Protocols dalla vischnaunca Tujetsch

Protocols communals  1891
Protocols communals  1892
Protocols communals  1893
Protocols communals  1894
Protocols communals  1895
Protocols communals  1896
Protocols communals  1897
Protocols communals  1898
Protocols communals  1904
Protocols communals  1905
Protocols communals  1906
Protocols communals  1907
Protocols communals  1908

Protocols da  1891

Perdetga dalla veta politica da tschels onns dattan segiramein il pli bein ils protocols da vischnaunca.  Els muossan ora co nos antenats d'avon 100 onns vegnavan a frida cun lur problems che pertuccavan  ils fatgs communals. En la suprastonza communala fucziunavan: Gion A. Soliva, Sedrun, president; Tomas Berther, Camischolas, secund gerau ed actuar; Gion Antoni Berther, Rueras, tierz gerau. Giachen Fidel Cavegn, Rueras fuva statalter, cassier da vischnaunca.

1891 mars, ils 15 ei la ludeivla vischnaunca stada radunada el liug ordinari ed  igl ei vegniu tractau :

I  Vegniu votau giu sur dalla lescha de pensiuns cun il sequent resultat:

                    pro :  negin,  refusau  han 208 vuschs

II  Ei il plan per la plontaziun digl uaul sur Selva, da signur president vegnius mess avon alla ludeivla vischnaunca. Quella ha suenter haver ponderau la caussa enviau quella tier ina cumissiun speciala per aunc ina gada dar giu in pareri da quellas varts alla vischnaunca, ed era contractar enqual caussa en interess da quella, seigi per pertgirar ora ils tiers ni per  l'expropriaziun dil prau che seigi vegnius cumpraus ora.

En quella cumissiun ein elegi ils signurs geraus en uffeci : str. Peder e str. Fidel Wenzin a Selva, sgr. gerau Cristian Muggli e sgr. Josef Lorenz Wenzin a Rueras, gerau Wigeli Berther e str. Gion Paul Berther a Camischolas, Forster Schmed e Stiaffen Beer cun gerau Gion Battesta Monn.

III  Ei concludiu da prender si tiers sin nossas alps la  stad e zvar cavals sco il davos onn, partenent igl arvè, diember 10-12 tocs. Dapli genetschas e stiarlas. Igl arvè ei schau sura alla suprastonza da quintar sco ils davos onns ni era dapli. Il diember deigi vegnir prius si 10-15 tocs per val ni caschada. Per buca surcargar las alps dueigi ei vegnir priu quen mo tiers en vischnaunca che vegnan cargai aproximativ, sinaquei ch'ei vegni buca priu si dapli che stagiau. Ils tgauvitgs dueigien prender si ils tiers da lur vischinadis e dar en quei sin ils 20 da quest alla suprastonza.

IV   Conclusiv ei concediu a Giachen Antoni Wenzin a Rueras da brattar giu sulom d'in faner sin Giuv sin prau.

Sut datum dils 10 da matg  1891 ei stau radunau vischnaunca a s.Antoni e concludiu:

I   da far mundi ils s.v. tiers casa mesjamna proxima che fuss ils 15 d.q., las nuorsas sonda e las cauras otg dis suenter.

II  Arisguard la plontaziun digl uaul en sur Selva ei il plan vegnius approbaus en quei senn, che la suprastonza dueigi encurir da far midar giu il plan, cun desister da far plantar igl uaul miez e per encunter sch'ei stoppi esser ruchegiar anen, ch'ei seigi pli avantagius per schierm dil vitg Selva.

III  Ei concludiu da far las lavurs preparativas per ils mirs entras lavur cumina, ils mirs sezs denton entras ils miradurs  u en schurnada ni accord.

IV   Arisguard ils suloms novs sin pastira, il far pagar per quels ei concludiu da star vid igl uorden staus stabilius da quellas varts, e far pagar quels ch'ein ils davos onns dai sperasgiu.

V   Sin damonda d'entgins vischins da Sedrun da far metter neu leu in secund scolast ei quella tscharna restada en minoritad, maniond ch'ei seschassi levgiar quella scola cun entgina buna veglia sin in'autra moda.

VI  Ei concediu suloms:

a Duri Berther a Zarcuns per ina talina da lenna sin prau,

a Gion Bistgaun Hez da far in fanè sin prau per encunter ceder in sulom dil baghetg staus da Venzinas a Milez.

VII   Conclusivamein ei concludiu da dar 10.- francs a quel che porta tgisa encunter quel che ha derschiu ord il mir ils barricars ora Camischolas la sera da cumin.

Sut datum dils 18 da matg 1891 ei el solit liug vegniu radunau vischnaunca e tractau il suandont:

I   Ei dalla cumissiun da quens vegniu dau in clar rapport sur ils quens da vischnaunca menai da statalter Giachen Fidel Caveng, e quels ein suenter esser vegni legiu giu il dau ora cun engraziament vegni approbai.

II  Ei igl uorden da lavur cumina vegnius midaus giu en quei senn ch'il tierz gerau dueigi adina cumandar, controllar e menar ils quens da quellas varts sco entochen ussa. Quel retila dalla vischnaunca ina paga fixa da 60.- francs per onn enstagl da sia schurnada da 3.- francs. Lavurs de buca  memia gronda muntada dueigi el haver il dretg e l'obligaziun da metter cura ch'el camonda quellas in survigilader al qual tuts luvrers ch'ein sin la lavur han dad obedir e suandar sco ad el, quei survigilader ha la schurnada sco ils auters, ha denton l'obligaziun da survigilar e dar enta maun la lavur, controllar e dar rapport al tierz gerau.

III   Suenter che la ludeivla suprastonza sco era tuttas autras cumissiuns han giu admess lur uffecis els mauns d'ina ludeivla vischnaunca, ha quella turnau a confirmar danovamein per dus onns, ton la suprastonza sco las cumissiuns, priu ora cusseglier Felici Monn, il qual nunvulend far pli ei mess enstagl da quel Duri Berther.

IV   Ei dalla suprastonza vegniu fatg da saver che tgi che drovi lennas da baghegiar dueigi far suenter e dar en sin il Sontgilcrest, ni ils 28 d.q.

V   Ei schenghegiau ad Emmanuel Deragisch la mesadad dil fein jester.

VI  Vesend la ludeivla suprastonza che cun il present tener casa vegni quella anavos en sias finanzas, ha ella proponiu ina cumissiun per schar intercurir nua ei seschassi spargnar ni sin tgei moda ins vegli taxar la gudida dils beins communals, e lura metter avon alla ludeivla vischnaunca in pareri da quellas varts. En quella cumissiun ein elegi:  Ils treis signurs geraus en uffeci, sgr. gerau Cristian Muggli, omisdus, gerau Vigeli Berther, sgr. Stiaffen Beer, gerau Gion Battesta Monn, sgr. Gion Paul Berther, sgr. Luis Hendrich e sgr. str. Fidel Venzin.

Suenter las sura tractandas ei la vischnaunca stada finida e sesligiada si.

1891, zercladur ils 7 ei la ludeivla vischnaunca stada radunada in mument a Zarcuns ed igl ei vegniu fatg da saver:

I  Che uonn dueigi tutta lenna da diever vegnir miserada tenor ordinaziun dil bostger cirquital e dueigi vegnir quintau suenter mesiras e buca suenter plonta. In lenn dad aissas els uauls cumins ei quintau mesira normala 50'. Ei la taxa da quei lenn 2.- francs sche vegn ei quintau 4 ct il pei, ei la taxa 5.- francs porta ei 10 ct il pei.

II Nunvulent spazzatgamin Hass finir sia lavur essend el uss malsauns ei schau sura a sgr. president da mirar per in auter che fineschi quella, ed era sin igl avegnir.

III   Ei fatg da saver che tgi che hagi da ver lenna sin la vischnaunca dueigi en otg dis far da saver quei al tierz gerau.

IV Conclusivamein ei concediu a Fluri da Segnas da schar vegnir en cun ina genetscha, dus stiarls e duas stiarlas sin nossa jarva la stad.

Legiu giu ed approbau ils 5 da fenadur.

Remarca: nunvulent Augustin Riedi fucziunar pli sco cusseglier da scola ei enstagl da quel vegniu mess Vigeli Venzin
 

Sut datum dils 5 da fenadur ei stau radunau vischnaunca el liug  ordinau ed igl ei :

Ivegniu votau giu sur la lescha d'iniziativa cun 209 vuschs gie e neginas na.

II Ei vegniu fatg da saver che la lenna da fiug ora si la Val Crest la metga dueigi uss vegnir resgiada ora e mess ensemen.

III Ei concludiu da cargar las nuorsas ils 9 d.q. cun zavrar quellas il di avon e metter si 2.- francs castitg per tgi che zavri buca ellas, las diesch avonmiezdi a Plaunmiez e las duas suentermiezdi a Valtgeva.

IV Ei concludiu da tarmetter president Soliva sin il Cuolm d'Ursera per schar verificar ils tiarms denter nies cantun e vischnaunca e quella d'Ursera.

V  Ei concludiu da vender enzatgei lenna derschida ni morta per ils uauls entuorn.

VI Finalmein ei concediu ad Adolf Cavegn da tener treis vaccas a casa la stad ad a Vigeli Caveng da tener ina vacca a Pardatsch cun ils vadials.

1891, fenadur ils 12 ha la radunada vischnaunca el liug ordinari concludiu:

I   da cargar ad alp ils tiers gronds mardis ils 14 d.q. ils schetgs e mesjamna las vaccas.

II   Ei concludiu da dar alla confederaziun il terren per construir in toc via ora sin il crest sut ils trutgs dallas Puozas dil lag.

Sut il datum dils 20 da settember 1891 ei la ludeivla vischnaunca stada radunada el liug solit e concludiu:

I   Sin damonda dil starler da Milar da puder ira cun las stiarlas a Surpaliz ei quei ad el vegniu concediu.

II Esend che croda uonn puspei igl inventari per dar en il cadaster per il cantun eis ei concludiu da far nos funs en treis classas e taxar sco suonda:

Praus grass buns:  I.cl:     1.60 ct.

                                         II.cl.:   1.10 ct.

                                         III.cl.:  -.60 ct.

Praus maghers:                I.cl.:    15.- fr il blah

                                         II.cl.:   10.- fr il blah

                                         II.cl.:   5.- fr il blah

III Conclusiv ei schau sura alla suprastonza da contrahar cun quels dils cavals da schar trer il chis sin il cuolm.

En il liug ordinari ei sut datum dils 4 d'october 1891 concludiu il suandont:

I Ei concediu per la casa barschada a Breil 10.-- francs subsidi ord cassa da vischnaunca.

II Ei concludiu da descargar ils tiers gronds mesjamna proxima sche l'aura ei stada favoreivla che ins ha saviu rischlar si las stublas, ils s.v.tiers casa sonda proxima cun la medema cundiziun sin l'aura, las nuorsas gliendisdis ils 12 d.q.. Smanatschas ei neiv, ei schau sura alla ludeivla suprastonza da schar vegnir cun ellas avon.

III Ei fatg attents ch'ei seigi scumanadu da pascular cun bos per ils praus entuorn il temps d'atun sco ei vegn presentamein surfatg.

IV Conclusiv ei schau sura alla suprastonza da schenghegiar enzatgei digl arvè d'in cavagl a Jos.Antoni Balzard.

1891, october, ils 11 ei la ludeivla vischnaunca stada radunada in mument a Rueras e concludiu:

I Da far ina curontina dad otg dis cun ils tiers ch'ein vegni si da Trun la fiera, seigien stai sin fiera ni buc.

II Arisguard il recuors da Gion Antoni Schmed e consorts ei schau sura alla ludeivla suprastonza da rispunder.

Suenter las sura tractandas ei la vischnaunca sesligiada si.
 

Sut datum dils 18  d'october ha la radunada vischnaunca el liug ordinari,

I Danovamein approbau il project per la plontaziun digl uaul en sur Selva.

II Ei concludiu dad oz ni damaun trer si ina collecta da casa per casa per ils donnegiai entras il barschament a Ladir.

III Ei il niev pareri luvraus ora dalla numnada cumissiun dils 18 da matg onn current, arisguard spargnar en nies tenercasa communal ni ina augmentaziun per la gudida dils beins generals, vegnius approbaus, priu ora en dus puncts. Il respectiv uorden ni pareri ei da ver en igl archiv da vischnaunca.

IV Ei concludiu da serrar tuttas lennas giudem il Run encunter ils plauns Sedrun, per temps nundeterminau, priu ora tortas da nuar si glin.

V La votaziun per il monopol da notasbanca ha giu sequent resultat: gie 24 vuschs e na 179 vuschs. La lescha da dazi ha giu pro 186 vuschs e refusau han 12 vuschs.

Sut datum dils 25 d'october 1891 ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit e concludiu:

I Da schar exister la scola da Camischolas leu vinavon per adina sco entochen uss, sut la cundiziun che ils affons da quella che gaudan negina almosna, paghien en cassa da vischnaunca annualmein 5.- francs, aschiditg sco quella scola vegn buca frequentada da 14 affons.Da leu naven han els gratis la scola. Medemamein ei concediu a Sedrun dus scolasts.

II Conclusiv ei concludiu da far pagar taglia da vischnaunca stiarls e stiarlas ch'ein stai en nuegl la stad avon, sco ils auters tiers dalla medema spezia.

Ils 8 da november ha la radunada vischnaunca el liug solit giu da votar giu sur dils sequents dus pugns da recapitualziun:

I La revisiun dalla lescha criminala che ha giu 138 vuschs pro e contra negin.

II La lescha per gl'alzament dalla paga da scolasts ha giu pro 4 vuschs, encunter 127 vuschs.

Sut datum dils 6 da december 1891 ha la radunada vischnaunca el liug solit concludiu il suandont:

I Ei vegniu votau giu sur la lescha da vuler cumprar giu entras la confederaziun las aczias dalla viafier centrala. Quella ha giu pro negin ed encunter 212 vuschs.

II Ei sin damonda da Thomas Schmed satler  concediu ad el sulom per far si ina hetta per far ustria sil cuolm d'Ursera, cun la cundiziun che sch'el vegli schar si quella sche stoppi el suenter dus onns turnar a dumandar.

III Ha la vischnaunca unitamein concediu il patrimonium al giuven Giachen Antoni Geriet, domiciliaus a Schlans, dapresent student dalla teologia el seminari a s.Leci.

IV Ei concludiu da dar a spazzatgamin Pieder Stoffel per schubergiar ils tgamins 3.- francs daner da spetga, 17 ct per schubergiar scadin tgamin pign ed ils gronds 30 ct.

V Ei danovamein concludiu da far la crappa e cavar il sulom dils mirs dalla plontaziun sin Rosas entras lavur cumina. Il far ils mirs sez ei concludiu da surdar a Giusep Prumeni per  il prezi da 3.20 francs il meter cubic.

VI Ei concludiu da prender si genetschas sin nossas alps la stad e zuar per in arvè da 18 francs l'ina, da schar vegnir quellas aschi gleiti sco pusseivel, ni la jarva ei dada ora sin las pastiras la primavera, circa ils 18 ni 20 da zercladur. Las ordinarias spesas da pasturs e mirar tier la primavera dueigi la vischnaunca surprender. Per survegnir il necessari diember duigien ins gia ussa scriver ora en gasettas da S.Gagl ni Appenzel. Il diember dueigi vegnir setenius vid la stigiada dallas alps.

VII Conclusiv ei fatg da saver che tgi che drovi caltschina per igl onn futur dueigi dar en quella, dador il  Dutg grond a Josef Florin Huonder e dadens a str. regent.

Remarca: Protocol dils 25 d'october nua ch'ei setracta da schar exister la scola da Camischolas leu, ei il plaid "per adina" buca vuliu vegnir aprobaus. Essend denton il cuntegn digl entir passus, che ha buca saviu vegnir snegaus di era senza quei plaid che la scola dueigi exister leu aschi ditg sco gl'ei affons a Camischolas, seigi lura biars ni paucs, sche secrei il suttascret ch'el hagi giu il dretg da duvrar quei plaid, era ord motiv che  quei vischinadi ei mai staus senza affons e vegn speronza mai a vegnir - e surlai ruasseivlamein a scadin che  legia quest protocol, senza simpatia - da giudicar sur quel.

pROTOCOLS DA 1892
Silmeins in bufatg maletg davart il da viver en Tujetsch da tschels onns dattan ils protocols da vischnaunca. Quels tradeschan pil pli a nus il dafar e trafficcar sin palancau politic, denton mo pauc dallas miserias e quitaus da mintga habitont d'avon tschien onns.

Al tgamun da vischnaunca fuva sco president ni emprem gerau Thomas Berther da Camischolas. Secund gerau ed actuar era Gion Antoni Berther da Rueras. Sco tierz gerau funcziunava Giachen Fidel Cavegn da Rueras.

Suenter messa clamava il sur plevon vischnaunca, plitard vegneva communicau sin tabla nera. Beinduras cu ei mava per caussas dalla pleiv, denton era da grondas plievgias, vegneva era teniu vischnaunca en baselgia.

Suenter messa seradunavan tut ils umens dalla val sin plaz Cadruvi en rudi. Igl onn 1892 han giu liug 14 radunonzas da vischnaunca, da quellas duas a Rueras.

Tier caussas pli delicatas vegneva sescaldau pulitamein. Usit fuva ei era che tuts anteriurs ufficials communals fuvan obligai da prender il plaid sch'ei vegneva giavischau. Ei vegneva dumandau il meini. Quels votums valavan bia ed ins tedlava cun bucca e nas.

 Lein ussa persequitar il succediu quei onn en vischnaunca tenor ils protocols redegi da Thomas Berther e plitard dad Anselm Capeder.

L'emprema radunonza ei vegnida tenida el liug usitau ils 21 da fevrer 1892 ed igl ei vegniu concludiu il suandont:

Sin damonda  da Stiafen Schmed bostger per ina paga fixa da 350.-- francs ad onn per sias lavurs ordinarias da bostger ei buca vegniu concediu.

Concludiu da metter si negina taxa sin la crappa scalegl per ils vischins da vischnaunca che vulan per agen diever.

Decidiu da metter neu in iert da plontaziun d'uaul e schau sura alla suprastonza cun il bostger nus ch'igl ei il meglier.

Concludiu da schar a tscheins ina combra en casa da scola nova a feglia da Giachen Venzin e schau sura alla suprastonza da vegnir perina.

Emmanuel Deragisch ei vegnius pladius nurser da stad per 26 raps il toc, senza sal, quel sco ordinari.

Ils suandonts umens ein vegni numnai cautegias per las alps da schetgs:

                    a Maighels:            Giusep Flurin Huonder

                    a Strem:                 Giachen Giusep Deflorin

                    a Milar:                   Giusep Loretz, Rueras

                    alp da cavals:        Crest Antoni Geriet

Concediu sulom per in pistregn enasi il Drun a gerau Vigeli Berther, Sedrun.

Plinavon ei vegniu clamau da dar en caltschina als avon numnai.

1892, ils 13 da mars ei la ludeivla vischnaunca stada radunada el liug ordinau e concludiu:

Matgheta Cristgina Schmed ei vegnida prida si per spindrera sut las suandontas cundiziuns:

                               quronta francs daner da spetga ad onn

                               5.-- francs per pigliola

                               2.50 francs cura ch'ella sto aunc haver agid dil miedi

Che las suras cundiziuns vegnien ademplidas ha signur president era empermess da sustener aschi lunsch sco ei stat en sia pussonza.

Sin damonda da sgr. Sidler, benificiat a Selva peril dretg da burgheis en nossa vischnaunca ei quella vegnida refretga ed enviada ad ina cumissiun speziala, consistenta ord ils treis signurs geraus en uffeci, gerau cristian muggli e gerau Vigeli Berther per schar dar rapport da quellas varts.

Ei concludiu da prender si genetschas per la stad en nossa alps e fixau in arvè da 18.-- francs l'ina senza spesas, stiarlas per 15.-- francs l'ina e cavals sut in onn per 15.-- francs e sur in onn per 20.-- francs e cun pulein 25.-- francs mo arvè e la spesa vegn aunc vitier. Quei duegi vegnir scret ora en la gasetta romontscha. Quels tiers dueigien vegnir mess empau per liug la primavera. per ils cavals dueigi il tgautegia haver quitau e per ils auters tiers duegien  statalter regen e Hans Giachen Decurtins mirar che enzatgi miri tier e metter empau per liug.

La votaziun per cusseglier dils stans ha giu sequent resultat:

                               cusseglier guvernativ Placi Plattner               211 vuschs

                               cusseglier naziunal Raschein                         1 vusch

Legiu giu ils 10 d'avrel 1892 ed approbau attesta Thomas Berther

Sut datum dils 10 d'avrel 1892 ei sin petiziun da 38 vischins dalla vischnaunca da Tujetsch vegniu radunau quella el liug solit e concludiu:

Che ils affons dalla scola da Camischolas stoppien vegnir a Sedrun e frequentar quella. Vesend Thomas Berther ch'ei seigi per buca pli cunvegnent da star sin sia posta vinavon sco gerau ha el admess la plazza anavos els mauns d'ina ludeivla vischnaunca, essend ch'el sco vischin da Camischolas hagi l'obligaziun da sustener la scola leu e cunvegni ad in um da honur buca da survir  a dus patruns.

sura protocol concepius da sgr. tumaisch Berther ei legius avon da Anselm Capeder ils 24 da zercladur 1892 ed ei aunc buca acceptaus a rischun da remarca finala nt giu la declaronza ch'ei seigi vegniu mess si profils per construir in baghetg a Milez ell'alp Tschamut. En cass dalla erecziun dil baghetg vegnessi la vischnaunca a far ses pass.

Ha la vischnaunca priu si sco bostger Stiafen Schmed e fixau ad el ina paga da francs 60.-- daner da spetga; 4.-- francs per di per tuttas lavurs ordinarias e per las lavurs a Greps, uaul da Rosas 4.50 francs per di.

Ei concludiu da prender si per tscheins in toc prau da gion Antoni Curschellas ora la Val Bugnei per far ordlunder in iert forestal; el medem temps duei vegnir fixau il preci da cumpra pil cass, che la vischnaunca less in di ni l'auter cumprar giu quei iert.

Ei vegniu purtau avon ina damonda dils vischins da Selva da far la lenna a lur caplon. Per intercurir e predeliberar la vertenta questiun ha la vischnaunca elegiu ina cumissiun ord iils signurs: Duri Venzin, Cristian Muggli, assisten Schmet ed ils geraus en uffeci. A Selva e Tschamut ei surschau da tarmetter tgi ch'ei plai.

Ei vegniu legiu giu il recuors dils vischins da Camischolas e Zarcuns encunter la vischnaunca pervia da sia scola. Per rispunder a quei recuors ei tratg ora ina cumissiun consistenta ord ils signurs geraus en uffeci, Cristian Muggli, Anselm Capeder e Stiafen Beer.

Ei concludiu da schar vegnir il meister-mustergia aunc inaga il meins d'uost: Ils particulars che drovan ston pagar sez il daner da spetga.

A Hans Giachen Caduff ei concediu da trer grad in mir a Suloms, Rueras.

Ei concediu da schar vegnir en Battesta Valier cun ina mugia per igl arvè ordinari en campia dil cavagl ch'el ha piars.

Legiu giu ils 24 da zercladur ed approbau               Anselm Capeder

1892 matg, ils 15 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e priu ils suandonts conclus:

Ei fatg mundi las nuorsas mesjamna, ils 18 d.q. e las cauras gliendisdis ils 23 d.q..

Sin damonda da gerau Vigeli Berther da Sedrun ei concediu ad el bonificont da ruchegiar vi encunter il rieven il mir giu el Drun per far quel pli stabels.

Ei concediu ils suandonts suloms:

          a) a Gion Rest Riedi da ruchegiar ca. in bratsch sia talina davos casa

          b) a Giachen Adelgot Monn da turnar a far si in caschner da dus           posts el vitg da Rueras, il qual era pli baul a Mila

          c) a Giachen Antoni Schmed da Cavorgia da ruchiar per in ed in miez

          bratsch siu baghetg el vitg Cavorgia.

Suenter questas resoluziuns ei la vischnaunca sesligiada si.

Legiu avon ils 24 da zercladur 1892 ed approbau              Anselm Capeder

1892 ils 6 da zercladur ei stau radunau vischnaunca el liug solit e priu sequentas conclusiuns:

Duegi la cumissiun pauperila cun ils geraus reveder igl uorden dallas pastiras dils paupers e tschentar si in regulativ per prevegnir al hanlegiar vi e neu cun pastiras dils paupers.

Per stagiar ora las pastiras tenor conclus prius pli bauls ein elegi ils suandonts:

per Bugnei:            Tumaisch Curschellas e Vigeli Deragisch

per Sedrun:            Placi Jacomet e Gion Antoni Schmed

per Camischolas:   Gion Paul Berther e gerau Tumaisch Berther

per Rueras:            Cristian Muggli e gerau Gion Antoni Berther

per Selva:              str. Fidel Venzin e Vigeli Peder

da maun sut:                    str. Leci Jacomet e Luis Hendry

Ei mess cautegia per l'alp da cavals. Giachen Antoni Venzin.

Per mirar da vegnir perina cun ils vischin da Selva e Tschamut ei concludiu da turnar a vegnir ensemen la cumissiun veglia cun aunc trer tier gerau Vigeli Berther ds Camischolas, Gion Paul Berther, str. Sep Lurenz Venzin e str. Giachen Fidel Cavegn. Fixau da vegnir ensemen dumengia proxima.

Ei concludiu da dar ora la lenna da fiug silla Val Bugnei era als paupers sin via dad uaul, priu ora als da Selva e da maun sut.

Arisguard las lavurs da Greps/Rusas ei concludiu da metter si pli bia miradurs. Dapli dueigi vegnir fixau in um per la survigilonza.

En plazza da demissiunont signur gerau Tumaisch Berther ei elegiu sco secund gerau Anselm Capeder.

A Battesta Valier ei concediu da vegnir en cun ina mugia ed ina vacca pagond il il surpli arvè.

Ha la cumissiun da quens dau giu siu rapport sur il quen da vischnaunca, il qual ei allura vegnius approbaus unanimamein. Plinavon ei il signur str. Giachen Fidel Cavegn vegnius confirmaus unitamein.

Ei vegniu legiu ora in avis digl ault ludeivel Cussegl pign arisguard la tgisa dada en che egl uaul da s.Brida e Rusas vegni buca teniu ora las cauras e garegiau dalla vischnaunca ina risposta. gerau Gion Antoni Berther propona alla vischnaunca da luvrar ora in meglier uorden da quellas varts.

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si. Legiu giu ils 24 da zercladur 1892 ed approbau attesta Anselm Capeder, actuar.

1892, ils 16 da zercladur ein ils vischins stai seradunai el liug solit nua che la suprastonza fa da saver:

Che mardis proxim, ils 21 da zercladur, vegni il bostger ad entscheiver a dar ora las sorts da fiug en moda da "Durchforstung" egl uaul Bugnei tenor conclusiuns pridas pli baul.

Fa il presidi attents ch'ei seigi ussa treis miradurs a Greps/Rusas e che mintgin che vegni visaus tier quella lavur cumina hagi da vegnir. Vulend negin surprender la survigilonza da quella lavur, sche ei quella caussa surschada alla suprastonza.

Conclusivamein fa la suprastonza aunc attents che tgi che vegli buca prender la sort da fiug, hagi da far da saver quei ad ella tochen dumengia ils 19 d.q..

Sinquei ei la radunonza stada relaschada. Legiu avon ils 24 da zercladur 1892 ed approbau. Anselm Capeder, actuar.

1892, ils 24 da zercladur ei stau radunau vischnaunca e priu ils suandonts conclus:

Fa il president attents, ch'ei vegni suenter viaspras ulivau las alps. Ins dueigi perquei tochen lu haver dau en ils tiers.

Ha la vischnaunca elegiu sco statalter signur Leci Jacomet da Surrein.

Ha il secund gerau legiu avon l'entelgientscha denter la vischnaunca ed ils vischinadis da Selva e Tschamut. Suenter cuorta discussiun ei sura entelgientscha vegnida acceptada dalla vischnaunca senza opposiziun e zuar talis e qualis sco ell'era scretta sulet cun aunc metter vitier ina annexa da signur gerau Gion Battesta Monn: lenna da barschar dil caplon e buca mo lenna dil caplon. L'entelgientscha duei aunc vegnir legida avon inagada alla vischnaunca e messa egl archiv.

A Sep Antoni Gamboni ei concediu da ruchiar siu baghetg a Sedrun sper casa, bonificond tenor usit da vischnaunca.

Legiu avon ils 3 da fenadur ed approbau  A.Capeder, actuar

Sut il datum dils 3 da fenadur ei la vischnaunca stada radunada el liug solit e concludiu:

Da schar vegnir en il Pally da Medel cun duas genetschas per 28.-- francs e metter sil Tgom; spesas extraordinarias duront neivs etc. sto il proprietari dils tiers sez purtar.

Ei concludiu da cargar las nuorsas mardis proxim ils 5 d.q., ils schetgs e las vaccas venderdis e sonda, ils 8 e 9 da fenadur.

Plinavon fa la suprastonza aunc attents, che mintga alp stetti cun ses tiers sil siu. Cunterfagents vegnan censurai. Perquei dueigien era las Bostgas da Val Giuv vegnir terminadas ed ei surschau da far quei a gerau Vigeli Berther da Sedrun e gerau Vigeli Berther da Camischolas.

Legiu avon ed approbau ils 28 d'uost 1892.  Attesta A.Capeder, actuar

Sut datum dils 14 d'uost 1892 ei vegniu radunau vischnaunca a Rueras el liug solit e concludiu:

Ei il gerau militar signur Gion Andriu Berther giuven vegnius confirmaus per il proxim trieni sut las cundiziuns veglias.

Garegian ils pursanavels da Culmatsch, che la vischnaunca fetschi las canals e meini ora da lavur cumina l'aua en detga alp, essend quell'aua absolut necessaria. Ins fetschi semegliontas lavurs era en autras alps. Dad autras varts eis ei vegniu pretendiu, che quella aua seigi buca absolut necessaria, ins vegni maneivel atras cull'aua dil pultaun. Era eis ei vegniu selamentau, ch'ins vegli metter a dies alla vischnaunca tuttas pusseivlas grevezias. Sin quei suonda viva discussiun. Cun considereivel pli ha allura la vischnaunca tschuncau giu la damonda dils pursanavels da Culmatsch.

Cun la medema tscharna ha la vischnaunca snegau da far piogns aunc buca existents en las differentas vals.

Sinquei ei la vischnaunca vegnida relaschada. Legiu avon ed approbau ils 28 d'uost 1892                                                     Anselm Capeder, actuar

1892, uost ils 28 ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit ed ha concludiu il sequent:

Ha il signur president en liung votum encuretg da mussar si, ch'il conclus prius sut ils 14 d'uost a Rueras pervia dallas canals da Culmatsch seigi staus anticipaus e buca bein ponderaus ed el cussegli da midar era per evitar dispetas e malemperneivladads. Suenter haver tedlau ils differents meinis, ha la vischnaunca concludiu sco suonda:

a) La vischnaunca tegn sidretg il conclus prius a Rueras arisguard il principi e pervia dallas consequenzas che pudessan nescher ordlunder

b) Enconuschent aber la vischnaunca, che las canals seigien uonn stadas necessarias, sche ha ella concludiu als pursanavels da Culmatsch lavur cumina da vischnaunca per ils dis ch'els han impundiu uonn vid quellas canals.

Conclusivamein ha il tierz gerau signur Gion Antoni Berther remess siu uffeci en mauns d'ina ludeivla vischnaunca.

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si.

Legiu ed approbau ils 9 d'october 1892,        attesta Anselm Capeder, actuar

1892, october ils 2, ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit.

Suenter entginas remarcas generalas ha signur president legiu avon ina publicaziun ord il fegl ufficial concernent ina revisiun totala dils protocols da hipoteca en nies cumin, che ha da daventar entochen ils 31 da december 1892 sut smanatscha dallas consequenzas tschentamentalas e nua che tuttas midadas dils crediturs e debiturs hipotecarics han da vegnir deponidas.Negligents vegnan censurai conform paragraf 15 dalla ordinaziun guvernativa dils 17 da zercaldur 1887 cun 5.-- francs.

Ein ins passai tier la votaziun davart la revisiun dalla constituziun cantunala resp.:

a) sminuaziun dil diember dils votants da 5 - 3000 vuschs.

b) elecziun dalla regenza entras il pievel

c) augmentaziun dil guvern da treis commembers sin 5 ed introducziun dil sistem departemental enstagl collegial cun schar  ir en: cussegl da sanadad, cussegl d'educaziun, cumissiun cantunala etc..

Suenter ina caulda recumondaziun da vart da nies signur president ein ins passai tier la votaziun, la quala ha giu:

                                                             acceptonts:  151

                                                             refusonts:     0

Ei concludiu da schar lartg ils tiers armentivs aschigleiti sco ei seigi stau dus dis bialaura. Cura schar lartg ils pors e las nuorsas ei schau sura alla suprastonza.

A Vigeli Beart ei schenghegiau arvè d'ina vacca.

Arisguard igl arvè ei ins staus tiegl uorden vegn.

Ei signur gerau Gion Antoni Berther vegnius danovamein confirmaus sco gerau. En cass ch'el duessi buca puspei entrar en sia plazza ei vegniu concludiu da prender in dils cussegliers per survigilar las lavurs cuminas. La vischnaunca ha allura dessignau quel ella persuna da signur Duri Berther, Zarcuns.

Ei il talper vegnius prius si dalla vischnaunca annora per igl onn 1893, bein aber cun l'expressiva remarca, che buca la vischnaunca seigi direct pagadura, mobein ils possessurs dils funs 

Sinquei ei la vischnaunca vegnida relaschada.

Legiu avon ed approbau ils 9 d'october 1892          attesta Anselm Capeder

1892, october ils 9, radunau vischnaunca a Rueras

Concludiu da schar lartg ils tiers casa gliendisdis ils 10 d'october e las nuorsas gievgia proxim, ils 13 d'october. Entscheiver a zavrar allas otg avonmiezdi.

Finalmein ei Duri Berther da Zarcuns definitivamein vegnius elegius sco survigilader dallas lavurs cuminas.

Legiu avon ed acceptau ils 18 da december 1892   Anselm Capeder

Sut datum dils 18 da december 1892 ei vegniu radunau vischnaunca el liug solit.

Suenter prelecziun ed approbaziun dils protocols antecedents ei ins passaus tier sequentas tractandas:

Porta il president avon alla radunonza da vischnaunca in avis da signur inschignier Peterelli d'immediat procurar per "Bahnschlitten" en cass d'opposiziun ei smanatschau da prender naven la posta. Sinquei suonda liunga deliberaziun, nua che tuts occuri meinis han constatau la necessitad d'in tal indrez e la nunpusseivladad da metter quel en orva.

La suprastonza vegn incaricada da rispunder energicamein ad ina tala insinuaziun seigi quei sin via amicabla cun signur Peterelli ni seigi quei avon nossas autoritads cantunalas era sin prighel da piarder la posta. Da l'autra vart eis ei vegniu fatg attents che la vischnaunca dueigi mussar empau megliera premura per tener aviert la via en cass da basegns.

Ha la suprastonza selamentau, ch'il cantun adosseschi stagn bia dil quen dil vier alla vischnaunca. Sinquei concludiu che la suprastonza dueigi era da quellas varts far ils pass necessaris. Duessi quei gidar nuot, sche vegni la vischnaunca a leger ora per siu toc via in agen vier, allura sappi mintgin, tgei el hagi da pagar.

Garegian entgins vischins che pagan fein jester, che era ils proprietaris da praus a Cavorgia-sura vegnien tschentai adual als auters respectif els garegian, ch'ei vegni intercuretg co quei stetti cun quella caussa che quels seigien libers da quella grevezia e zuar cun l'expressiva smanatscha, ch'els vegnien a pagar dacheudenvi negin fein jester en cass che la  vischnaunca envias anavos la caussa senza ponderaziun. Essend la caussa empau stgira ei suenter viva debata tratg ora ina cumissiun ord las parts, che dueigien intercurir, predeliberar e rapportar alla vischnaunca. En quella cumissiun ein elegi ils signurs: Stiafen Beer, Cristian Muggli, Duri Berther, Luis Hendry, assistent Schmed Giachen Antoni e Tumaisch Schmed.

Agl emigrant Sep Antoni Balzart ei concediu in susteniment da viadi da francs 50.-- e zuar senza speciala recumendaziun.

Nurser per la stad 1893 ei sep Antoni Giossi da Rueras vegnius pladius sut las cundiziuns veglias.

Cautegias per las alps da schetgs ein numnai ils sequents:

                    per Mila:                           Giachen Martin Berther

                    per Strem:                        gerau Vigeli Berther, Sedrun

                    per Maighels:                   str. Fidel Venzin

                    alp da cavals:                   Battesta Valier

Il survigilader dallas lavurs cuminas ed il bostger ein dessignai dad haver quitau en caussa da pals da Rusas.

Sinquei ei la radunonza sesligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 5 da mars 1893, atttesta Anselm Capeder, actuar.

Protocols da 1893
 

Aschi ton sc'in schatget ord la veta politica d'avon 100 onns dattan ils protocols che sesanflan egl archiv da vischnaunca. Quels tradeschan pil pli a nus il dafar e trafficcar sin palancau politic, denton mo pauc dallas miserias e quitaus da mintga habitont d'avon tschien onns.

La constituziun da 1866 plaida il suandont davart la suprastonza u "Oberkeit":

La suprastonza da vischnauca vegn formada ord nov commembers, numnadamein treis geraus e sis cussegliers. Ord ils sis elegi cussegliers legia la vischnauca ora in statalter ed in salter.

La cumissiun da scola vegn formada ord sis commembers.

La cumissiun pauperila ord siat commembers, cumpriu en il Segner Farrer. Las duas sura cumissiuns legian ord lur miez in commember sco president.

La cumissiun per ira tras ils quens da vischnaunca vegn formada ord tschun commembers ord ils differents vischinadis ed il president da quella numna la vischnaunca.

La cumissiun dallas alps dumbra 4 commembers.

Il gerau militaric vegn elegius mintgamai per treis onns tenor lescha.

La vischnaunca legia mintg'onn, ultra dallas sura cumissiuns, aunc ora in urentader da biestga ed urentaders da carn tenor lescha cantunala.

Ils treis geraus vegnan seramentai sin vischnaunca entras il president cass.

Gliez onn, pia 1893, tgamunava Gion Antoni Soliva, Sedrun sco emprem gerau las fatschentas da vischnaunca. El vegneva sustenius dil secund gerau ed actuar Anselm Capeder, Rueras e Duri Berther, Zarcuns tierz gerau.

Il pensum dalla suprastonza vegn medemamein circumscrets ella constituziun da 1866. Aschia secloma ei el regulativ da fatschentas:

a)La suprastonza ha da menar e survigilar l'entira administraziun da vischnaunca, d'execuir tuttas conclusiuns e da survigilar ch'ils statuts da vischnaunca vegnien observai.

b)Legia ella ora ils sequents ugaus: ugaus pervenda e caplanias; ils ugaus da tuttas baselgias; igl ugau dalla spenda da graun; igl ugau dalla spenda da pieun s.Vigeli; igl ugau dils paupers, sal e spenda.

c)Survigilescha la suprastonza l'administraziun dils sura elegi ugaus e pren mintg'onn entras ils treis geraus cul Segner Farrer giu il quen da tuts ugaus, nua ch'ei duei vegnir mirau ch'ils capitals da quellas ugadias vegnien segirai entras sufficients "Unterpfands".

d)Censurescha tuts surpassaments da statuts da leschas da vischnaunca.

Tuts conclus ed ordinaziuns dalla suprastonza dueigien vegnir mess a protocol; era dueien tuts assegns dalla patria, ils quals vegnan dai ora dal president da vischnaunca en in agen cudisch vegnir registrai e screts en.

Ils commembers dalla suprastonza retilan in salari da francs 1.50 per di, quels dis ch'ei ston impunder da castigiar, conceder la lenna e visitar tetgs e classenas.

Per tuts dis che stuessan vegnir impundi per nez e basegns dalla vischnaunca dueien tenor temps e circumstanzas vegnir indemnisai. Era ei tenor conclus da vischnaunca da 1873 vegniu decretau, ch'il procent per trer en la taglia cantunala duei oz e per adina udir al president da vischnaunca, il qual sto denton era trer en tala taglia.

Mintg'onn dueigi la suprastonza render quen da sia administraziun alla leutier destinada cumissiun da quens, la quala duei sin Gliendisdis Tschuncheismas rapportar alla radunada vischnaunca il resultat, nua ch'ei stat sura alla vischnaunca da quel approbar ni buc.

Il statalter ha da trer en e dar ora il current, tenor quen ch'el retscheiva dils augaus, e retscheiva per sias breigias ina paga annuala da francs 30.--. Era ha el l'obligaziun da mirar, che las punts, vias e piogns da vischnaunca vegnien manteni en bien stan.

1893 mars ils 5 ei stau radunau vischnaunca en baselgia e suenter el liug solit.

En baselgia ein ils calusters Sep Antoni e Lucas Beer vegni confirmai senz'opposiziun e quei tonpli che nies Segner Farrer ei da quels staus cuntents.

Sin vischnaunca ei gl'emprem vegniu legiu avon ed approbau il protocol dalla vischnaunca antecedenta. Ins ei allura passaus tier l'elecziun dils dus cussegliers dils stans, che han giu sequent resultat:

                               Romedi                  190

                               Raschein                49

                               Plattner                  30

                               Dedual                   1

                               Casparis                1

                               Peterelli                  1

Ei Gion Antoni Hetz da Rueras prius si unitamein sco bostger per in onn sut sequentas cundiziuns: 40 francs daner da spetga e 3.-- francs per di schurnadas per tuttas lavurs era per quellas da Rosas.

Per dar ora las bullettas da nossa vischnaunca per ils quater onns proxims ei signur Sep Flurin Huonder elegius.

Sco urentaders da carn ein designai: gerau Vigeli Berther, Sedrun e Gion Antoni Cavegn, Rueras.

Ha la vischnaunca concludiu da buca quintar lavur cumina per ils dis impundi duront gl'unviern present per rumper via.

Suenter questas tractandas ei la vischnaunca sesligiada si. Legiu avon ed approbau ils 16 d'avrel 1893

attesta

Anselm Capeder, actuar

1893 avrel ils 16 stau radunau vischnaunca el liug, solit nua che sequentas tractandas ein vegnidas predeliberadas:

Suenter in per pintgas tractandas ei ins passaus tiella votaziun dils 3 pugns da recapitulaziun: a) Alzament dalla paga da scolasts primars

                               da 340.-- francs sin 400.-- francs

                               b) Imposiziun da taglia sin jertas lateralas,

                               legats e donaziuns en cass da mort

                               c) Obligaziun da far bullar cambialas e                                                                        pupials da semeglionta natira,

                               era hartas da giug.

Il resultat final ei staus il sequent:

          punct            a)                 0 acceptonts          140 refusonts

          punct            b)                 0 acceptonts          134 refusonts

          punct            c)                 0 acceptonts          129 refusonts

Ha la suprastonza mess avon alla vischnaunca ina damonda dils pursenavels da Nalps/Muster arisguard conceder il necessari terren per realisar igl intendiu project dalla construcziun d'ina via carrabla en detga alp. Havend quella damonda zun greva muntada per la vischnaunca, sche ha quella elegiu ina cumissiun, che dueigi ponderar e predeliberar la caussa ed allura dar rapport alla vischnauca. En quella cumissiun ein elegi ils signurs: gerau Vigeli Berther, Camischolas, gerau Vigeli Berther, Sedrun, gerau Gion Antoni Berther, Rueras, str. Leci Jacomet ed ils geraus en uffeci.

Ha la vischnaunca concludiu da prender si genetschas e stiarls en sias alps duront la stad 1893 e fixau:

          per genetschas frs. 15.--; extra expensas paga il possessur.

          per stiarls frs. 9.-- a vischnauca; pustretschs ed extra expensas          

          crodan al proprietari.

Ei vegniu concediu ils sequents suloms: a Gion Fidel Riedi in faner giuseum il Rovens; a Leci Huonder ina zona a Plaun d'eras; a Vigeli Venzin, Gonda ei concediu in caschner a Nislas cun la cundiziun da schar in en in l'auter, ch'el ha leu.

Suenter sura tractaziuns ei la vischnaunca sesligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 30 d'avrel 1893

attesta

Anselm Capeder, actuar

1893 avrel ils 30 ei la vischnauca stada radunada el liug solit e priu sequents conclus arisguard far mundi:

Ei concludiu da far mundi ils s.h.tiers casa mardis proxim ils 2 da matg, las nuorsas il venderdis ils 5 da matg e las cauras otg dis suenter las nuorsas.

Fa il president attents ch'ins dueigi sepertgirar dil fiug en quei temps da schitgira e principalmein els uauls. Geniturs e patruns dueigien haver quitau da quellas varts.

Ei sin dumengia proxima ils 7 da matg clamau cumin.

Ei vegniu legiu avon il resultat dallas lavurs cuminas digl onn 1892. Eventualas reclamaziuns cheu sura han da vegnir fatgas immediat, pli tard vegnessen quellas buca risguardadas.

Sin quei conclusiun dallas tractaziuns.

Legiu avon ed approbau ils 22 da matg 1893

attesta

Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 22 da matg 1893 ei la vischnauca vegnida radunada tenor vegl usit el liug solit per far diever da siu dretg democratic d'eleger lur suprastonza e diversas cumissiuns, sco era per definir autras pendentas tractandas.

Introductiv ha il signur president legiu giu il tgamins ch'ein da rugalar tenor indicaziuns da spazzatgamin Stoffel. Renitenzas stuessen dalla suprastonza vegnir censuradas.

Ei vegniu concediu a Lucas Cavegn da Rueras da carschentar siu baghetg a Rueras sut casa da Luis Cavegn sco era Valier Battesta da carschentar siu baghetg a Mari Ros, Camischolas, quei tut senza pregiudezis.

Ha il president dalla cumissiun da quens dau giu in clar ed entelgeivel rapport recapitulativ dils quens da vischnaunca digl onn 1892 il qual ha, buca quintont in d'haver da francs 750.-- sin Vigeli Beer meister, ch'ei vegnius neu en natura e sa buca vegnir valetaus ussa precisamein, giu in surpli digl activ da circa 500.-- francs. El recamonda in per pigns spargns, renconuscha la premura dil signur statalter etc. e propona alla vischnaunca d'acceptar il quen cun engraziament, il qual ei era deventau.

Suenter che la suprastonza actuala ha giu remess igl uffeci en mauns dalla ludeivla vischnaunca ein ins passai tiella nomina dalla nova suprastonza che duei vegnir designada ord ils dus geraus veders e sco tierz gerau ei signur Duri Berther, Zarcuns, vegnius elegius. Sco cussegliers ein vegni elegi ils signurs: Gion Andriu Berther, giuven, Sep Flurin Huonder, statalter Leci Jacomet, Paul Berther, Gion Antoni Hetz, bostger e Gion Antoni Peder. Nunvulend il statalter veder acceptar, ei signur Gion Andriu Berther, giuven, sco tal e Sep Flurin Huonder ei confirmaus sco salter.

La cumissiun da quens e la cumissiun pauperila ein vegnidas confirmadas en corpore.

Ella cumissiun da scola ein elegi ils signurs: Leci Huonder, Gion Antoni Monn, Stiafen Monn, gerau Vigeli Berther, Camischolas, gerau Gion Antoni Berther, Rueras, Tumaisch Schmet, Cavorgia, Vigeli Venzin, Selva.

Suenter ch'ils umens electorals, che han da serender dumengia, ils 4 da zercladur a Trun per eleger la dertgira districtuala ein stai designai ord la suprastonza cun aunc trer tier Giachen Antoni Berther e Hans Giachen Decurtins sco suppleant ei la vischnaunca sesligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 11 da zercladur 1893

attesta

Anselm Capeder, actuar

1893 zercladur, ils 11 ei la vischnaunca seradunada el liug solit e vegniu tractau il suandont:

Concessiuns: a Tumaisch Schmet, Cavorgia ei concediu da carschentar siu baghetg da dudisch silla Paliu Crap en in da sedisch, sco era da brattar giu sulom per sia tegia a Mises Grond. A Leci Peder, Cavorgia, ei concediu da far ord in existent camon sur sia casa in nuegl da dudisch. A Bruno Soliva concediu da carschentar il sulom da siu faner a Rueras. Plinavon ei lubiu a meister Venzin da Muster da metter in vadi silla jarva ed ad Albin Mompe dus s.h. purschals a Pardatsch, bonificont.

Ei per orientaziun dils vischins vegniu legiu giu las elecziuns da nossa vischnaunca fatgas ella dertgira circuitala.

Fa la suprastonza attents, ch'ei vegni ils 20 d.q. urentau tetgs e classenas, nua che mintga fallonza vegni dals urentaders immediat castigiada, sco era ei vegniu fatg da saver ch'ils 21 e 22 d.q. vegni vendiu las differentas lennas derschidas.

Ei vegniu legiu avon il pareri e cundiziuns tschentaus si dalla cumissiun dalla via da Pardatsch, ch'ei dalla vischnaunca vegnius approbaus.

Petiziunescha il signur caplon Venzin a Rueras da segirar sia entrada dalla vischnauca anora sin 1150.-- francs, sco era miez in tscheins spiars igl onn vargau. Suenter haver udiu ils differents meinis ei concludiu da surdar la deliberaziun da quella caussa alla suprastonza.

Suenter ch'igl ei aunc vegniu clamau, ch'ei vegni ulivau las alps s.Gions ei la vischnauca sesligiada si.

Legiu avon ed approbau, ils 2 da fenadur 1893.

attesta

Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 25 da zercladur 1893 ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit:

Ei vegniu legiu giu nies uorden da fiug a fatg attents ch'ins vegni ad empruar las differentas sprezzas oz a quendisch, il 9 da fenadur. Ils umens ch'ein designai tier las diversas manipulaziuns vegnien dalla suprastonza designai.

Passa ins per l'emprema ga tier l'elecziun da nossa regenza, la quala daventa tenor lescha tras scrutini. Il resultat final ei staus il sequent:

                    Peterelli       186 vuschs            Schmidt        185 vuschs

                    Bühler                    186                         Calonder      47

                    Vital             174                         Camenisch   125

                    Marugg        22

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si. Legiu avon ed approbau ils 2 da fenadur 1893.

attesta

A.Capeder, actuar

La radunada vischnauca ha sut datum dils 2 da fenadur 1893 suenter prelecziun ed approbaziun dils dus protocols antecedents definiu sequentas tractaziuns:

Ei concludiu da cargar las nuorsas mardis, ils 4 d.q. ed ils tiers armentivs venderdis e sonda, ils 7 ed 8 d.q..

Ei concludiu da dar lavur cumina da vischnaunca als da Cuolm Cavorgia per menar neutier l'aua, il qual ha da daventar sut survigilonza e senza ulteriurs pregiudezis.

Ha la vischnaunca concludiu da star tiegl anteriur conclus arisguard la via Pardatsch-Napls: La cumissiun veglia ei incaricada da rispunder en quei senn amicabel ni sin via da recuors sco era smanatschar.

Sin quei ei la radunonza sesligiada si. Legiu avon ed approbau ils 26 da december 1893.

Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 16 da fenadur 1893 ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit per definir las duas sequentas tractaziuns:

Ei Catrina Decurtins vegnida prida si dalla vischnaunca sco spindrera per in onn e sut sequentas cundiziuns:

                    a) 50.-- francs ad onn daner da spetga

                    b) ina buccada lenn da barschar

                    c) ina sort fein a pastg da 5-6 blahs ad onn.

Ei ins passaus tier la elecziun dil tschunavel muncont commember dalla regenza che ha giu sequent resultat:

                    Camenisch             139 vuschs

                    Calonder                21

                    Marrugg                 21

Sin quei ei la vischnaunca sesligiada si.

Tujetsch, ils 16 da fenadur 1893

Anselm Capeder, actuar

1893 uost, ils 6 ei a Camischolas vegniu fatg da saver, ch'ei vegni vendiu il cuolm ault ils 15 ed il cuolm bass ils 20 d.q..

L'ulteriura votaziun sul 5avel commember da nossa regenza ha giu il sequent resultat:

                               Camenisch             143

                               Marugg                  29

                               Calonder                2

Tujetsch, ils 6 d'uost 1893

A.Capeder, actuar

1893, ils 20 d'uost ei la vischnaunca stada radunada per votar sur il "Schächten", vul dir quella moda rituala hebreica ch'ils Gedius han per mazzar lur tiers e nua ch'ei vegn era a tuts Svizzers scumandau da mazzar senza avon sturnir els.

 Resultat                 173 nas                  2 gies

 Tujetsch, ils 20 d'uost 1893

A.Capeder, actuar

Silla radunonza da vischnaunca digl 1. d'october 1893 fa il presidium da saver:

Tuttas midadas da rauba da taglia dueigien vegnir dadas en ad el immediat.

Dueigi ins en 14 dis dar en ils tiers da taglia als cauvitgs.

Duei ins sco oz dar en tgi che vul trer chis sil cuolm.

Arisguard schar lartg tiers armentivs e cauras ei concludiu da spitgar giu aunc ina raschlada, la suprastonza dueigi igl ulteriur sezza fixar.

Per prender si ina collecta per ils donnegiai tras il barschament da Glion ei concludiu da prender si ina collecta en baselgia, e sche quella duess curdar ora memia magra, supplir quella ord cassa da vischnaunca.

Carl Cavegn damonda d'astgar baghegiar ina senda a pei sin Tuma senza neginas cundiziuns; medemamein damonda el la lubientscha da metter en peschs en detg lag, sut la cundiziun ch'el hagi persuls per 10 onns il dretg da pescar ord quel. Suenter quels onns crodi quel puspei ensemblamein culs peschs lien anavos alla vischnaunca; quella astgi quel buca fittar ad jasters, sche vischins lessen quel affittar. Quei tut ei vegniu concediu ed il signur president da vischnaunca dueigi da quellas varts tschentar si ina scartira e metter quella ad archiv.

Sinquei vegn la radunonza sligiada si. Tujetsch, ils 1. d'october 1893

A.Capeder, actuar

Sut datum dils 8 d'october 1893 ha la radunada vischnaunca conludiu da schar lartg ils s.h. tiers casa, gliendisdis, ils 9 d.q. e da zavrar las nuorsas il medem di.

Ei il talper puspei unitamein vegnius prius si per 1894. Suprastonza e cumissiun ein vegnidas incaricadas da contractar cun quel aschi favoreivel sco pusseivel. Persunas grondas ni pintgas, che duessen surfar vid latschs etc. dil talper dueigi la suprastonza, ultra dil resarciment al talper, aunc punir scharfamein.

Ei vegniu fatg da saver, che tgi che vegli trer chis sil cuolm per 7.-- francs a di ni 4 dis lavur cumina, dueigi dar en tochen suenter viaspras.

Ei dau al tierz gerau l'autoritad da metter en siu stagl en cass da basegns in auter survigilader e da bonificar quel ultra cun in quart di lavur cumina dapli.

Si quei fin dallas tractaziuns.

Tujetsch, ils 8 d'october 1893

Anselm Capeder, actuar

La radunada vischnaunca dils 29 d'october 1893 ei

passada tiella votaziun dils cussegliers naziunals che ha giu sequent resultat:

                    Decurtins               203                         Planta                    6

                    Casparis                160                         Conrad         1

Ei concludiu da serrar igl arvè cugl emprem marcau da Glion.

Concluda la vischnaunca da far pals per Greps culla lenna derschida els uauls Flurin e Camischolas, ils rests duei vegnir daus als signurs spirituals.

Arisguard igl arver la via temps d'unviern ei concludiu da star tiegl uorden vegl, respectiv mintga vischinadi arva siu toc fixau senza lavur cumina.

Legiu avon ed approbau ils 26 da december 1893

Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 26 da december 1893 ei la vischnaunca vegnida radunada el liug solit:

Ei vegniu designau sco cautegias:

                    per Milar:                Cavegn Giachen Fidel

                    Strem:                              Huonder Sep Flurin

                    Maighels:               Giacumet Placi

                    Alp da cavals:        Venzin, frars da Sedrun

Sco nurser dalla stad ei Deragisch Emmanuel pladius per 27 ct. il toc.

Miradur Candinas da Surrein-Sumvitg damonda lubientscha la vischnaunca da far ora crappa scalegl egl uaul da Nual. La vischnaunca concluda quasi unitamein d'accordar via quella crappa al sura Candinas e surlai alla suprastonza da vegnir perina arisguard cundiziuns e prezi.

Sinquei vegn la radunonza sligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 11 da fevrer 1894. Tujetsch, ils 26 da december 1893.

Anselm Capeder, actuar

Protocols da 1894
 

Sin la radunada vischnaunca dils 11 da fevrer 1894

ha la radunonza suenter prelecziun ed approbaziun dil protocol antecendent concludiu:

1. Las lavurs vid ils pals ella plontaziun da Rosas ein da far suenter nies existent uorden da lavurs cuminas.

2. A Gion Bistgaun Beer fravi concediu da baghegiar ina fravgia dadens sia casa stada da Sep Antoni Huonder e quei sut las solitas cundiziuns.

Sinquei fin dallas tractaziuns.

Tujetsch ils 11 da fever 1894                                   Anselm Capeder, actuar

La radunada vischnaunca ha sut datum dils 4 da mars 1894 tractau il suandont:

1. Ei ins passaus tiella votaziun federala sulla damonda: Vul ins tschentar si determinaziuns unitaras en fatgs d'arts e mistregns, nua che la ligia havess da quellas varts il dretg da scaffir leschas ni buc.

La vischnaunca ha snegau quella damonda cun 200 refusonts e negins acceptonts.

2. Porta il president  avon alla radunada vischnaunca la contraversa naschida denter quella contra Tumaisch Schmet e statalter Leci Giacumet pervia dil dretg da possess d'ina grava a Claus.

La vischnaunca incarichescha ina cumissiun cumponida ord ils signurs Gion Battesta Monn, Lurenz Giacumet, Gion Paul Berther, Cristian Muggli e la suprastonza da predeliberar e rapportar ad ella da quellas varts.

3. Ei concediu a Vigeli Wörth, Gonda da carschentar siu faner a Rueras per circa in bratsch.

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si.

Tujetsch, ils 4 da mars 1894                          Anselm Capeder, actuar

Suenter che la vischnaunca ha sut datum dils 22 d'avrel 1894 concludiu da far cadeina per transportar sil plaz destinau ils pals dalla plontaziun da Rosas e refretg il far mundi, eis ella puspei seradunada ils 29 d'avrel 1894 e definiu il sequent:

1. Ei concludiu da far mundi ils s.h. pors mardis per igl emprem da matg. Cura far ira las nuorsas ei surschau alla suprastonza.

2. Ei concediu a Placi Tuor da Sumvitg da vegnir en cun tschun genetschas pagond alla vischnaunca 12.-- francs ina per l'alp, ulteriuras spesas paga il proprietari sez.

3. Ei concediu a Gion Antoni Hetz da carschentar in siu nuegl a Rueras sper casa da 12 sin 16 armauls, sco era a Monn Gion Mathias da far in iert niev a Rueras sut casa da frars Hetz e quei sut las solitas cundiziuns.

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si.

Rueras, ils 29 d'avrel 1894                             Anselm Capeder, actuar

Silla radunonza da vischnaunca dils 6 da matg 1894 ein sequentas tractandas vegnidas predeliberadas:

1. Concluda la vischnaunca da far mundi las nuorsas ils 7 da matg e las cauras ils 15.

2. Il marcadar via las lavurs garegiadas dil signur inschignier sin la via ei surschau alla suprastonza.

3. La vischnaunca concluda da dar la lenna e far il mir necessari per il "Schiessplatz", igl emplenir ora e pinar tier il material ston quels che sietan far.

4. A Giachen Antoni Curschellas ei concediu da carschentar sia talina da lenna sper casa sco era schenghegiau a Giachen Antoni Deflorin igl arvè d'ina mugia en consideraziun ch'el ha piars ina vacca.

Tujetsch, ils 6 da matg 1894                          Anselm Capeder, actuar

La radunonza da vischnaunca dils 14 da matg 1894 ha definiu sequentas tractandas:

1. Fa il president attents, ch'ins duegi tochen sils 18 d.q. dar en alla suprastonza ni al bostger tutta classena che vegn garegiada sco era els proxims dis tutta lenna da baghegiar.

2. A Placi Giacumet e Battesta Valier ei concediu da vegnir en cun in stierl per in de surpli, pagond en quei cass il solit.

3. A statalter Gion Paul Berther da Camischolas ei concediu da far si a Mulinatsch sper siu baghetg in clavau e nuegl niev da 12 ni 16 armauls.

4. Sco registratur e hypotecar ei signur gerau Vigeli Berther da Camischolas elegius cun dar tier signur gerau Tumaisch Berther sco suppleant.

5. Sin quei vegnan tenor vegl usit ils quens da vischnaunca suttamess alla approbaziun dalla radunonza. Il signur president dalla cumissiun da quens ha sufficientamein delucidau ils quens da vischnaunca ed en special il resultat da quels. Suenter ch'il dau ora ei staus legius avon alla radunonza ein quels vegni approbai unanimamein.

6. Sco statalter ei il veder signur Gion Andriu Berther giuven confirmaus.

7. Per s'orientar ella contraversa naschida denter la vischnaunca ed ils possessurs dils parus a Cavorgia-sura pervia dil fein jester ei legiu ora ina cumissiun e surschau la caussa a quella. Quella cumissiun consista ord ils signurs: Vigeli Berther, Camischolas, Giachen Antoni Venzin, Gion Battesta Monn e la suprastonza. Quella ha da seradunar ils 31 da matg.

8. Ei exepziunalmein vegniu concediu da schar vender caltschina uonn en cass ch'ei restass, ord vischnaunca, sch'ella sa buca vegnir vendida en vischnaunca.

9. La damonda pervia dil fondo da scola da Camischolas ei refretga silla proxima vischnaunca.

10. Conclusivamein declara signur Vigeli Berther da Camischolas per mauns dil presidi, ch'el accepteschi igl uffeci da regiustratur sut la cundiziun, ch'ins concedi ad el il dretg dad ira en casa da scola a Camischolas; al qual igl ei vegniu fatg negin'opposiziun.

Sinquei ei la radunonza sesligiada si.

Approbau ils 3 da zercaladur 1894 attesta

Tujetsch, ils 14 da matg 1894                                   Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 3 da zercladur 1894 ei la vischnaunca stada radunada a Zarcuns e concludiu il sequent:

1. Ei stau da votar sulla lescha federala:"Dretg da lavur" che ha  giu 1 gie e 177 nas.

2. Fa la suprastonza attents, che buobanaglia dueigien buca ira a fagend fiug sper uauls, sco seigi gia repetidamein daventau. A geniturs vegn ei da quellas varts fatg endamen lur obligaziuns.

3. Il schema dallas cundiziuns tschentaus si dalla cumissiun dalla via da Nalps ei dalla vischnaunca vegnius approbaus cun l'annexa, che la corporaziun da Nalps cedi alla vischnaunca Tujetsch il dretg da menar ora l'aua en sia alp Cavorgia. Il perzi ei vegnius fixaus sin francs 100.--.

4. Unanimamein concluda la vischnaunca da far ils necessaris pass da dretg en la dispeta cun signur Leci Giacumet e Tumaisch Schmet pervia dalla grava a Claus.

5. A Vigeli Monn giuven schenghegiau igl arvè d'ina vacca havend vendiu ina e cumprau in'autra.

6. Tgi che vul buca sort dueigi dar en alla suprastonza.

Sinquei ei la vischnaunca sesligiada si.

Tujetsch, ils 3 da zercladur 1894                              Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 24 da zercladur 1894 ei la vischnaunca stada radunada el liug solit e deliberau il sequent:

1. Vegn ei dal presidi fatg da saver, che la jamna proxima vegni vendiu lennas sco era uretnau tetgs e classenas. La suprastonza adverta tier quella caschun da buca far autras tegias dad alp, cuntrafagients vegnessen scharfamein censurai.

2. La cunvegnientscha fatga en la dispeta da Claus denter la elegida cumissiun cun Tumaisch Schmet e Leci Giacumet ei dalla vischnaunca vegnida approbada.

3. Ei fixau da accomplir tuttas determinaziuns da vischnaunca, nua che quei era buca daventau avon. Tier quei intent ein elegi ils signurs: Deplaz Sep Antoni, Monn Gion Antoni e Hendry Alois.

4. Ei concediu a Berther Rabius da schar vegnir cun 15 - 20 mutgs sco era a Victor Pally ed in auter da Medel cun quater genetschas, las davosas pagond alla vischnaunca 12.-- francs il tgau. Cun quella caschun ha la vischnaunca fixau, che quels arvès da tiers jasters hagien da vegnir pagai avon che ira cun quels naven.

5. Concediu suloms a Gion Fidel Riedi per in nuegl a Milez, a Sep Lorenz Caduff per ina mola encunter fallun da Giossi a Rueras, sco era a Gion Antoni Schmet da Cavorgia per far si in nueglet sper casa. 

Sinquei fin dallas tractaziuns

Tujetsch, ils 20 da zercladur 1894                            Anselm Capeder, actuar

La radunada vischnaunca ha sut datum dils 30 da zercladur 1894 concludiu:

da zavrar las nuorsas mesjamna proxima ils 4 da fenadur e cargar quellas gievgia e refretg il cargar la biestga.

Plinavon conceda la vischnaunca enzatgei lavur cumina da vischnaunca als pursanavels dall'alp Cavorgia per la lavur, ch'els ha giu da menar ora l'aua en detga alp, bein aber ei cheu fixau, ch'ils medems pursanavels hagien l'obligaziun da metter giu quella mintg'atun. Per donns che vegnessen caschunai en quei grau per negligientschas, han ils negligients da rispunder.

Tujetsch, ils 31 da zercladur 1894                            Anselm Capeder actuar

La radunada vischnaunca dils 8 da fenadur 1894 ha

suenter prelecziun ed approbaziun dils dus protocls antecendents concludiu da cargar ils schetgs gliendisdis proxim ils 9 e las vaccas mardis ils 10 d.q. Essend neginas autras tractandas vegn la radunonza sligiada si.

Tujetsch, ils 8 da fenadur 1894                      Anselm Capeder, actuar

La radunonza da vischnaunca dils 30 da settember 1894 ha definiu sequentas tractandas:

1. Il schar lartg ils tiers armentivs ei per quetsa jamna refretg; en cass cunvegnient surschau alla suprastonza.

2. Fa il presidi attents, ch'ins dueigi sepertgirar da schar ira tiers per ils praus.

3. Fa il medem da saver la radunonza, ch' ins sappi suenter vischnaunca suttascriver las gliestas dalla iniziativa federala dallas ambassaduras, sco era dalla iniziativa burgheisa cantunala.

4. Arisguard il fuorn da caltschina ei oz vegniu definiu nuot, sulettamein concludiu, che tgi che vegli caltschina primavera proxima, hagi da dar en quei enteifer otg dis.

5. La petiziun da Nalps/Muster, da schagiar in ton digl importo, staus fixaus per l'erecziun dalla via da Nalps ei dalla vischnaunca vegnida renviada.

6. A Vigeli Monn Surrein schenghegiau miez igl arvè d'ina vacca.

Sinquei sesligia la radunonza si.

Tujetsch, ils 30 da settember 1894                           Anselm Capeder, actuar

La radunada vischnaunca dils 4 da november 1894 ha concediu

1. a Luis Curschellas, Surrein, da far in viadi sin pastira tochen sin siu prau a Nacla.

2. Ei fatg attents, ch'ins dueigi metter neginas lennas sin Cadruvi sur casa da scola e sur igl iert dil plevon.

3. Concediu a monsignur avat da Muster en favur dalla baselgia da Nossadunna 15 - 20 palauncas u areisens.

4. Confirmau ils experts dils taurs.

5. La votaziun per far extrader la Confederaziun als cantuns in ton dils dazis, ha giu 220 acceptonts e negins refusonts.

Sinquei vegn la radunonza serrada.

Tujetsch, ils 4 da november 1894                             Anselm Capeder, actuar

Sut datum dils 8 da december 1894 ha la radunada vischnaunca

1. elegiu ses cautegias ellas alps da schetgs:

          Mila:             Berther Gion Fidel, giuven, Rueras

          Strem:                    Monn Gion Mihel

          Maighels:     Jagmet Placi

2. Fixau igl arvè per tiers che vegnan en vischnaunca cul secund marcau november 1894 cun aunc reducir il prezi dils tiers che vegnan importai avon Daniev sin miez prezi; sut la cundiziun, ch'ins fetschi da saver immediat ad in commember dalla suprastonza, cura ch'il tier ei cheu.

3. Concludiu da schar brattar giu inagada avon ina vacca ni mugia, denton quei mo dad in marcau a l'auter.

4. Publicau igl avis dil Cussegl pign, arisguard il pusseivel semussar dad ina malsogna da schlatteina tier vaccas ni bos da maz.

Sinquei fin dallas tractaziuns.

Tujetsch, ils 8 da december 1894                             Anselm Capeder, actuar

Protocols da vischnaunca digl onn 1895

La radunada vischnaunca ha sut datum dils 3 da fevrer 1895 suenter prelecziun ad approbaziun dils protocols antecendents definiu sequentas tractaziuns:

1. Fa la suprastonza attents ch’il pigurè da Nalps verteschi buca pli da schar magliar sia alp las nuorsas da Rueras. Ils vischins da Rueras vegnan en quei fatgs responsabels.

2. Giavischa il presidi, ch’ei vegni dau en ussa tgi che vegli schar scriver per la lubientscha da tetgs loms.

3. Al student teolog Giusep Brugger ei da vischnaunca anno concediu il patrimonium.

4. Arisguard prender si tiers la stad 1895 en las differentas alps ei schu sura alla suprastonza e quei ton arisguard il preci sco era dil commensurau diember.

5. La votaziun federala dallas ambasaduras ha giu 209 refusonts e negins acceptonts.

6. A Vigeli Cavegn ei concediu da baghegiar in nuegl a Milezsut, tonpli, che quei baghetg ei reducius da dus da sedisch sin in da sedisch e che Battesta Monn ceda.

Sinquei vegn la radunonza sligiada si.

Ch’il sura protocol seigi legius avon ed approbaus attesta

Tujetsch, ils 3 da fevrer 1895                         Anselm Capeder, actuar

1895 ils 5 da matg vegnan ils vischins radunai sin Cadruvi avon che serender a cumin e concludan da far mundi cun ils animals da casa mardis proxim, ils 7 da matg.

Legiu avon ed approbau attesta

Tujetsch, ils 5 da matg 1895                                     Anselm Capeder, actuar

Protocol dils 3 e dils 9 da zercladur 1895

Sut ils sura datums ei la ludeivla vischnaunca vegnida radunada el liug solit per far diever da lur dretg democratic dad eleger la suprastonza e diversas cumissiuns sco era per definir autras pendentas tractandas.

1. Ei vegniu legiu giu las elecziuns da nossa vischnaunca fatgas dalla dertgira circuitala da cumin.

2. Approbaziun dil protocol dils 12 da matg concepius dad Anselm Capeder, gerau.

3. Ha il signur president dalla cumissiun da quens dau giu in clar ed entelgeivel rapport recapitulativ dils quens da vischnaunca digl onn 1894 menai da statalter Gion Andriu Berther concernent il total d’intradas ed expensas e dil resultat dalla bilanza annuala. El renconuscha la premura dils signurs geraus e statalter recumandond alla ludeivla vischnaunca l’acceptaziun dil rapportau quen, il qual ei era daventau.

4. Suenter che la suprastonza actuala ha giu admess lur uffeci en mauns dalla ludeivla vischnaunca ein ins passaus tier la nomina dalla nova suprastonza, ch’ei vegnida elegida per part sut datum dils 3 da zercladur ed ord motiv dalla nunacceptada plazza da secund gerau era sut datum dils 9 da zercladur suenter esser visau vischnaunca sin las duas suentermiezdi ed ei pia dessignada sco suonda per il bieni da 1895 - 1897:

sco emprem gerau Gion Antoni Soliva, Sedrun

sco secund gerau  Gion Andriu Berther, Camischolas

sco tierz gerau       Duri Berther, Zarcuns

sco cussegliers      Gion Antoni Hitz sco statalter per in onn, Sep Flurin Huonder,                          confirmaus saltè; plinavon: Leci Jacomet, Paul Berther,                                      Rueras, Sep Berther e Gion Antoni Peder, Selva.

5. Ella cumissiun da scola ein elegi:

per Sedrun             ei confirmau ils veders

per Rueras             Giachen Martin Beer

per Camischolas    Felici Monn

per Cavorgia                    Luis Hendry

per Selva               Vigeli Venzin

6. La cumissiun pauperila eis dessignada la vedra cun exepziun da per Rueras ei Sep Lurenz Venzin.

7. Ella cumissiun da quens ein elegi ils signurs: gerau Vigeli Berther, Camischolas, statalter Fidel Venzin, gerau Gion Battesta Monn, statalter Giachen Fidel Cavegn e Luis Hendry.

8. Ei la spindrera vegnida prida si sut las veglias cundiziuns.

9. Ei vegniu concediu ils sequents suloms:

        a Gieriet Cristian Antoni ei concediou da carschentar il sulom d’in nuegl enta Mila, ord in da  dudisch sin in da sedisch armauls

        a Gada Decurtins concediu da far ina talina da lenna sper casa

        a Stiafen Beer in sulom niev per in nuegl da sedisch sin Gonda

        a Jacomet Placi da midar sulom cun siu fanè sur Plaun Flurin plazzond  quel sin siu prau

        a Giachen Lurenz Caduff ei concediu da carschentar il sulom d’in nuegl da dudisch ed ina zona sin in nuegl da sedisch, laschond ora sut la zona e  quei a Caspausa.

10. Ein ils vischins vegni visai da dar en tuttas lennas da diever enteifer otg dis sco era tuttas sorts da fiug che vegnan buca pridas e quei ad in u l’auter commember ni cusseglier dalla suprastonza da vischnaunca.

Suenter ei la radunonza vegnida sligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 7 da fenadur 1895

attesta                                                                       Gion Andriu Berther, actuar

1895, ils 23 da zercladur ei a Rueras vegniu clamau da dar en ils animals als respectivs cautegias e ch’ei vegni ulivau damaun a l’ina suentermiezdi las alps.

Plinavon fa la suprastonza attents ch’ei vegni ils 28 da quest urentau tetgs e classenas, nua che mintga negligientscha concernent schliet uorden da tetgs u classenas vegni dils urentaders immediat castigiada.

Suenter esser mess en aucziun in lenn sederschius sils Fops Milez ei la radunonza stada sligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 7 da fenadur 1895  attesta

                                                                                 Gion Andriu Berther, actuar

1895 ils 7 da fenadur stau radunau vischnaunca e definiu il suandont:

1. Approbaziun dils protocols antecendents

2. Publicaziun ord il fegl ufficial concernent diversas scumandadas gariadas d’entgins particulars.

3. Deliberaziun da cargar: primo concludiu da zavrar las nuorsas gliendisdis e cargar il mardis ils 9 da quest; la biestga schetga venderdis, ils 12 d.q. e las vaccas ils 15 da quest.

4. Concediu a signur scolast Bigliel da vegnir cun dus pors en Pardatsch.

Essend neginas tractandas ei la radunonza sedividida si.

Approbau attesta                                            Gion Andriu Berther, actuar

1895 ils 11 d’uost ei als radunai vischins dalla vischnaunca enta Rueras davart dil signur president vegniu dau giu rapport arisguard la colaudiziun da signur bostger cantunal Coaz concernent la plontaziun da Rusas ed era publicau las remarcas fatgas da signur bostger, e quei tonpli detagliau s’extendend sur la nuncuntentientscha dil sura expert.

2. Envidau en e dau caschun als vischins da suttascriver las tabellas dils quens per la plontaziun da Rusas per quels cumpletisar tenor ordinaziun dils experts forestals.

3. Plinavon schau saver ch’ei vegni vendiu oz a mesa las sis la sera cuolm ault a Sedrun, sch’enzatgi garegi.

Suenter ein ils vischins vegni relaschai

Approbau attesta                                            Gion Andriu Berther, actuar

Sut datum dils 21 da settember 1895 stau radunau vischnaunca el liug solit e definiu il sequent:

1. Fa il president attents, che tuttas midadas da facultad seigi en augmentaziun ni buca, dueigien tals e quals far da saver ton pli gleiti ad el per mauns dalla cumissiun da taglia cantunala.

2. Fa la suprastonza attents per buca periclitar fiugs e barschaments, dueigien umens d’uaul etc. haver tutta precauziun cun lur zulprins e pipas mond pils uauls vid lennas etc.

3. Concludiu da schar lartg sonda proxima ils 28 da settember tuts animals cun exepziun dils s.h. pors e las nuorsas. Ils pasturs dueigien aber senterdar da vegnir culs animals pervia dil firau dalla sonda.

4. Vegn ei fatg da saver ch’ei vegni pigl onn proxim barschau caltschina e dils pretendents per tala dueigien metter ensemen la roma restada anavos dalla lenna consumada ils onns vargai per barschar caltschina.

5. Publichescha il presidi vischnaunca sin dumengia proxima ils 29 da settember el liug solit, sinquei ei la radunonza stada sligiada si.

Legiu avon ed approbau attesta                               Gion Andriu Berther, actuar

La radunada vischnaunca sut datum dils 29 da settember ha deffiniu il suandont:

1. La voatziun sur la nova lescha dil monopol dils zulprins che ha giu 203 refusonts e negins acceptonts.

2. Concludiu da schar liber ils s.v. pors, damaun, ils 30 da settember.

3. Confirmau Gion Andriu Berther sco gerau militar.

4. Priu si il talper Vital sut las veglias cundiziuns e remarcau ch’ins duessi scursanir, sche pusseivel il temps dil talper, cun forsa schar vegnir anzi pli tard el temps la primavera. Tuttas midadas arisguard il pagar il talper dueigien vegnir admessas ad in digl oberkeit.

5. Fa il presidi endamen igl uorden da fiug existent en nossa vischnaunca che scamonda denter auter tut spatlar e tscherschar da cazzola e mintga surpassament vegnan ins trer en zensura.

6. Vegnan visai ils sis cauvitgs da prender si las gliestas dils animals per la taglia da vischnaunca tochen ils 15 d’october.

7. Fa il presidi attents ch’ei vegni vendiu lenna sederschida els uauls ils proxims dis.

8. Fa il presidi enconuschent la nova mesira da nos usuls calculada da nos signurs bostgers; sco era la calculaziun da quels en capital. Essend generala malcuntentientscha encunter tala calculaziun eis ei vegniu priu conclus da unitamein cun las proximas vischnauncas empruar da far reducir tala schazegiada da nos uauls.

9. Concludiu e schau sura a quels dils cavals cura trer il chis sil cuolm.

Suenter ei la radunonza stada sligiada si.

Legiu avon ed approbau attesta                                         Gion Andriu Berther, actuar

La radunada vischnaunca dils 3 da november 1895 ha predeliberau il suandont:

1. Votaziun concernet la centralisaziun etc. dil militer cun il resultat da 216 refusonts e negins acceptonts.

2. Votum arisguard la nova lescha dallas viasfier che ha giu il resultat da 3 acceptonts e 134 refusonts.

3. Arisguard il pladir nurser dalla stad ei vegniu refretg.

4. Per predeliberar la questiun dils uordens dallas alps ei concludiu che mintga vischinadi dueigi tarmetter in tochen dus cumissiunai tier ina radunonza, la quala ha liug a Sedrun ils 16 da november la sera.

5. Vegn ei davart dil president fatg attents e visau che gievgia proxima ils 7 da november las 10 uras avonmiezdi, vegnien dus commembers dalla suprastonza a serender a Cavorgia-sura per prender en egl e fixar il pagament dil fein jester per aschilunsch sco quel sextenda e crescha sin territori ord vischnaunca appartenet als respectivs possessurs dalla sura numnada acla, ils quals ein medemamein visai da cumparer sil plaz questiuneivel, cass cuntrari vegnien ins a predeliberar tenor perschuasiun ed intervegnientscha ed insister sissu.

6. Concediu a Valier Battesta in sulom per ina tegia en Pardatsch da vaccas.

7. Schenghegiau a Monn Gion Antoni in miez digl arvè d’ina vacca.

8. Fixau Deragisch Gion Bistgaun sco survigilader dil curtin dadens la Val Custeri.

Suenter esser mess en ingant entginas lennas, ei la vischnaunca stada serrada.

Ch’ils sura protocols seigien legi avon ed approbai ils 24 da november attesta:

Gion Andriu Berther, actuar

Sut datum dils 24 da november 1895 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e predeliberau sco suonda:

1. Legiu avon plirs protocols dallas anteriuras vischnauncas ed approbaziun da quels.

2. Fixau igl arvè per animals che vegnan en vischnaunca cul secund marcau november 1895, cun star tier igl uorden, denton concernent igl arvè, il qual plaida: a) animals che vegnan importai avon Daniev ei reduciu igl arvè sin in miez arvè, sut la cundiziun ch’il respectiv cumprader fetschi immediat da saver ad in commember dalla suprastonza, cura ch’igl animal ei cheu; b) concediu da schar brattar giu inaga ad onn ina vacca ni mugia; denton quei mo dad in marcau a l’auter.

3. Elegiu Giachen Martin Schmid da Gonda sco controllader da carn.

4. Legiu avon il pareri pil niev uorden dallas alps, il qual ei cun il surpli vegnius refusaus e la moziun da luvrar ora in auter uorden, ha pigliau il pli. Plinavon ei la cumissiun pigl arranschament dil niev pareri envidada da cumparer sonda sera proxima ils 30 da november el liug solit.

Per approbaziun dil sura protocol sut il datum dils 15 da december 1895 attesta

Gion Andriu Berther, actuar

Sut datum dils 15 da december 1895 ei stau radunau vischnaunca e definiu il suandont:

1. Legiu avon il protocol antecendent ed approbaziun da quel.

2. Legiu avon il pareri pigl uorden dallas alps ed acceptaziun da quel.

3. Fixau ils suandonts als quals mintgin sa dar en da prender alp, e quei sto vegnir dau en entochen Daniev.

Per l’alp da Val:     Thomas Berther, Gion Andriu dil Stiafen e Flurin Venzin

per Val Giuv:                    Gion Paul Berther, Sep Flurin Huonder e Gion Antoni Peder

Cuolm Cavorgia:    Gion Antoni Schmed

4. Fixau cautegias: per Maighels:         Placi Jacomet

                               per Strem:              Gion Fidel Riedi, Zarcuns

                               per Val Mila:           Duri Vigeli Schmed

5. Concediu a  signur president Gion Antoni Soliva in sulom per in nuegl da sedisch si Valtgeva.

Suenter esser mess entginas lennas en aucziun ei la radunonza stada sligiada si.

Per approbaziun sut datum dils 29 da december 1895 attesta

Gion Andriu Berther, actuar

Protocol dalla radunada vischnaunca dils 29 da december 1895

1. Prelecziun dil protocol antecendent ed approbaziun da quel.

2. Fa il president attents ch’il prezi dil sac sal seigi reducius sin 11 francs il sac.

3. Publicaziun ord il Fegl ufficial.

4. Pladiu sco nurser dalla stad il veder per la pagaglia da 25 raps per nuorsa senza sal.

5. Concludiu e schau sura alla suprastonza nua applicar ils daners retschevi sco subsidi per la plontaztiun sur Selva, per tenor meins pregiudeci e commensuraziun sminuir il deivet da vischanunca.

6. Concludiu da schar dumandar la direcziun dil telegraf per in biro da telegraf en vischnaunca cun tgei cundiziuns.

Conclusivamenin ei mess entgina lenna en aucziun e la radunonza ei stada sligiada si.

Legiu avon ed approbau ils 12 d’avrel 1896

Per attestaziun                                                          Gion Andriu Berther, actuar

Protocols da 1896

Perdetga dalla veta politica da tschels onns dattan segiramein il pli bein ils protocols da vischnaunca.  Els muossan ora co nos antenats d'avon 100 onns vegnavan a frida cun lur problems che pertuccavan  ils fatgs communals. En la suprastonza communala fucziunavan: Gion Antoni Soliva, scolast, Gonda sco president communal, dapi 1889 en uffeci; Gion Andriu Berther da Camischolas, secund gerau ed actuar; Duri Berther, Zarcuns, tierz gerau.

L’emprema radunonza da quei onn ha giu liug calonda mars 1896 el liug usitau sin plaz Cadruvi.

1. Publicaziun dil presidi sin insinuaziun dil Cussegl pign da prender si ina statistica da tuts animals i sutsura ni piars, denton mo sin s.v. tiers d’armaul, per tal motiv duei mintgin dar en agli president ni per mauns da quel al cauvitg, cons tiers e pli da tgei malsogna ni co el hagi piars.

2. Votaziun per l’elecziun dil niev cussegl dils stans cun sequent resultat:

                    Romedi        198                         Peterelli       5

                    Raschein     188                         Marugg        1

3. Publicaziun ufficiala tenor ordinaziun dil Cussegl pign sereferent sin la respectiva lescha federala semusond malsognas contigiusas las qualas constrenschan:

          a) obligaziun da rapport immediat al president da vischnaunca

          b) oblighescha da remetter tuttas bulettas da tiers importai sco era da           quellas ch’ein messas ora dal respectiv controllader per tiers che duessen       vegnir vendi, vegnan aber buc, al controllader.

          c) tutta carn che vegn vendida sto vegnir urentada digl urentader da carn

          d) tutta carn nuscheivla sto vegnir satrada aschia era tuts tiers che van d’in     u l’autra malsogna dueigien vegnir satrai cun pial e tut e daventa quei sin      l’alp, sche dueigi tal armaul vegnir satraus leu.

4. Damondas per tetgs dueigien immediat vegnir insinuadas al presidi.

5. Concessiun dil suandont sulom da baghegiar senza pregiudezi a Cavegn Adolf per dus nuegls da sedisch dadens casa da Hans Giachen Decurtins. A Deragisch frars per carschentar lur baghetg dadens la fontauna encunter il begl mo senza pregiudezi.

Suenter ei stau finiu                                       per attestaziun

                                                                       Gion Andriu Berther

Sut datum dils 15 da mars 1896 ein ils vischins vegni radunai in mument sin Cadruvi sin insinuaziun davart dil presidi da prender ina pintga contribuziun ord cassa da vischnaunca pil cass che la respectiva collecta en baselgia en favur dil disgraziau G. Lutz, fussi fetg pintga, ei stau negin opponents.

2. Dueigien las respectivas controllas pridas si per tiers ventschi ed i alla malura vegnidas admessas al persidi tochen mardis proxim.

Suenter ei stau finiu.

Legiu avon ed approbau                                Gion Andriu Berther

Sut datum dils 12 d’avrel 1896 ei stau vischnaunca el liug solit cun sequentas tractandas:

1. Approbaziun dils dus anteriurs protocols.

2. Ein ins passaus tier la votaziun per la elecziun dils cussegliers dil stan guvernativ cun sequent resultat:

          Bühler                    173              Schmid         177              Planta                    15

          Marugg        175              Vital             53                Camenisch   17

          Peterelli       179              Sprecher      25                Conrad         3

          Dedual         2                  Calonder, Stiffler, Blumenthal    1

3. Ei sin l’insinuaziun davart dil presidi, sch’ins vegli era prender si genetschas e stiarls per la proxima stad sin la jarva, surschau alla suprastonza d’intervegnir tier ils cautegias e cooperar leusuenter sco igl onn vargau.

4. Ei concediu a Luis Curschellas in sulom per ina tegia da mises a Pardatsch.

5. Ei concediu a Caduff Luis da trer grad la seiv vin Suloms e quei encunter pagament e senza pregiudeci als vischins da Rueras.

Suenter ei la radunonza sedividida.

Legiu avon ed approbau cun la remarca che la concessiun a Caduff Luis seigi snegada, ils 3 da matg 1896                                              Gion Andriu Berther

Sut datum dils 3 da matg 1896 ha la radunada vischnaunca el solit liug definiu il suandont:

1. Prelecziun dil protocol ed approbaziun da quel.

2. Ei davart dil presidi vegniu mess avon ina moziun alla ludeivla vischnaunca concernend la survigilonza sur la plontaziun d’uaul sur Selva, il qual pareri ei unanimamein vegnius acceptaus e plaida sco suonda:

          a) ha la suprastonza da pladir in fidau pastur, il qual ha da pertgirar igl           uaul; la primavera: da miez avrel tochen far mundi; igl atun: cun dar lartg   tochen s. Andriu. Pigl onn current ei surdau a Sep Antoni Loretz da Selva           per otgonta raps per di pagaglia e schar spelar fein en la plontaziun.

          b) Plinavon ha per tut igl auter temps mintgin sez da corrispunder per lur      tiers e fixau il castitg sco tochen da cheu da 4 francs il tgau a tgi che lai           donnegiar ses tiers la plontaziun.

          c) Dueigi vegnir fixau ina guardia per survigilader sur l’execuziun           concernent il pastur e per igl auter temps ei a mintga pindrada fatga en la       plontaziun in tierz dil castitg bonificaziun.

3. Vegn ei concludiu da prender si sco mustergia Casanova da Vrin, cun l’obligaziun da vegnir duas gadas la primavera, ed inaga igl atun, sch’ei seigi diesch liufas d’operar, sur la taxa ei surschau al president da corrispunder cun il respectiv meister.

Suenter ei la radunonza stada sligiada si                           Gion Andriu Berther

Sut datum dils 17 da matg 1896 eisi stau radunau vischnaunca a s. Antoni per las suandontas predeliberaziuns:

1. Concludiu da far mundi ils s.v. tiers casa gievgia, ils 21 da matg; il far mundi las nuorsas ei refretg.

2. Ei vegniu davart dalla suprastonza scumandau ad in e scadin da far diever da lennas derschidas en nos uauls vischnaunca.

3. Dueigien tuts petents per lenna da clauder s’annunziar tier sgr. bostger Hitz enteifer otg dis.

4. Concediu a Gion Michel Monn ed a Gion Bistgaun Deragisch in carschament da lur baghetg dador casa da Gion Antoni dil Stiafen, ensi ed anora per la ladezia dils mirs.

Cunquei finis                    Approbau ils 24 da zercladur 1896        Gion Andriu Berther

La vischnaunca dils 25 da matg 1896 ha definiu sequenteas tractandas:

1. Approbaziun dil protocol

2. Vegn ei ufficialmein scumandau da metter crappa mundada etc. en via che meina en Pardatsch. Tgi che ha sin tala maniera surfatg, dueigi prender la peina e turnar a metter lur material ord via nua ch’ei s’audi.

4. Eligiu ils suandonts signurs per ir a Trun tier l’elecziun dalla dertgira digl appellaz: gerau Duri Berther, statalter Hitz, Gion Andriu Monn, Sep Antoni Decurtins, Gion Antoni Peder, Sep Berther, Paul Berther e statalter Gion Paul Berther.

5. Ein tenor vegl usit ils quens da vischnaunca vegni suttamess alla approbaziun dalla radunonza. Suenter che signur president dalla cumissiun da quens ha sufficientamein giu dilucidau ton concernend las entradas sco expensas da vischnaunca ed en special il resultat final dil quen ei quel dalla ludeivla vischnaunca unanimamein vegnius approbaus.

6. Ei signur statalter Gion Antoni Hitz vegnius confirmaus sin sia posta anteriura vinavon.

Approbau ils 24 da zercladur                                              Gion Andriu Berther

Sut datum dils 31 da matg 1896 ha la radunada da vischnaunca giu liug a Zarcuns e predeliberau il sequent:

1. Avisescha il presidi che tuttas lennas da diever per reparaturas vid baghetgs ed auter dueigein enteifer otg dis vegnidas dadas en tier ils commembers dil ludeivel Oberkeit da vischnaunca. Plinavon dueigien tuts presents far urentar lur reparaturas in u l’auter dils commembers.

2. Vegn ei surdau als umens che vegnan tarmess a Trun per eleger la dertgira digl appellaz la cumpetenza d’entrar en tier la predeliberaziun arisguard il mantener il dretg sco local da sesiun la respectiva sala dil hof a Trun.

Denton finis                                                                         Gion Andriu Berther

Sut datum dils 24 da zercladur 1896 ei stau radunau vischnaunca e definiu sco suonda:

1. Prelecziun d’entgins protocols ed approbaziun da quels.

2. Avis da signur president ch’ins dueigi exequir allas prescripziuns dalla nova lescha, pil cass da malsognas da tiers armentivs etc.

3. Concludiu da zavrar las nuorsas gievgia, ils 2 da fenadur; circa allas 8 suentermiezdi cargar ellas.

4. Vegn ei dau part che da l’ina vegnan las alps tenor usit ulivadas.

Cun quei ei stau finiu                                                          Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 12 da fenadur en liug solit ha definiu il sequent:

1. Prelecziun dil protocol ed approbaziun.

2. Ei vegniu ingantau entgina lenna.

3. Concludiu da cargar las nuorsas ils 14 da quest, biestga ils 15 e las vaccas ils 16 da quest.

4. Ei fixau sco terminaturs denter las alps Cuolm Val e Val Giuv statalter Gion Paul Berther e Leci Huonder.

5. Advertescha il presidi tuts pasturs, ch’ei seigi scumandau da magliar ordeifer ils cunfins da lur respectivas alps, sco era il dar fiug bruis e bostgas  e quei sut peina.

Approbau ils 20 da settember 1896                                    Gion Andriu Berther

Ils 13 da settember 1896 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e predeliberau il sequent:

1. Vegn ei davart dil presidi insinuau che tgi che garegi bonificaziun per donn pitius sin praus da Sudada enasi tochen Milez fatgs d’entgins particulars entras viagiar cun vaccas ord las alps e puspei tarmess en las alps Val Val e Val Giuv duront las davosas bischas, dueigien annunziar ad el.

2. Vegn ei als stimai vischins dau caschun da suttascriver las gliestas pil referendum encunter la statisaziun dallas viasfier.

3. Concernent la damonda pil biro da telegraf a Sedrun ei suenter esser mess avon il contract e las pretensiuns davart dil departement da telegraf visavi la vischnaunca cun entginas interesenzas vegniu refretg sin dumengia proxima, cura che quels vischins dueigein seradunar el liug solit.

Cunquei finiu          Approbau ils 20 da settember 1896     Gion Andriu Berther

La radunada vischnuanca dile 20 da settember 1896 ha giu las sequentas tractandas:

1. Prelecziun dils dus anteriurs protocols cun approbaziun da quels.

2. Ei vegniu votau per in biro da telegraf a Sedrun, il qual ha pegliau il pli da prender si tal tenor contract fatgs cul departement da telegraf per 10 onns.

3. Dilucidescha il signur president arisguard la taglia cantunala, conformaziun dils respectivs cedels, che mintgin ha da restigiar e cumpletar sigl emprem d’october. Essend curdai differents meinis e proposiziuns vegn ei passau tier in suandont conclus, il qual dueigi vegnir tarmess tier al ludeivel Cussegl pign. Seresentend ils vischins dalla vischnaunca da Tujetsch d’esser constrenschi ed agreviai zun fetg cun pagar taglia cantunala, aproximativ ad auters conburgheis cantunals, giavischan els ina sminuaziun dallas taxas enten capitalisar nos funs per la taglia catunala e quei sco suonda:

Ei vegniu fixau treis classas da funs ni praus:

          a) emprema classa: fetg buns praus 1.20 francs il fest; ni 29 fests=ara=

          34 francs

          b) secunda classa: meins buns praus 80 raps il fest; la ara 23 francs

          c) tiarza classa: buns praus maghers 40 raps il fest; la ara 11.60 francs

                                   schliats praus maghers 11 francs per blah ni 13 francs il m³

4. Conclusivamein fa il presidi attents, che tgi che garegi il mustergia aunc ina ga dueigi s’annunziar tier el, essend che tenor cunvenziun fatga, sto ei dar silmeins 10 s.v. pors d’operar.

                                                                                            Gion Andriu Berther

La vischnaunca dils 4 d’october 1896 ha predeliberau il suandont:

1. Acceptaziun dil protocol.

2. Ha giu liug la votaziun sur las tschun leschas federalas concernend 

                               a) garanzia tier cumpra e vendita da biestga

                               b) contabilitad dils quens dallas viasfier

                               c) castitg da disciplina per l’armada federala

Ils resultats ein stai per    a e b: 206 refussonts e 0 acceptonts

                                         c        205 refussonts ed 1 acceptont

3. Arisguard il trer chis sil cuolm ei refretg.

4. Ei vegniu concediu a Bistgaun Beer fravi da midar plaz cun sia mola situada sur il mulin da frars Venzin.

Cun quei ei stau finiu.                                                         Gion Andriu Berther

Ils 11 d’october 1896 ha la vischnaunca giu liug a Rueras, nua ch’ins ha concludiu:

1. Da dar lartg ils tiers gronds e cauras ils 14 d’october, sche l’aura seigi favoreivla 1-2 dis; las nuorsas dueigien vegnir descargadas ils 17 d’october; semussond auras ruhas ei surschau alla suprastonza.

2. Advertescha il president che tuts cedels da taglia dueigien vegnir admess tier el e quei aunc oz.

Conclusivamein ei fatg attents che tals che veglien trer chis sil cuolm, dueigien s’annunziar tier signur gerau Duri Berther.

Approbau ils 25 d’october                                                             Gion Andriu Berther

Sut datum dils 25 d’october 1896 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e predeliberau il suandont:

1. Prelecziun dils anteriurs protocols ed approbaziun.

2. Dat il president rapport sur la retschevida rispotsa dil Cussegl pign, sin la fatga moziun davart dalla vischnaunca concernend il capitalisar nos funs ni la respectiva basa arisguard il pagar taglia per nos funs.

3. Vegnan tuts cauvitgs, ex officio, visai da prender si en lur vischinadis las gliestas per la taglia da vischnaunca, sco era dueigi ei danovamein vegnir priu si las mesiras dils praus per ton pli bein saver ruglar si il quen dil talper.

4. Vegn ei visau da duvrar empau precauziun da far giu lennas tras praus.

5. Ei vegniu pladiu sco nurser il veder per 1897 per la pagaglia da 26 raps il tgau.

6. Ei vegniu serrau arvè cun il secund marcau d’october; las taxas tenor uorden vegl. Plinavon dueigien negins tiers saver vegnir brattai cun vender e cumprar, mo el scompi dad in armaul piars, po quella specia vegnir remplazzada en termin d’in meins. Il diember d’entradas per tiers d’arvè tenor uorden vegl, 4 tiers per fiug/ vide 1881.

                                                                                            Gion Andriu Berther

La radunada vischnauca dils 15 da november 1896 a Sedrun ha deliberau il sequent:

1. Prelecziun dil protocol ed approbaziun da quel.

2. Avis dil signur president dad haver precauziun encunter il fiug entras secantar etc.

3. Vegn ei davart dil president dau rapport sur dil quen concernend la zona da nuorsas baghegiada a Valtgeva, sco era las pretensiuns dils respectivs vischins visavi la vischnaunca. Suenter haver udiu entgins meinis e proposiziuns ei concludiu che la vischnaunca dueigi pagar ils miradurs, la caltschina e la ferradira ch’ins ha stuiu duvrar vid tal baghetg. Tuttas lavurs cuminas  vid la zona vegnan pagadas dils vischins che han tochen  dacheu tenor usit gudiu alp da nuorsas. Plinavon ei dau a l’alp da Plaunmiez il medem regress visavi la vischnaunca pil cass ch’ei semuossi il basegns d’ina zona da nuorsas.

Suenter ei stau finiu                                                            Gion Andriu Berther

Sut datum dils 6 da december 1896 ei la vischnaunca stada radunada el liug solit e deliberau il suandont:

1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol.

2. Ei vegniu priu conclus da recuorer encunter la memia aulta taxaziun da nos uauls per la taglia cantunala e per tala caussa eligiu ina cumissiun consistenta ord ils signurs geraus en uffeci, lu gerau Anselm Capeder, statalter Gion Paul Berther e statalter Gion Antoni Hitz.

3. Ei signur Sep Flurin Huonder confirmaus sco controllader da tiers ed agli surdau la distribuziun dallas bullettas pagond ord cassa pauperilla francs 30.-- annualmein. Sco urentaders da carn ein confirmai ils veders: signur Giachen Martin Schmid, Gion Antoni Cavegn e Placi Jacomet.

4. Prelegia il signur president la sentenzia dada per il local ni liug dalla fiera da Tujetsch dalla primavera.

5. Ein eligi cautegias per las alps sils suandonts:

                    per Maighels:         Placi Jacomet

                    Val Milar:                Alois Caduff

                    Strem:                              Leci Jacomet

Suenter ei la vischnaunca vegnida serrada.                      Gion Andriu Berther

La vischnaunca Tujetsch ord vesta digl onn 1897

L’emprema radunonza da vischnaunca digl onn 1897 ha giu liug il davos di da fevrer. Sin Cadruvi fuvan per quella dumengia suenter messa 223 umens dalla val serimnai.

Oz ei ina tal diember tier ina radunonza communala plitost in siemi che realitad. La vischnaunca vegneva tgamunada dil president communal Gion Antoni Soliva, scolast, Sedrun,(1832 - 1915); dil secund gerau ed actuar Gion Andriu Berther, Camischolas e sco tierz gerau funcziunava Duri Berther, Zarcuns. Plinavon dils cussegliers: Gion Antoni Hetz, statalter, Rueras; Sep Flurin Huonder, saltè, Sedrun; statalter Leci Giacumet, Surrein, Paul Berther, Rueras; Sep Berther, Dieni; Gion Antoni Peder, Selva.

La radunada vischnaunca dils 28 da fevrer 1897 ha tractau il sequent:

Prelecziun dil sura protocol ed aprobaziun da quel.

Ha giu liug la votaziun sur la lescha per ina banca federala cun in resultat da 223 nas e negins pros.

Sin damonda fatga dil ludeivel oberkeit da vischnaunca, schebein ils surpassaments encunter igl uorden dad alps dueigien vegnir tratgs en zensura ni buc, ei vegniu cun il pli definiu da schenghegiar per uonn, essend stau ina schliata stad; pli dueigi  aber il respectiv uorden da cheudenvi vegnir exactamein observaus, cass cuntrari segi ei da castigiar.

Cun quei finis

Legiu ed approbau ils 9 da matg 1897 attesta                              Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 2 da matg 1897 el solit liug ha concludiu da far mundi cun il s.v.pors mesjamna ils 5 da quest.

Autras tractandas ei stau neginas.

Legiu ils 7 da zercladur attesta                                           Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 9 da matg 1897 el liug solit ha

Suenter approbaziun digl anteriur protocol concludiu da far mundi cun las nuorsas ils 17 da matg.

Ei vegniu concediu ils suandonts suloms:

Adolf Cavegn per ina casa; cun remarca sereferend sin la concessiun da lenna per casas da negozi.

Beer Sep Antoni per ina tegia a Valtgeva davos siu baghetg sper gassa.

Deragisch Vigilius si la Val per ina tegia

Huonder Leci per ina talina sur siu baghetg sper casa da Placi Jacomet sin siu prau.

Cavegn Luis per in nuegl da sedisch encunter sia casa

Beart Vigeli per ina tegia a Valtgeva sper siu baghetg

Deflorin Giachen Giusep per ina tegia davos siu baghetg a Tschappina

Giger Sep Maria per in nuegl dadens casa en curtin sin siu prau.

Caduff Giachen Lurenz per engrondir il sulom dalla fravia cun la casa vitier in nuegl da sedisch.

Cun quei ei stau finiu.

Legiu ed approbau ils 7 da zercladur 1897                        Gion Andriu Berther

La radunonza da vischnaunca dils 16 da matg 1897 ha concludiu, essend stau disfavoreivla aura da buca far mundi cun las nuorsas tenor conclus dils 9 da matg e surschau quella caussa alla suprastonza.

Cun quei ei stau finiu e la vischnaunca serrada.

Legiu ed approbau ils 7 da zercladur 1897                        Gion Andriu Berther

Protocol dalla radunada vischnaunca dils 7 da zercladur 1897.

Prelecziun da treis anteriurs protocols cun approbaziun da quels.

Rapportescha il signur president che la fiera hagi liug ils 10 da quest cun concessiun dil ludeivel Cussegl pign.

Concessiuns dils sequents suloms: a Giachen Antoni Schmid da Cavorgia da far in nuegl el viadavon plaz da sia casa vedra encunter casa da Gion Antoni Schmid. A

Peder Leci per far ina talina da lenna sper sia casa sin siu prau.

Rapportescha il president davart la tgisa dada en da signur „Kreisförster“ per in donn fatgs en la plontaziun d’ uaul sur Selva.

Ha il signur president dalla cumissiun da quens suenter haver fatg entginas remarcas specialas, dau giu in clar ed entelgeivel rapport dils quens da vischnaunca ocurri 1896 - 97 e menai da signur statalter Gion Antoni Hetz concernet il total d’entradas ed expensas ed il resultat dalla bilanza annuala. El recamonda la premura dil signur statalter e dalla suprastonza cun engraziament e recamonda alla ludeivla vischnaunca l’approbaziun dil rapportau quen, il qual ei suenter haver legiu avon tuttas expensas era daventau.

Suenter che la suprastonza actuala ha giu admess lur uffecis en mauns dalla ludeivla vischnaunca ein ins passai tier las nominas d’ina suprastonza e commembers da quella per il bieni 1897 - 1899, la quala ei vegnida eligida e dessignada en ils suandonts:

          sco president                   signur Anselm Capeder, Zarcuns

          sco secund gerau            Gion Andriu Berther, Camischolas

          sco tierz gerau                 Duri Berther, Zarcuns

    Sco cussegliers ein eligi:       Thomas Schmid da Cavorgia sco statalter

                                                   statalter Gion Antoni Hetz ei numnaus saltè

                                                   Hans Giachen Decurtins, Sedrun

                                                   Deragisch Gion Antoni, scolast, Bugnei

                                                   Pally Giachen Antoni, Camischolas

                                                   Gion Antoni Peder, Selva

La cumissiun pauperila ei vegnida eligida cun confirmaziun dils veders persunals.

Sco cussegliers da scola ein dessignai ils ulteriurs signurs da vidavon.

Ei vegniu dessignai ina cumissiun da quens cun ils suandonts signurs: signur persident Soliva, gerau Vigeli Berther, gerau Gion Battesta Monn, statalter Gion Fidel

Cavegn e Flurin Venzin.

Ei vegniu priu giu ils saraments als signurs geraus e statalter sco era als vischins.

Ei vegniu visau che tgi che drovi caltschina per in auter onn dueigi dar en alla suprastonza.

Plinavon vegn ei visau d’annunziar alla suprastonza u als commembers da quella tuttas lennas da diever per baghetgs etc. enteifer otg dis. Plitard vegn ins buca a saver risguardar pretensiuns da quellas varts.

Cunquei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Legiu ed approbau ils 20 da zercaldur 1897 attesta           Gion Andriu Berther

Sut datum dils 20 da zercaldur ei stau radunau vischnaunca a Rueras e predeliberau il suandont:

Prelecziun digl anteriur protocol ed approbaziun.

Vegn ei visau che venderdis proxim mondien ins ad urentar tetgs e classenas ed insinuau che tochen lura dueigi mintgin haver mess en uorden semegliontas lavurs.

Fa il president attents nua che las sorts da fiug vegnien pinadas uonn e dueigien tals e quals, che vulan negina sort da fiug s’annunziar tochen mardis proxim ad in u l’auter commember digl oberkeit da vischnaunca.

Priu conclus d’ulivar las alps S.Gions suentermiezdi la 2a a Sedrun.

Avisescha il president sin lamentaschuns sa signur Placi Berther, ch’ins dueigi buca far en tocs e rumper bauns e plaz da seser restigiai en uauls etc.

Ei vegniu concediu ils suandonts suloms senza pregiudezis: a Battesta  Peder, Selva per ruchiar siu clavau sin siu prau. A Deplaz Giachen Giusep per ruchiar siu nuegl sper casa ensi encunter il stradun.

Rapportescha il signur president las elecziuns fatgas dalla dertgira cirquitala per il ludeivel cumin dalla Cadi ed en special ils eligi persunals enteifer nossa vischnaunca.

Sin la nunacceptada plazza da saltè da vischnaunca ei signur statalter Gion Antoni Hetz vegnius eligius, il qual ei plinavon era puspei confirmaus sco bostger da vischnaunca.

Ein ins suenter haver udiu entgins sclariments sur dalla muntada d’ina viafier en Surselva passai tier la votaziun partenet l’acceptaziun dalla respectiva lescha ni buc, il qual ha giu il suandont resultat: per la lescha han votau 93; encunter 32.

Suenter esser vendiu enzatgei tratsch da vias ei la vischnuanca vegnida serrada.

Legiu ed approbau ils 4 da zercladur 1897 attesta             Gion Andriu Berther

1897 zercladur ils 20 ein ils vischins vegni radunai in mument sin Cadruvi nua ch’il signur president ha giu da proclamar entginas caussas:

Dueigien las nuorsas vegnir zavradas gliendisdis ils 28 da zercladur a Plaunmiez allas dddiesch avonmiezdi ed a Valtgeva a l’ina suentermiezdi.

 Vegn ei annunziau che mesjamna e gievgia e venderdis vegn ei vendiu lennas derschidas entschavend dador Bugnei.

Conclusivamein ei vegniu fatg da saver che dumengia ils 4 da fenadur seigi vischnaunca.

Sut datum dils 4 da fenadur 1897 ha la radunada vischnaunca predeliberau il cargar las alps sco suonda:

1. a)las nuorsas ils 7 da quest sco era la biestga schetga

    b)las vaccas ils 8 da quest.

Plinavon ei sin damonda da Placi Jacomet vegniu  schenghegiau igl arvè d’ina vacca essend ida sutsura.

Ultimamein ei aunc vegniu fatg da saver ch’ils cedels per la votaziun da dumengia ils 11 da quest dueigien vegnir admess en stiva civil ni en mintga vischinadi tier in commember dil ludeivel oberkeit.

Cunquei  ei la vischnaunca stada serrada.

Legiu ed approbau ils 2 d’october                                      Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 2 d’october el liug solit ha predeliberau il sequent:

Prelecziun dils dus anteriurs protocols ed approbaziun da quels.

Ha la ludeivla vischnaunca conclusivamein schenghegiau alla venerabla claustra da Mustér la taxa da vischnaunca per 75-80 crappa scalegl che dueigien vegnir applicada vid ils altars dalla nova baselgia da Nossadunna.

Rapportescha e legia il signur president avon alla ludeivla vischnaunca la sentenzia dada dil ludeivel Cussegl pign  per il surfatg donn en la plontaziun da Rosas. Plinavon surdat la vischnaunca alla suprastonza la cumpetenza da survigilar e mirar sur la plontaziun da Rosas e da prender leu suenter ils adequats, necessarias e commensurai mettels per prevegnir a scadin donn en il respectiv uaul da Rosas.

Plinavon vegn ei rapportau dil president ina remarca stada fixada dalla cumissiun da taglia igl onn vargau arisguard in alzament da taglia sin nos funs. En quella caussa ei surdau alla suprastonza da schar alzar mo stuend tier pli aulta taxaziun nos funs. Plinavon dueigien tals e quals che han buca giu tochen da cheu pli u meins exactas mesiras da funs dar en quei ton pli gleiti al president.

Arisguard il dar lartg ei concludiu pils tiers gronds gievgia, ils 6 d’october e pils s.v. sonda proxima essend bialaura tochen lura che mintgin ha saviu prender si siu fretg.

Essend esser visau che tgi che vegli trer chis sil cuolm dueigi schar saver il tierz gerau tochen suentermiezdi ei la vischnaunca vegnida serrada.

Legiu ed approbau ils 7 da november 1897.                      Gion Andriu Berther

Sut datum dils 10 d’october ei stau radunau vischnauca a Rueras e predeliberau il suandont:

Ei vegniu visau che tgi che hagi bos e vegli trer chis duegi s’annuziar tier in dils signurs geraus.

Fa il president attents che Hans Giachen Decurtins verteschi buca il far giu lennas da terrein tras siu prau ora sil la Val.

Arisguard il dar lartg ei concludiu da schar ira tuts tiers pils praus schi gleiti sco ei seigi terrein, las nuorsas ein da zavrar damaun ils 11 da quest.

Vegnan ils signurs cauvitgs visai da prender si las gliestas dils tiers pils quens da vischnauca tochen emprem november

La vischnaunca ei sinquei stada serrada.

Legiu ed approbau ils 7 da november 1897                       Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 7 da november 1897 ha giu suandontas tractandas:

Prelecziun ed approbaziun dils dus anteriurs protocols.

Fa il president attents in e scadin dueigi haver precauziun cun zulprins en uauls etc. Plinavon era buca donnegiar uauls e sin moda nunlubida far lennas etc.

Ei Josef Maria Albin da Rabius prius sco nurser dalla stad per 1898 per 26 raps per nuorsa senza il sal.

Ei vegniu serrau arvè cun il 28 da november; taxas tenor uorden vegl ed onn vargau.

Supplichescha il president in memorandum dalla banca cantunala arisguard brevs da hipoteca.

Vegn in niev uorden da lavur cumina mess avon alla ludeivla vischnaunca ed acceptaus cun l’annexa, che da far lenna per casas pervenda stoppien mintga fiug luvrar dus dis gratuitamein.

Ein vegni numnai sco delegai tier ina radunonza a Glion concernent ina damonda dalla viafier ils dus emprems geraus en uffeci.

Legiu avon ed approbau ils 28 da november 1897            Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 28 da november 1897 ha tractau il suandont:

Prelecziun digl anteriur protocol ed approbaziun.

Prelegia il president ina brev ex officio dalla titulara canzlia digl uestgiu da Cuera, per giustificaziun alla ludeivla suprastonza etc.etc da Tujetsch en la vertenta dismissiun cun sur Muoth etc. E per cheutras calmar tala caussa denter vischins e convischins.

Ei suenter pliras discussiuns ed essend ocurriu divers meinis vegniu votau per ina viafier suenter il Rein, respectiv lingia Bonaduz - Glion 5000 francs en aczias (ditgel tschunmelli frs.) e surschau alla suprastonza d’en cass d’ urgentas necessitads schar augmentar tala summa sin 6000 francs (ditgel sismelli frs.) aber mo stuend sut eventualas circumstanzias.

Ei vegniu votau giu sur las suandontas leschas cantunalas e fixau sco dumbravuschs il secund e tierz gerau en uffeci.

lescha poliziala cun il sequent resultat:     pro 122 e cunter negin

lescha d’assicuranza da biestga                pro 84 encunter 49

Ein vegni fixai ils cautegias per las alps da schetgs per 1898:

          Val Strem:              Sep Antoni Venzin

          Val Milar:                Gion Antoni Hetz, bostger

          Maighels:               Placi Jacomet

Ei vegniu moviu davart dalla suprastonza la pendenta questiun per megliurar la via da Sudada e per tal intent ei eligiu ina cumissiun consistenta ord la suprastonza, signur Gion Paul Berther, Hans Giachen Decurtins, Gion Antoni Berther e Sep Berther.

Metta il president avon alla ludeivla vischnaunca in niev project da Rosas il qual ei vegnius acceptaus „nollents vollents“.

Legiu ed approbau ils 8 da matg 1898.                                        Gion Andriu Berther

La vischnaunca Tujetsch ord vesta digl onn 1898

L’emprema radunonza da vischnaunca digl onn 1898 ha giu liug ils 8 da matg. Da lu tochen ils 12 da november han giu liug endisch radunonzas da vischnaunca. Sper ils problems e quitaus ordinaris d’ ina vischnaunca alpina alla fin dil 19avel tschentaner ei la malsogna dalla zoppina stada il pli grond quitau dil vischins d’ avon tschien onns. La vischnaunca vegneva tgamunada dil president communal Gion Antoni Soliva, scolast, Sedrun,(1832 - 1915); dil secund gerau ed actuar Gion Andriu Berther, Camischolas e sco tierz gerau funcziunava Duri Berther, Zarcuns. Plinavon dils cussegliers: Gion Antoni Hetz, statalter, Rueras; Sep Flurin Huonder, saltè, Sedrun; statalter Leci Giacumet, Surrein, Paul Berther, Rueras; Sep Berther, Dieni; Gion Antoni Peder, Selva.

La radunada vischnaunca dils 8 da matg 1898 ha tractau il sequent:

Prelecziun dils dus anteriurs protocols ed approbaziun.

Ei vegniu concludiu da far mundi ils s.v. tiers gievgia proxima.

Ei vegniu concediu sulom per in nuegl da sedisch sut clavau stalla da Battesta Valier ed in sulom per in iert sut casa da vieua Beer ad Ignazi Beer a Camischolas

Ei sin vertenta opiniun da vart dalla suprastonza, respectif la cumissiun pauperila, vegniu indicau ch’ ins vegli far diever da paragraf 24 dalla nova lescha policiala e quei ha giu negins opponents.

Ei vegniu rapportau dil presidi ils statuts cantunals concernent la lescha d’ assicuranza da beistga e proponiu dumengia proxima ina discussiun per tala caussa en casa da scola Sedrun.

Cun quei ei stau finiu

Legiu ed approbau ils 30 da matg 1898             Gion Andriu Berther

Radunada vischnaunca dils 15 da matg 1898 ha tractau il suandont:

Concludiu da far mundi cun las nuorsas venderdis ils 20 d.q. en cass che l’ aura fuss disfavoreivla ei aunc schau sura alla suprastonza.

Fa il presidi attents che tutttas lennas per classenas dueigien vegnir dadas en enteifer otg dis al signur bostger Hetz.

Cun quei ei stau finiu.

Legiu ed approbau                                         Gion Andriu Berther, protocolist

La radunada vischnaunca dils 30 da matg 1898 ha definiu las suandontas tractandas:

Prelecziun dils anteriurs protocols ed approbaziun da quels.

Avisescha il presidi che tuts possessurs da tgauns dueigien s’ annunziar enteifer questa jamna ed attribuir la taxa canina, cass cuntrari vegnien ins a schar cassar il landjäger.

Vegnien ils substituts d’ assicuranza visai da cumparer suenter vischnaunca en stiva dil civil. Per ils vischins da Tschamut ei annunziau che la schazegiada dalla beistga vegni fatga damaun ils 31 da quest.

Conzessiun da suloms a Deragisch Vigeli da brattar sulom cun siu baghetg silla  Val Bugnei; a Gion Antoni Monn da Stiafen per baghegiar in nuegl ed ina zona da sedisch giun Druns.

Ein tenor vegl usit ils quens dalla administraziun da vischnaunca vegni suttamess alla approbaziun dalla ludeivla vischnaunca. Suenter che signur president dalla cumissiun da quens ha sufficientamein giu dilucidau ton concernent las entradas sco expensas da vischnaunca ed en special era il resultat final dil quen da vischnaunca ei quel unanimamein vegnius approbaus.

Ei signur statalter Thomas Schmid vegnius confirmaus sin sia plazza posteriura vinavon per 1898-99.

Fa il presidi attents che tuttas lennas per reparaturas e diever dueigien vegnir annunziadas tochen venderdis proxim.

Ei sin moziun da signur Felici Monn vegniu concludiu da reveder igl uorden da lennas.

Legiu ed approbau ils 24 da zercladur 1898            Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 5 da zercaldur 1898 ha giu liug a Zarcuns e predeliberau il sequent:

Ei vegniu votau per la viafier suenter il Rein, respectiv da Bonaduz a Glion aunc 1000.- frs. tier ils ulteriurs 5000.- frs. e quei en aczias.

Ei concediu alp a marcadont Pally Martin da Medel per 7 - 8 stiarls.

Ei concediu a Soliva president sulom per ina zona si Cungieri ed a Sigisbert Monn ei concediu da ruchegiar sia casa encunter il Run encunter pagament. A Gion Antoni Monn Surrein ei concediu da bagehgiar ord in nuegl da dudisch in da sedisch e tegia en Pardatsch.

Cun quei ei stau finiu la discussiun                Gion Andriu Berther

Ils 12 da zercaldur ein ils vischins stai radunai a Rueras e definiu il suandont:

Vegn ei visau da dar en tochen ils 19 da quest tgi che prendi buca la sort da fiug.

Ei il mesiter mustergia Casanova vegnius relaschaus cun il pli.

Ei vegniu vendiu tratsch dallas chinettas a president Soliva e schau vi il prau silla Val Caltgera a Luis Jacomet per dus onns a 3.- frs. tscheins.

Quei ei stau finiu             

Legiu ed approbau ils 24 da zercladur 1898            Gion Andriu Berther

La vischnaunca dils 24 da zercladur 1898 ha definiu il sequent:

Prelecziun dils anteriurs treis protocols cun approbaziun da quels.

Vegn ei visau ch’ ils tetgs e classenas duegien tochen gliendisdis e mardis proxim esser mess en uorden ed ins vegni talas lavurs ad urentar enteifer questa jamna.

Ei fatg suandontas concessiuns: a Gion Giger sulom per ina zona a Mulinatsch; a signur gerau Duri Berther da midar sulom cun sia tegia si mises da Sumpraus; a Sep Antoni Loretz ei schenghegiau igl arvè d’ ina vacca.

Vegn ei fatg da saver che gievgia vegn ei vendiu lennas derschidas entschavend en uaul dador Bugnei.

Presenta il signur president in niev uorden da lennas, il qual ei suenter esser legius avon alla ludeivla vischnaunca vegnius approbaus e dueigi entrar en vigur cun il di dad oz.

Vegn ei annunziau ch’ ei seigi tenor uorden d’ ulivar las alps oz suentermiezdi.

Cun quei finis.

Approbaziun ils 2 d’ october 1898                            Gion Andriu Berther

La vischnauca dils 31 da fenadur ha giu da tractar il sequent:

Ei vegniu fatg enconuschent ch’ ei vegni vendiu cuolm ault oz e dumengia proxima ils cuolms bass.

Rapportescha il presidi entgins factums arisguard la situaziun cun la zoppina che grasescha en vischnaunca, sco era las necessarias precauziuns, las qualas vischinadis e particulars ein obligai da prender per prevegnir al serasar dalla malsogna.

Sin moziun da signur president ei plinavon concludiu da far bien per intent d’ ina ameglieraziun entras il Tutpussent en tala miseria d’ epidemia.

Finis.

Approbaziun ils 2 d’ october 1898                            Gion Andriu Berther

Sut datum dils 2 d’ october ei stau radunau vischnaunca a Sedrun e predeliberau il sequent:

Prelecziun dils dus anteriurs protocols ed approbaziun.

Vegn ei dil presidi annunziau che tuttas midadas da taglia dueigein ins notificar ad el.

Vegn ei visau ch’ il far giu lennas tras prau da signur president Soliva o l’ Acla seigi scumandau.

Ei vegniu eligiu sco gerau militar Gion Andriu Berther.

Ei suenter entgina ponderaziun vegniu concludiu da buca dar lartg questa jamna e lubiu ad entginas alps da biestga schetga da midar e translocar ils tiers sil meglier saver senza rescar novs cass da malsogna. Per tal intent ha la suprastonza mess avon in pareri ed ei dueigi ira suenter quel tuttas exepziuns mo sut controllas e cun lubientscha. Il president avisescha ch’ ins duegi vegnir suenter a scadina prescripziun ch’ ins hagi stuiu far, cass cuntrari stuess el annunziar al Cussegl pign ch’ il contumaz sappi buca vegnir finius ad interim. Plinavon dueigi il desinfectar ils nuegls vegnir fatg vinavon en ils vischinadis Gonda, Rueras, Surrein e Selva.

Finis.

Approbaziun ils 9 d’ october 1898                            Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 9 d' october ha definiu il suandont.

Prelecziun dil protocol ed approbaziun da quel.

Ei concludiu da dar lartg ils 10 d' october. Tiers serrai han da finir il contumaz da diesch dis.

Ei vegniu visau che Gion Antoni Monn da Stiafen scamondi tutta pasculaziun a Caschatschas essend plantau uaul.

Finis.

Approbaziun ils 12 da november 1989             Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 6 da november ha definiu:

1. Da serrar arvè ils 28 da november e schar brattar tiers tochen Daniev.

2. Ei vegniu votau sur la lescha da pesca cun 88 pro e negin encunter.

3. Ei concludiu da turnar a reparar la via da Gieppa e surschau quella lavur al tierz gerau da direger e drizzar ora.

Cun quei ei stau finiu.

Legiu ed approbau ils 12 da november       Gion Andriu Berther

La radunada vischnaunca dils 12 da november 1898 ha suenter esser prelegiu ils anteriurs protocols ed approbaziun da quels tractau il suandont:

Ei Giusep Maria Albin pigl onn 1899 prius si sco nurser per la stad per la pagaglia da 26 raps. per nuorsa.

Ein fixai sco cautegias per Strem: Martin Pally; per Val Milar: Paul Berther; per Maighels: Sep Berther (substitut: Placi Jacomet)

Ei vegniu votau sur las suandontas leschas:

        a) per la lescha d' unificaziun dil dretg civil cun 204 na e 0 pro

        b) per la lescha d' unifiacziun dil dretg penal cun 211 na ed 1 pro

Cun quei ei la radunonzavegnida serrada.

Approbau ils 5 da mars 1899                     Gion Andriu Berther

Protocols communals da 1904

Avon in tschentaner fuva la  veta da cuminonza radical autra a quella dad oz. Igl ei grev d’ eruir ed era capir il da viver e dafar da lu. In ton perdetga dils problems communabels, dalla veta communabla e dalla situaziun economica en vischnaunca dattan ils protocols da vischnaunca.
Ils responsabels dalla vischnaunca da Tujetsch fuvan gliez onn Anselm Capeder-Cavegn, Rueras; sco president communal, ni emprem gerau. Secund gerau Gion Felici Monn, Camischolas e tierz gerau Gion Antoni Monn, Sedrun. Sco cussegliers funcziunavan: Vigeli Berther, Zarcuns, statalter(cassier); Gion Antoni Hetz, saltè, Rueras; Gion Antoni Peder, Selva; Sep Flurin Huonder, Sedrun; Duri Vigeli Venzin, Rueras; str. Tumaisch Schmed, Cavorgia.

Quei onn ei la constituziun dalla vischnanuca vegnida revedida, e quei ella radunonza dils 24 da schaner sut tractanda otg. Artechel 9 relata davart la suprastonza communala. La suprastonza da vischnaunca consista ord in president, in vicepresident, in assessur e 6 suppleants (cussegliers) ord ils differents vischinadis. Ord quels cussegliers vegn ei mintgamai elegiu in cassier (statalter) ed in saltèr. La suprastonza vegn elegida da tuts burgheis, che han il dretg da vuschar e quei da Tschuncheismas mintgamai per dus onns. Parentai d'ascendenza e descendenza tochen el secund grad astgan el medem temps buca vegnir elegi ella suprastonza.

Ils 3 da schaner 1904 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e tractau il suandont:

1.    A Luis Curschellas vegn ei concediu sulom per far ord in nuegl da dudisch in da sedisch ed era per carschentar il clavau.

2.    Fa il signur president da saver che l’administraziun dall’Alp Curnera sappi buca entrar en sin las cundiziuns fatgas dalla vischnaunca, essend che quella vegli pagar memia pauc. La vischnaunca denton setegn denton vid il conclus prius ils 13 da december 1903 dad ad interim buca pagar dapli.

3.    Vegn ei surschau alla suprastonza da prender si e s’entelgi cul spazzatgamin Flepp da Mustér.

4.    Gievgia proxima suentermiezdi vegn ei concludiu da vender lenna derschida giu gl’uaul Surrein.

5.    Nunsavend Leci Antoni Brugger cuvierer sia niev baghegiada casa a Rueras cun las slondas gia pinadas tier per quei intent, damonda el dalla vischnaunca la lubientscha d’astgar far daners cun quellas sco el vegli; il qual vegn era unanimamein concediu.

6.    Legia il signur president avon la concessiun dada dil departement digl intern federal alla projectada plontaziun da Niregl cun ils segirai subsidis e las cundiziuns annexadas a quella. Suenter esser curriu ils meinis ed aviert la discussiun generala, schebein ins vegli acceptar la projectada plontaziun ni buc, ei quella entras ina unanima tscharna vegnida acceptada. Co menar atras las lavurs da quellas varts vegn surschau ad ina cumissiun dessignada ord ils sequents commembers: il secund e tierz gerau en uffeci; signur statalter Vigeli Berther, Zarcuns; signur Sep Flurin Huonder e signur Vigeli Venzin-Giger.
 

Ils 24 da schaner 1904 e stau radunau vischnaunca en casa da scola e tractau il suandont:

1.    Prelecziun ed approbaziun da dus protocols antecendents.

2.    Concluda la vischnaunca sin recumandaziun dalla dertgira cirquitala da trer si ina collecta pils donnegiai dil barschament a Laus, sinaquei ch’ins obtegni il subsidi ord la cassa d’agid cantunala.

3.    Concluda la vischnaunca da tarmetter treis umens sin in cuors da pumpiers a Mustér, pil qual la dertgira cirquitala vegn ad instanziar tier la regenza ch’el vegni tenius sut la cundiziun che tut las vischnauncas dalla Cadi separticipeschien a quel.

4.    Damonda la suprastonza la vischnaunca schebein ella astgi puspei prender si igl usitau diember genetschas, il qual vegn concediu.

5.    Concluda la vischnaunca da puspei prender si l’Alp Curnera sch’ella vegni neu per il prezi da circa 800.- francs.

6.    Vegn ei en emprema tscharna concludiu da puspei prender si in talper ed en secunda tscharna da turnar a pladir il veder cull’annexa da sche ton pusseivel reducir la pagaglia.

7.    Per prevegnir a smanatschontas disuniuns e per promover in unic operar ei la partida conservativa vegnida sil patratg da menar en ina organisaziun da partida tier la quala caussa ei sto vegnir formau differents comites, denter quels era in comite da vischnaunca. Sco commembers da quei comite vegnan en nossa vischnaunca otg commembers dalla suprastonza elegi.

8.    Legius avon, acceptesch’ins in uorden revediu dalla vischnaunca da Tujetsch screts ensemen dil signur president, sin repetiu garegiar dil Cussegl pign (regenza).

9.    Leg’ins avon in pareri tschentaus si dalla dessignada cumissiun da menar atras las lavurs dalla plontaziun da Niregl. Tal pareri ha provocau viva discussiun e sesanflond ins buca da tuttas varts cuntents cun el, conclud’ins da per ad interim refierer l’acceptaziun da quel, per aunc schar temps alla cumissiun ed alla vischnaunca da reponderar pli madiramein quella caussa.

Sin quei vegn la radunonza relaschada
 

Ils 7 da fevrer 1904 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e definiu il suandont:

1.    Prelecziun ed approbaziun dil protocol anteriur.

2.    Acceptescha la vischnaunca il pareri dalla cumissiun da Niregl co menar atras las lavurs dalla projectada plontaziun en special la proposiziun da quintar per talas lavurs la mesadad lavur cumina e l’autra mesadad pagar ora cun daners.

Sin quei vegn la vischnaunca serrada.
 

Sut datum dils 28 da fever 1904 ha la radunada vischnaunca tractau il sequent:

1.    Vegn ei concediu a Placi Hendry da translocar in baghetg naven da Nacla a Surrein.

2.    Avisa il signur president ch’ins dueigi dar en las lennas ad  in ni l’auter commember dalla suprastonza e quei tochen sin la fin da mars.

3.    Ein ins passaus tiella votaziun da dus pugns da recapitulaziun cantunals, la quala ha giu sequent resultat: a) Construcziun d’in niev baghetg d’archiv e biblioteca cun conceder in credit da 100'000.- francs.

4 gie ed 86 na

b) Concordat partenent liberar dall’obligaziun da prestar segirtad per ils cuosts da process

58 gies e negins na

Sinquei ei la vischnaunca vegnida serrada

Ils 6 da mars 1904 ei stau radunau vischnaunca el liug solit e definiu il suandont:

1.    Prelecziun dils dus protocols anteriurs ed approbaziun da quels

2.    Ei vegniu concediu ils sequents suloms:

a)    A Giossi Sep Antoni da Rueras da ruchiar il fallun per trei bratscha ensi e quei senza donn e pregiudezi.

b)    A Gion Andriu Berther per baghegiar ina talina sur siu clavau a Camischolas.

3.    Sin proposiziun e damonda dalla cumissiun da Niregl concluda la vischnaunca da construir la seiv dalla plontaziun sigl Uaul Niregl cun petgas fier enstatgl petgas lenn.

Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.
 

Sut datum dils 24 d’avrel 1904 ha la radunonza da vischnaunca tractau il suandont:

1.    Prelecziun ed approbaziun dil protocol antecendent.

2.    Ei vegniu concediu ils sequents suloms e quei senza donn e pregiudezi:

a)    A Placi Hendry da Surrein da tschentar siu baghetg da tiers manedels sin prau enstagl sin sulom veder.

b)    A Monn Hans Giachen da Rueras per baghiar ina hetta da vinars sin pastira vin Suloms

c)    A Beer Stiafen per in nuegliet davos siu baghetg a Sedrun

d)    A Schmid Heinrich per baghiar in stebli sil sulom dalla talina da lenna sper casa da Werth.

e)    A Monn Gion Antoni da statalter per carschentar ina grunda sisum il vitg.

3.    Avisa il signur president che cul termin da questa jamna dueien tuttas lennas sco romas e lenna pli gronda vegnir allontanada ord il cirquit dalla plontaziun sigl Uaul Niregl.

4.    Sin repetidas renfatschas fatgas al signur president pervia dil better crappa mundada giu dils praus sin pastira, censurescha quel scharfamein tal abus cun metter si in castitg da 5.- 20.- francs a fallonts da quellas varts e cun far mirar sura en mintga vischinadi in um pervia da quei.

5.    Per saver tener mintga treis onns ina fiera, respectiv exposiziuns da taurs digl atun a Glion, concluda la vischnaunca da contribuir per tal intent 40.- francs, dils quals il signur president propona da mettar si 30.- francs alla vischnaunca sco talla e 10.- francs all’uniun purila e societads.

6.    Plinavon votescha la vischnaunca da contribuir all’Uniun purila svizra la pintga contribuziun da 10.- francs e quei specialmein per figurar leu sco representada.

7.    Tuorna la vischnaunca puspei a pladir Albin Josef Maria sco nurser cun la pagaglia da 28 raps per nuorsa e sut la cundiziun, ch’el astgi s’occupar cun neginas autras lavurs secundaras, schiglioc vegnan ins a trer giud la pagaglia.

8.    Tenor conclus prius dalla vischnaunca pli baul, da schar luvrar ora ina cumissiun in meglier uorden sul far mundi cullas nuorsas, vegnan sequents commembers proponi ed elegi per la cumissun: signur Gion Antoni Berther, Rueras; signur Giachen Martin Beer, Rueras; signur Sep Florin Huonder, Sedrun; signur gerau Vigeli Berther, Camischolas; signur Giachen Giusep Cavegn, Sedrun; signur Gion Battesta Monn, Sedrun; signur Paul Cavegn, Rueras.

Sin quei declara il signur president la radunonza per serrada
 

Igl emprem da matg 1904 ha la radunonza da vischnaunca definiu il sequent:

1.    Prelecziun ed approbaziun dil protocol antecendent.

2.    Fa il signur president da saver ch’ei detschi puspei entuorn miez matg alarm pils umens da militer dalla vischnaunca da Tujetsch. Plinavon communichescha el ch’ei vegni dils 17 entochen ils 21 da matg inclusiv, teniu en vischnaunca in cuors sur tractament ed enconuschientscha da tiers.

3.    Concluda la vischnaunca da prender si l’Alp Curnera per siat onns, pagond annualmein 850.- francs tscheins e mettend si als stiarls per igl onn dad uonn 50 raps il tgau

4.    Suenter esser legius avon, acceptescha la vischnaunca in uorden davart il far mundi cullas nuorsas, tschentaus si dalla cumissiun dessignada a sias uras per tal intent.

5.    Legia il signur president avon ina brev dils vischins da Selva, en la quala quels petiziuneschan tier la vischnaunca ch’ins concedi era ad els lavur cumina per mantener la lenna a sur caplon e mantegni era dalla vischnaunca anora ils respectivs baghetgs da quel, sco quei ch’ei vegni era concediu als auters burgheis dalla vischnaunca per mantener la lenna a parvendas e caplania. Tala questiun vegn denton refretga sin pli tard, per saver vegnir reponderada pli madiramein.

6.    Conclud’ins da cun damaun ad otg (9 da matg 1904) far mundi culs salvanoris tiers casa.

Sin quei vegn la vischnaunca serrada.
 

Ils 15 da matg 1904 ei sin la radunada vischnaunca vegniu tractau il suandont:

1.    Ei senza donn e pregiudezi vegniu concediu sequents suloms:

a)    als vischins da Rueras per baghiar in tschaler da caschiel visavi lur senaria.

b)    A Huonder Sep Florin per translocar la tegia dils Beers a Mulinatsch vi sper siu baghetg.

2.    Cloma il signur president, che tgi che vegli prender part dil cuors da pumpiers a Mustér, dueigi entochen dumengia s’annunziar tiel secund gerau.

3.    Dat il signur president dalla cumissiun da quens giu in clar ed entelgeivel rapport recapitulativ dils quens da vischnaunca digl onn 1903 sin 1904, menai dil signur statalter Vigeli Berther da Zarcuns, concernent il total d’entradas ed expensas ed il resultat final dalla bilanza annuala. El renconuscha la premura dils signurs gerai e statalter recumandond alla ludeivla vischnaunca l’acceptaziun dils quens, il qual ei suenter esser legiu avon tuttas expensas, era daventau. Curdadas si e ventiladas el senn da sigl avegnir sminuidas sin las suandontas expensas:

a)    il zerclar igl iert dalla Val Bugnei, il qual duei dacheu naven sche pusseivel daventar entras lavur cumina sut survigilonza dil forester en connexiun cul secund gerau.

b)    Medemamaien duei daventar entras lavur cumina il manteniment dalla via da Sudada, per la quala ei vegn mess in survigilader, che ha da mirar sura talas lavurs cuminas e retila ina pagaglia annuala da 20.- francs.

4.    Vegn signur statalter Vigeli Berther puspei confirmaus per in onn.

5.    Vegn ei concludiu d’ir cullas nuorsas vi Plaunmiez e si Valtgeva mardis proxim (17 da matg) e far mundi cullas cauras tenor uorden otg dis suenter.

Cun quei ei stau finiu.
 

S.Gions, ils 24 da zercladur 1904 ha la vischnaunca tractau il sequent:

1.    Conclud’ins d’immediat suenter vischnaunca d’ulivar las alps.

2.    Vegn ei fatg da cargar damaun las nuorsas venderdis e sonda igl emprem da fenadur ils tiers armentivs.

3.    Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu ils sequents suloms:

a)    A Curschellas Gion Antoni per far si ina zona vid il niev baghegiau baghetg a Surrein

b)    A Huonder Sigisbert per baghiar ina talina da lenna davos sia casa.

4.    Fa il signur president attents ch’ins dueigi buca better tiers ventschi da tuberculosa etc. en auas che vegnan gudidas.

5.    Communichescha il signur president alla vischnaunca en num dalla majoritad dalla suprastonza, ch’ella, la suprastonza interpreteschi era ils respectivs conclus pri dalla vischnaunca da quellas varts ed igl intent dalla via da Sudada en quei senn, che mintgin sappi ir sin quella entira via cun tiers da tut temps, mo fa dasperas attents, che tgi che caschuni cheutras donns sils praus vischinonts, vegni scharfamein censuraus.

6.    Suenter esser flessiau ils meinis ed aviert la discussiun generala pervia dalla incorporaziun dalla caplania da Selva, vegn quella unanimamein acceptada dalla vischnaunca sut las sequentas cundiziuns:

1.    Che la Curia detschi leutier siu cunsentiment

2.    ch’il caplon da Selva vegni en tuts graus consideraus sco caplon da vischnaunca, pia che quella hagi era il dretg d’elecziun.

3.    Han ils vischins da Selva da dar alla vsichnaunca in revers, che quella vegni en negins graus grevegiada cul manteniment dil caluster da Selva.

Cun quei ei la vischnaunca vegnida serrada.
 

Sut datum dils 10 da fenadur 1904 ei stau radunau vischnaunca e definiu il suandont:

1.    Fa il signur president attents ch’il trutg da Stavels secs dueigi vegnir fatgs libers da tuttas lennas; plinavon avisa el ils commembers dalla cumissiun pauperila al liug solit.

2.    Vegn ei legiu avon alla vischnaunca in recuors, daus en alla regenza d’enzacons proprietaris da prau a Mulinatsch, el qual quels garegian ch’il conclus prius dalla suprastonza davart il diever dalla via da Sudada e communicaus alla vischnaunca, ils 14 da zercladur, vegn en siu entir cuntegn cassaus. Per mirar tgei rispunder sin tal recuors vegn dessignada la suprastonza cun aunc trer tier sequents signurs: signur gerau Vigeli Berther; signur gerau Gion Antoni Berther; signur Giachen Martin Beer.

Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.
 

1904 ils 11 da settember ha la radunada vischnaunca concludiu il sequent:

1.    Prelecziun ed approbaziun dils dus protocols antecendents.

2.    Pass’ins tiella votaziun dils dus sequents pugns da recapitulaziun

a)    Project d’na lescha concernent l’obligaziun d’ir a scola ed il cuoz da scola che ha giu in resultat da 173 na e negins gie.

b)    Project d’ina nova lescha da representanza dil Cantun Grischun cun in resultat da 72 gie e negins na.

3.    Vegn signur Gion Andriu Berther puspei confirmaus sco gerau militar.

4.    Concluda la vischnaunca che tuts emploiai da vischnaunca ch’eran entochen dacheu libers dallas lavurs cuminas, hagien dacheu naven era da far quellas.

5.    Sco survigilader da malsognas da tuberculosa vegn eligius igl eventual president da vischnaunca. Per mirar cura che tals tiers vegnien satrai vegnien ils eventuals cauvitgs dessignai.

Cun quei declara il signur president la vischnaunca per serrada.
 

1904 ils 2 d’october ha la vischnaunca giu sequentas tractandas:

1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol anteriur.

2. Concluda la vischnaunca da sin fundament dil project da

lescha sur l’obligaziun d’ir a scola ed il cuoz dalla scola da prolunghir quella da 24 sin 28 jamnas.

3.    Fa il signur president attents che midadas da taglia seigien da dar en tochen oz ad otg.

4.    Plinavon vegn ei fatg da saver ch’ei vegni entschiet a trer chis mardis sil cuolm.

5.    Exprima il signur president il giavisch da haver empau schanetg culs uauls uss gl’atun.

6.    Vegn ei concediu a Heinrich Schmid sulom per ina mesa casa enstagl mo per il gia concediu sulom d’in stebli.

7.    Conclud’ins da dar lartg damaun ils tiers; ils pors pér gievgia.

8.    Porta il signur president avon alla vischnaunca che Sep Florin Huonder hagi pervia dalla questiun dalla via da Sudada declarau ch’el giavischi e fussi cuntents da rugalar giu quella caussa denter nus sin via amicabla. En votaziun schebein ins vegli schar decider quella caussa la regenza nua ch’ella era pendenta, ni sch’ins vegli encurir da vegnir perina denter nus, vegn ei sedecidiu pil davos, cun schar sura quei alla cumissiun dessignada pli baul da quellas varts.

Cun quei ei la vischnaunca vegnida serrada.
 

Vischnaunca dils 16 d’october 1904

1.    Vegn ei concediu a Fry Gion Giusep sulom da baghiar a Cavorgia sin siu prau ina casetta cun ina zona vitier.

2.    Legia signur president avon alla vischnaunca il project d’entelgientscha pervia dalla questiun culla via da Sudada, tschentaus si dalla dessignada cumissiun cun cunsentiment dils respectivs possessurs da prau a Mulinatsch. Suenter cuorta discussiun vegn il prelegiu protocol acceptaus unanimamein dalla vischnaunca culla annexa che la via vedra seigi ad interim proprietad dalla vischnaunca.

3.    Vegnan signur statalter Gion Paul Berther ed il secund gerau en uffeci confirmai per schazegiaders dalla lingia dalla via da Sudada ch’era aunc buca stada mesirada onn.

Sin quei vegn la vischnaunca serrada.
 

Vischnaunca dils 27 da november 1904

1.    Sin motivaziun e giavisch da pliras varts vegn ei tschentau si ed acceptau in niev uorden d’arvès culs sequents puncts e midadas:

a)    serrau arver ei sco avon culs 28 da november

b)    Il pagamnet vegn normaus a proporziun da temps e quei aschia ch’ina vacca paga il december 4.- francs; il schaner 5.- francs; il fevrer 6.- francs ed il mars e suenter 7.- francs. Ils auters tiers pagan era aschia a proporziun dalla taxa stipulada.

c)    En 24 uras sto il tier vegnir daus en al secund gerau, quella canun paga el il dubel.

2.    Conclud’ins d’era empruar uonn cun cargar vadials en Curnera. Co far quei ni cons e tgeinins cargar vegn refretg sin pli tard.

3.    Vegn ei proponiu e mess ils sequents cautegias: per Strem: Giachen Antoni Deragisch; Mila: Paul Berther; Maighels: ils veders. Plinavon vegn il nurser veder puspei pladius.

4.    Vegn ei concludiu da puspei pladir in talper. Sesanflond ils vischins da Surrein e Cavorgia buca cuntents cun quei, vegn ei schau sura ad els da dar en, schebein els veglien star tier da pladir in talper ni buc.

Cun quei ei la vischnauca vegnida serrada.

Protocols communals 1905
 

Avon in tschentaner fuva la  veta da cuminonza radical autra a quella dad oz. Igl ei grev d’ eruir ed era capir il da viver e dafar da lu. In ton perdetga dils problems communabels, dalla veta communabla e dalla situaziun economica en vischnaunca dattan ils protocols da vischnaunca.
Ils responsabels dalla vischnaunca da Tujetsch fuvan gliez onn Anselm Capeder-Cavegn, Rueras; sco president communal, ni emprem gerau. Secund gerau Gion Felici Monn, Camischolas e tierz gerau Gion Antoni Monn, Sedrun. Sco cussegliers funcziunavan: Vigeli Berther, Zarcuns, statalter(cassier); Gion Antoni Hetz, saltè, Rueras; Gion Antoni Peder, Selva; Sep Flurin Huonder, Sedrun; Duri Vigeli Venzin, Rueras; str. Tumaisch Schmed, Cavorgia.

Quei onn  passa la nova constituziun, midada 1904, en vigur. Artechel 9 relata davart la suprastonza communala. La suprastonza da vischnaunca consista ord in president, in vicepresident, in assessur e 6 suppleants (cussegliers) ord ils differents vischinadis. Ord quels cussegliers vegn ei mintgamai eligiu in cassier (statalter) ed in saltè. La suprastonza vegn eligida da tuts burgheis, che han il dretg da vuschar e quei da Tschuncheismas mintgamai per dus onns. Parentai d'ascendenza e descendenza tochen el secund grad astgan el medem temps buca vegnir eligi ella suprastonza.

Vischnaunca dils 15 da schaner 1905

1. Essend ch’ei vegn primavera proxima revediu el cussegl grond igl uorden da fieras, vegn ei concludiu da petiziunar per duas fieras en vischnaunca: ina il matg sco vidavon e l’autra ella emprema mesadad da settember. Vegn ei concediu mo ina fiera, sch’ein ins sedicedi per la davosa dil settember.

2. Fa il signur president attents ils cautegias da Maighels d’enteifer otg dis vuler dar en cons stiarls ei seigi pressapauc en vischnaunca.

3. Sin damonda dil signur president, tgei ch’ins vegli far cullas lennas derschidas tiels davos orcans, vegn ei concludiu da vender ussa mo quella che stoppi naven muort lavinas etc. e l’autra schar leu, pèr lu primavera saver dar ordlunder lenna da baghegiar ni sorts.

4. Legia il signur president avon ina brev tarmessa tier dil forester circuital, en la quala quel fa attents la vischnaunca da Tujetsch, ch’ella seigi persula da nies circuit, che retili buca il subsidi da 20% per la paga dil forestal, essend che quella contonschi buca il minimum da 500.- francs, il qual sto esser per trer subsidi. Mo dasperas vegn ei pretendiu ch’il bostger impundi vid gl’uaul, iert e plontaziuns sil pli pauc 220 dis per onn. Sin quei ha la vischnaunca concludiu da rispunder al ferster circuital il sequent:

Nus dein al bostger revieril ina paga da 500.- francs e quei sut las cundiziuns: 1. che quel stoppi impunder 100 dis per onn vid las ordinarias lavurs forestalas e 2. che las lavurs extraordinarias stoppien vegnir normadas daperas el contract che nus serrein giu cul ferster.

Sin quei ha il signur president declarau la vischnaunca per serrada.

Vischnaunca dils 5 da mars 1905

1. Fa il signur president da saver, ch’ins deigi dar en las lennas tochen la fin da mars.

2. Avisa il signur president, che quels che hagien part dil sulom, nua che Heinric Schmid baghegia sia casa a Gonda, dueigien s’annunziar tier el ton pli spert.

3. Pass’ins tiella votaziun dils dus cussegliers dil cantun, la quala ha giu sequent resultat: Peterelli 184 vuschs, Calonder 178 vuschs.

Vischnaunca dil 19 da mars 1905

1. Prelecziun ed approbaziun dils tschun protocols antecendents, cun exepziun dil protocol dils 27 da november 1904, nua ch’ei vegn tier letra d, concludiu da prolunghir il termin da dar en ils tiers d’arvè da 24 uras sin enteifer 8 dis.

2. Essend ins puspei senza spazzatgamin, vegn ei surschau alla suprastonza da mirar per in tal.

3. Fa il signur president attents ch’il termin per dar en las lennas stoppi vegnir scursanius tochen sin dumengia proxima.

4. La votaziun sur la revisiun digl artechel 64 dalla constituziun federala ha giu il sequent resultat: 76 gie 63 na.

Vischnaunca dils 2 d’avrel 1905

1. Vegn ei concediu ad Alois Wallier sulom per baghiar in faner giu las Bovas dalla Resgia.

2. Pass’ins tiella votaziun dalla regenza, la quala ha giu il sequent resultat:

Brügger 196, Caflisch 192, Ganzoni 190, Stiffler 191, Vieli 194.

3. Fa il signur president da saver ch’ins seigi puspei vegnius da pladir in spazzatgamin culla sequenta pagaglia: Per tgamins gronds 40 centims, per

pigns 30 centims e per rohrs 5 centims il meter. – Plinavon lai el suandar il serius avis che tuts tgamins, senza exepziun, stoppien vegnir fatgs giu duas ga per onn.

4. Concluda la vischnaunca da puspei pladir il talper veder cun ina sminuaziun dalla pagaglia da 70-80.- francs e quei ord motiv ch’ils vischinadis da Maun-sut (Surrein e Cavorgia) e Dadens gl’uaul (Selva e Tschamut) hagien declarau ch’els stetschien buca pli tier da pladir in talper.

5. Dat il signur president in cuort rapport sul curriu e passau en treis radunonzas a Mustér e Sumvitg sulla cuntinuaziun dalla lingia viafierila Glion-Mustér, specialmein en la davosa dils 2 d’avrel a Sumvitg, nua ch’il cussegl da cumin dalla Cadi, amplificaus tras 2 delegai per vischnaunca sco comite d’acziun pella finanziaziun dalla viafier Glion-Mustér ei staus radunaus e ha suenter madira ponderaziun e sin via d’entelgientscha repartiu ils proponi 500'000.- francs en aczias sillas differentas 7 vischnauncas e fixau la votaziun dil pievel dalla Cadi sur quei pugn da recapitulaziun sils 16 d’avrel 1905. Alla vischnaunca da Tujetsch ei vegniu adossau la cuota da francs 40'000.- respect. 38'000.-. Sin moziun dil signur president ei allura vegniu concludiu da sin dumengia proxima ils 9 d’avrel schar visar enzacons umens per vischinadi tier ina radunonza locala per saver leu discuorer e ponderar pli madiramein tala caussa.

Sin quei ei la radunonza vegnida serrada.

Vischnaunca dil 16 d’avrel 1905

1. Prelecziun ed approbaziun dils dus protocols anteriurs.

2. Ein ins passai tier la votaziun sut pugn da recapitulaziun concernent la contribuziun da 40'000.- francs en aczias per la cuntinuaziun dalla lingia da viafier Glion-Mustér, che ha giu il sequent resultat: 121 gie e 28 na.

3. Vegn ei concediu a Placi Giacumet sulom per baghiar en stebli encunter sia casa.

4. Metta il signur president avon alla vischnaunca, ch’ils calusters garegien, che lur pagaglia vegni midada, respect. alzada sco suonda:

Enstagl l’anteriura curtauna dumiec ed il paun veglien els 1.50 fr.- per fiug ed incassament da quel entras il statalter. Plinavon veglien els esser libers da tuttas lavurs cuminas. In’emprova da vegnir perina cun els pervia da quei hagi giu negin resultat.  Sin quei concluda la vischnaunca da vuler dar als calusters 1.50 fr.- per fiug mo refusescha la pretensiun d’esser libers dallas lavurs cuminas e surlai alla suprastonza da vegnir perina cun els sin ina autra moda.

Sin qeui vegn la vischnaunca serrada.

Vischnaunca dils 14 da matg 1905

1. Fa il signur president attents che tgi che vegli buca la sort, dueigi dar en quei entochen dumengia proxima. Plinavon avisa el ch’ins dueigi buca better crappa mundada sin pastira.

2. Seigi ei vegniu rapportau ch’ei seigi aunc tscheu e leu tgamins che sesanflien buca en bien stan. Tals dueigien en cuort vegnir rugalai, sch’ins vegli buca riscar da vegnir castigiai scharfamein.

3. Vegn ei concludiu da far mundi damaun culs s.v. tiers casa. Cura far mundi cullas nuorsas vegn surschau alla suprastonza.

4. Oz suenter viaspras hagien las sprezzas da vegnir empruadas.

5. Sco delegai che han l’emprema dumengia da zercladur d’eleger la dertgira districtuala vegnan per nossa vischnaunca 8 commembers digl Oberkeit numnai.

6. Vegn ei concediu a Gion Antoni Cavegn da Rueras sulom per baghiar in nueglet davos sia casa nova.

Cun quei ei la vischnaunca vegnida schligiada si.

Vischnaunca dils 28 da matg 1905

1. Concluda la vischnaunca da vender las 12 aczias ch’ella haveva pli baul mess ella Viafier retica, sch’ins paghi per quellas 98% ed aunc 180.- francs tscheins per 1904.

2. Vegn ei legiu avon ina circulara dil bostger circuital tarmessa tier alla suprastonza nua ch’el fa attents che tochen sin miez zercladur hagi tutta lenna derschida da vegnir scursada.

Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 12 da zercladur 1905

1. Prelecziun ed approbaziun da treis protocols anteriurs.

2. Fa il signur president  da saver che las 12 aczias dalla viafier seigien e vegnien probablamein buca vendidas ad interim.

3. Dat il signur president dalla cumissiun da quen giu in clar ed entelgeivel rapport recapitulativ dil quen da vischnaunca digl onn 1904 sin 1905 menai da signur statalter Vigeli Berther da Zarcuns, concernent il total d’expensas ed entradas ed il resultat final dalla bilanza annuala. Renconuschent la premura dils signurs geraus e statalter recamonda el a quella l’acceptaziun dil quen, il qual ei, suenter esser legiu avon las expensas, era daventau.

4. Silsuenter ha giu liug l’elecziun dalla suprastonza ed ulteriuras cumissiuns. Sco geraus, cussegliers e statalter e saltè vegnan confirmai ils veders. Ella cumissiun pauperila ein eligi: Berther Giachen Martin, Venzin Florin da statalter Fidel, Beer Giachen Martin, Monn Giachen Antoni, Surrein, Huonder Sep Florin e Cavegn Giachen Fidel. Ella cumissiun da scola: Huonder Leci, Monn Gion Andriu, Berther Tumaisch, Venzin Florin da statalter Fidel e Cavegn Giachen Fidel. Sco revisurs da quen: sgr. Gerau Vigeli Berther, sgr. statalter Giachen Fidel Cavegn, sgr. president Gion Antoni Soliva, sgr. gerau Gion Battesta Monn, sgr. statalter Tumaisch Schmed e sgr. Florin Venzin da statalter Fidel.

Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 2 da fenadur 1905

1. Sin lubientscha da Sia Sontgadad Papa Pius ils X ha nies Monsignur uestg da Cuera dispensau per nossa diocesa il firau da Sogn Gion, surschond denton allas vischnauncas da better ni salvar quel. Sin fundament da quei, concluda nossa vischnaunca da salvar il firau da Sogn Gion.

2. Sin damonda dils vischins da Sedrun da vuler conceder ad els pil cass da basegns la fontauna da Val liunga ora si la Val Bugnei ei quei daventau unanimamein.

3. Conclud’ins da cargar gievgia proxima ils stiarls e la sonda sissura ils auters schetgs e las vaccas.

Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 10 da settember 1905

1. Legia signur president avon ina brev digl uffeci circuital dalla Cadi, en la quala la vischnaunca vegn emprada si, en tgei senn ella s’exprimi visavi ina projectada viafier electrica Gletsch–Trun–Linthal. Suenter cuorta discussiun conclud’ins d’en aschi lunsch sco ei stat sura a nus d’opponer ad ina tala viafier e schar sura alla suprastonza da scriver tala risposta.

2. Fa il signur president attents che cun oz mondi la catscha generala sin tais alla fin.

Ils 24 da settember legia il signur president avon als radunai vischins la risposta pervia dalla viafier Gletsch–Linthal e la vischnaunca accepta tala risposta.

Vischnaunca digl 1. d’october 1905

1. Sin ina brev dalla regenza, nua che quella damonda si la vischnaunca, tgei pass ella inteziuneschi da far pervia dalla casa da scola a Selva, la quala seigi tenor rapport dil signur inspectur buca pli sufficienta per dar scola, concluda la vischnaunca da rispunder che la casa dil caplon a Sut Crestas, nua ch’ins hagi dau scola ils davos onns, sequalificheschi tenor rapport dil scolast per in oreifer local da tener scola e ch’ella, la vischnaunca, secreigi dad interim buca stuer baghiar casa da scola.

2. Conclud’ins da schar sura alla suprastonza da fixar cura schar vegnir cullas nuorsas per cass ch’ei havess da vegnir neiv.

Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 15 d’october 1905

1. Conclud’ins da per uonn buca schar ora ils tiers gronds sils praus.

2. Vegn ins perina da dar liber ils tiers manedels, mo lu puspei serrar quels, aschi gleiti sco ei vegn terrein.

3. Concluda la vischnaunca da star segironza pils subsidis cantunals che crodan a Giachen Fidel Berther, dapresent a scola a Cuera.

4. Fa il signur president attents ils cauvitgs da prender si e dar en ils tiers al secund gerau.

Cun quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 29 d’october 1905

1. Prelecziun ed approbaziun da 5 protocols anteriurs.

2. Vegnan sco dumbravuschs eligi ils signurs statalter e saltè.

3. Pass’ins tiella votaziun dils cussegliers naziunals, la quala ha giu sequent resultat: Planta 198, Schmid 198, Caflisch 128, Walser 121, Wital 117.

4. Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu a Berther Maria da clauder ora quella buccada pastira sur Cadruvi denter il stradun e l’anteriura suschna.

5. Vegnan cun 96 vuschs eligi ils sequents geraus federals: Christian Latuor, Breil, Deplazes Mattias, Rabius, Wenzin Alois, Medel, dr. Condrau, Mustér, Rothmund Giachen Martin, Schlans e Monn Gion Antoni, gerau, Tujetsch.

Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischanunca dils 19 da november 1905

1. Essend ils 10 onns digl uorden veder dallas alps spirai, vegn la vischnaunca dumandada si schebein ella vegli restar tier quel ni forsa far enqual midada. Suenter entgina discussiun conclud’ins da schar sura ad ina cumissiun da modificar ni luvrar ora in tal uorden. Sco commembers per tala cumissiun vegnan ils sequents signurs proponi ed eligi: Monn Gion Antoni, gerau; Monn Gion Andriu; Cavegn Giachen Giusep; Schmid Tumaisch; Huonder Sep Florin; Gieriet Rest Antoni; Berther Vigeli, Camischoals; Berther Vigeli, statalter; Berther Gion Antoni; Cavegn Gaichen Fidel, giuven; Wenzin Vigeli–Giger; Berther Sep; Wenzin Vigeli, Selva e Peder Gion Antoni, Selva.

2. Conclud’ins da star tiegl uorden veder dils arvèrs.

3. Vegn eis enza donn e pregiudezi concediu ils sequents suloms: a) a Soliva Giachen Antoni per baghiar dus nuegls da 12 sul mulin sin pastira; b) a Monn Gion Antoni, gerau per baghiar casa sin siu prau dadens la fravia a Sedrun.

Cun quei ei la vischnaunca vegnida sligiada si.

Vischnaunca dils 3 da december 1905

1. Conced’ins senza donn e pregiudezi ils sequents suloms: a) a Monn Sigisbert e Vigeli Monn calger per baghiar 2 nuegls da 12 sisum il vitg ruchiond il sulom anen per 4 meters sin pastira; b) a Soliva Augustin ed a Beer Gion Antoni per ruchiar la casa da Gamma per stebli anora sin pastira.

2. Vegn igl uorden dallas alps tschentaus si dalla dessignada cumissiun legius avon, approbaus ed amplificaus entras ils suandonts conclus: a) conclud’ins da schar tener a casa mo in tier per fiug; b) vegn il Surpalitz schaus da pascular allas duas alps Val Val e Val Giuv per nuot e restont tier la terminaziun sco ella ei stada gl’onn vargau; c) conclud’ins da buca schar brattar vidaneu pli inaga ch’ins hagi priu alp ed ei seigi ulivau.

3. Per prender si ils persunavels ellas alps, che ha da daventar en 15 dis, vegnan ils sequents signurs dessignai: Per Val Val: Berther Vigeli, statalter e Berther Gion Andriu; per Val Giuv: Venzin Vigeli Giger e Cavegn Vigeli, Rueras; per Cuolm Cavorgia: Schmid Tumaisch. Sco cautegias ellas alps da schetgs vegnan mess: per Strem: Schmid Heinric; per Mila: Cavegn Lucas, Rueras; per Maighels: Cavegn Paul e Decurtins Gion Antoni; per Tgom: Berther Gion Andriu.

Cun quei ei la vsichnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 24 da december 1905

1. Prelecziun ed approbaziun da 3 protocols antecendents.

2. Fa il signur president attents che la concessiun dils suloms seigi valeivla mo lura cura che negina tiarza persuna vegni cheutras pregiudicada.

3. Plinavon avisa el ch’ins astgi buca pli far giu cuscha giud igl Uaul Niregl

4. Vegn il niev uorden dallas alps cun sias midadas danovamein acceptaus culla annexa, che quels che hagien buca priu alp duront ils 15 dis fixai, seigien da metter ellas alps nua ch’ei maunchi e per cass che enzatgi da tscheu si tuchi tiella ulivaziun dallas alps el decuors da quels 5 onns sil Cuolm Cavorgia, sche stoppi quel star mo in onn leu.

Cun quei ei stau finiu

Protocols communals  1906
   
Vischnaunca dils 28 da schaner 1906
1. Fa il signur president attents ils pasturs, ch’els astgien prender ell’alp cun els tiers mo per lur nez e ch’els hagien da s’occupar cun neginas autras lavurs secundaras.
2. Tgi che drovi caltschina seigi supplicaus da dar en al secund gerau.
3. Fa il signur president endamen alla vischnaunca ch’in paragraf da nies niev uorden dallas alps perscrivi ch’en tschun onns stoppi ei vegnir fatg enzatgei per ameglieraziun dallas alps. Suenter entgina discussiun en caussa conclud’ins da schar luvrar ora ina  cumissiun in pareri, co menar atras talas lavurs. La cumissiun vegn messa ensemen ord ils cautegias dallas alps, la suprastonza ed ils cauvitgs. La radunonza dalla sura cumissiun vegn fixada sin gievgia proxima suentermiezdi.
4. Vegn Leci Hendry prius si sco talper per l’entira vischnaunca, surschond alla suprastonza da marcadar pervia dalla pagaglia aschi bienmarcau sco pusseivel.
Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 11 da fevrer 1906
1. Prelecziun ed approbaziun da dus protocols anteriurs.
2. Legia il signur president avon ina brev dalla regenza, en la quala quella fa attents che nossa vischnaunca seigi curdada sut peina da castitg, essend ch’ella hagi buca luvrau si da cuminonza la lenna concedida. Exculpaziun ni raschuns, pertgei quei seigi buca daventau, seigien da dar en sils 15 da fevrer. Sin quei concluda la vischnaunca da schar sura al signur president da dar tala risposta.

Vischnaunca dils 4 da mars 1906
Immediat suenter il survetsch divin ei stau pleiv, nua ch’ins ha priu si reverend sur Moritz Elvedi sco caplon da Selva. Silsuenter ein ins seradunai el liug solit per tractar ils sequents fatgs da vischnaunca.
1. Silla damonda e recumondaziun da vart dalla cumissiun pauperila, schebein ins vegli buca vender il prau dils paupers a Carmihut sut via ed a Mila sur Clavau, essend che  quel vegni pauc nezegiaus e profitaus, concluda la vischnaunca da buca vender quel.
2. Vegn Felix Schmid da Mustér prius si sco nurser cun ina pagaglia da 20 ctm. per tgau
3. Essend che la paga da nies ferster revieril contonscheva tenor lescha aunc buca il minimum, concluda la vischnaunca d’alzar quella da 500.- frs. tochen sin 600.- fr., mo lu cumpriu en quei tuttas lavurs ordinarias ed extraordinarias.
Sin quei vegn la radunonza sligiada si

Vischnaunca dils 18 da mars 1906
1. Prelecziun ed approbaziun da dus protocols antecendents.
2. Fa il signur president attents, ch’ei vegni teniu a Mustér ils 22, 23 e 24 da mars in cuors per inspecturs da biestga, urentaders da carn e substituts, nua ch’era il resp. inspectur da biestga ed urentaders da nossa vischnaunca hagien da cumparer.
3. Vegn ins supplicaus da dar en las lennas tochen calonda avrel. Tgi che prendi buca la sort hagi era da dar en quei.
4. Vegn ei concediu a Gion Giger da Rueras da clauder ora siu iert dadens casa.
5. Pass’ins tiella votaziun sul project da lescha davart diever d’auas publicas, la quala ha giu sequent resultat: 39 gie ed 81 na.
Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 16 d’avrel 1906
1. Fa il signur president da saver che la regenza hagi dau 50.- fr. castitg alla vischnaunca per contravenziun dalla lescha forestala davart il luvrar si ensemen las lennas concedidas.
2. Vegnan ils sequents signurs proponi ed eligi per secunvegnir cul ferster cirquital nua pinar e co luvrar si las lennas: Huonder Sep Flurin, Berther Vigeli, gerau, Berther Paul, Peder Gion Antoni, Jacomet Leci, Soliva Bruno, Berther Gion Antoni e la suprastonza.
3. Vegn ei concediu ils sequents suloms senza donn e pregiudezi: a Hendry Vigeli, Cavorgia da ruchiar il sulom da sia casa nova per circa in meter; a Beer Vigeli Hendry per carschentar ord in nuegl da 16 ed in da 12 dus da 16; vegn ei concediu a Brugger Leci Antoni da clauder ora in iert dadens sia casa nova.
4. Vegn ei concediu a Hans Giachen Decurtins l’aua dalla Val Custeri e quei sut sequentas cundiziuns: Che Hans Giachen Decurtins astgi prender e far diever da tal’aua mo per diever da siu hotel niev Oberalp; che la vischnaunca e privats stetschien buca buns per eventuals donns, che vegnessen caschunai vid igl acquaduct. Vegn ei schau sura alla suprastonza, con far pagar pell’aua.

Vischnaunca dils 16 da matg 1906
1. Conclud’ins da far mundi culs s.v.t.c. damaun ad otg.
2. Fa il signur president da saver, co e nua las lennas concedidas vegnien dadas.
Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 10 da zercladur 1906
1. Prelecziun da treis protocols anteriurs. Approbaziun da quels.
2. Pass’ins tiella votaziun sur la lescha federala da victualias, la quala ha giu sequent resultat: 151 gie e 26 na.
3. Conced’ins a Berther Placi, ustier, d’encunter bonificaziun tener a casa duas vaccas.
4. Vegn ei da vart dalla cumissiun da quens dau giu rapport sul total d’entradas ed expensas dils quens da vischnaunca. Per ton meglier sclariment e satisfacziun da mintgin, nua ch’ils daners van, vegnan las expensas legidas avon en detagl.
Suenter ch’ils quens ein dalla vischnaunca  vegni approbai, vegn aunc signur Vigeli Berther da Zarcuns confirmaus sco statalter.
Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 24 da zercladur 1906
1. Vegn ei concediu a Gion Antoni Schmid da Cavorgia da baghiar a Pardatsch ina tegia sil sulom d’in nuegl da 16.
2. Damondan Carl Cavegn, Wenzin Sep Lurenz e Deragisch Emanuel da puder tener duas vaccas per in a casa, il qual vegn denton buca concediu.
3. Conclud’ins d’ulivar las alps oz allas duas suentermiezdi.
4. Fa il signur president da saver che mesjamna ils 27 vegn ei zavrau nuorsas a Plaunmiez avonmiezdi ed a Valtgeva suentermiezdi.
Cun quei ei stau finiu.

Vischnaunca dils 1. da fenadur 1906
1. Fa il signur president da saver ch’ins deigi marcar ils stiarls cun forsch e buca mo cun rida.
2. Conclud’ins da venderdis proxim cargar ils stiarls e las stiarlas. Ils stiarls dueien restar si Surpaliz tochen la sonda. -  Culla remarca ch’ei vegni aunc legiu giu las lavurs cuminas ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 8 da fenadur 1906
1. Ils 8 da fenadur 1906 ha la radunada vischnaunca concludiu da cargar las vaccas e genetschas mardis ils 10 da fenadur. Plinavon ei fatg attents, ch’ei seigi scumandau da tener tschuts ni nuorsas cun tiers d’armaul.

Vischnaunca dils 30 da settember 1906
1. Conclud’ins da dar lartg damaun, igl 1. d’october e schar vegnir e zavrar las nuorsas sonda proxima.
2. Fa il signur president attents ch’ins deigi dar en ils praus al secund gerau pervia dalla taglia da talpas; plinavon ch’ei vegni damaun zavrau cheu a Sedrun circa 85 nuorsas, las qualas seigien stadas enta Nalps, mo hagien da pagar cheu il pustretsch.- Sinquei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Vischnaunca dils 11 da november 1906
1. Sco protocolist da hipotecas e brevs da marcau en plazza da signur gerau Vigeli Berther da Camischolas p.m. vegn statalter Vigeli Berther da Zarcuns eligius.
2. Vegn ei concediu l’aua  per menar en casa a Berther Sep, mo quei senza donn e pregiudezi.
3. Vegn ei proponiu e mess ils sequents cautegias. Per Strem: Bearth Vigeli; per Mila: Caduff Rest Antoni; per Tgom: Jacomet Leci; per Maighels: Jacomet Placi.
4. Davart ils arvèrs vegn ei concludiu da star tiegl uorden veder.

Vischnaunca dils 8 da december 1906
1. Legia il signur president avon in decret dil Cussegl Pign, il qual perscriva co ins hagi da secuntener tier la malsogna dallas vaccas “Knötchenseuche”.- Plinavon fa el attents ch’era la suprastonza vegni a proceder tenor igl allegau decret.
2.Conclud’ins da dar ina pagaglia da 30 raps per nuorsa al nursè veder, ni a tgi che vegli surprender quei paun.
Sin quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

Protocols da vischnaunca digl onn 1907

Vischnaunca dils 17 da mars 1907
1. Prelecziun ed approbaziun da 6 protocols.
2. Sco dumbravuschs vegnan proponi ed elegi il III. gerau e statalter
3. Pass’ins tier la votaziun d’in cusseglier dils cantuns, la quala ha giu sequent resultat:
dr. Friedrich Brügger cun 180 vuschs
Plinavon ei votau sur duas leschas cantunalas:
a. Lescha davart guids da muntogna che ha giu 17 gie e 31 na
b. Lescha sul sforz da votar cun negins gies e 102 na.

4. Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu ad Emanuel Deragisch da ruchiar sia mesa casa cun Werth a Gonda per circa 3 bratscha anora.

5.Fa il signur president attents ch’ins deigi dar en las lennas tochen sin la fin da mars.
6. Havend ils musicants impundiu in grond cuost vid lur instruments vegn ei uonn tier l’ulteriura taxa aunc concediu ord cassa da vischnauncva 100.- francs.

7. Fa il signur president da saver che nies bostger reveril hagi dau giu siu uffeci. Avon che far pass da procurar per in auter bostger, legia la vischnaunca ad interim puspei ora il veder.

Cun quei ei stau finiu

Vischnaunca dils 28 d’avrel 1907
1. Prelecziun dil protocol anteriur ed approbaziun da quel.
2. Sco dumbravuschs vegnan proponi ed elegi ils signurs statalter e saltè.
3. Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu ils sequents suloms:
a. A Schmid Heinric per baghiar in nuegl da tiers manedels dadens sia casa nova.
b. A Monn Gion Antoni Surrein per baghegiar ina zona da cauras.

4. Fa il signur president da saver ch’il bostger hagi deffinitivamein dau giu siu uffeci. Da dus novs aspirants per quella plazza hagien ins priu Gion Antoni Monn da Sedrun, il qual vegn sin d’atun proxim e la primavera sissu a frequentar ils necessaris cuors, ed il qual hagi era uonn en connecziun cul bostger circuital la cumpetenza da funcziunar sco bostger.

5. Fa il signur president attents che tgi che hagi basegns da lenna per classena dueigi haver dau en quei en 15 dis a dato.

6. Dat il signur president sclariment sur dalla triangulaziun dil IV. uorden, culla quala ins vegni era en Surselva ad entscheiver uonn e la quala s’exstendi suls uauls.
Per nossa vischnaunca seigi ei prevediu 34 puncts. Mintga punct cuosta 38.- francs, dils quals la confederaziun paga 25.- francs. Ils auters 13.- restan da pagar alla vischnaunca en 3 tochen 4 onns. La sura triangulaziun vegn pia acceptada dalla vischnaunca.

7. Sin in cuors da pumpiers a Glion concluda la vischnaunca da far qualla gada tarmetter negins frequentaders.

8. Sin moziun da plirs vischins da Rueras porta il signur president avon alla vischnaunca che l’ustonza pella lavina a Rueras mondi mintg’onn pli fetg sutsura e ch’ei fussi urgent basegns da far enzatgei per prevegnir a quei. Nunsavend ins oz sin vischnaunca prender in conclus da quellas varts, vegn quei dau sura ad ina cumissiun consistenta ord ils sequents commembers: il signur president; Monn Gion Antoni Sedrun; Cavegn Giachen Giusep; Berther Sep e Cavegn Duri Vigeli.

9. Vegn ei aunc fatg enconuschent che la suprastonza hagi anflau per bien da scumandar da menar l’emprema ga vaccas, las quallas tuornien cullas jamnas.

Il resultat dalla votaziun d’in cusseglier guvernativ ei staus il sequent:
signur dr. Julius Dedual 224 vuschs
Cun quei ei stau finiu.

Ils 12 da matg 1907 ein ils vischins stai radunai el liug solit e han concludiu da far mundi culs s.v. pors venderdis, ils 17 da matg.

Vischnaunca dils 20 da matg 1907
1. Prelecziun ed approbaziun da 2 protocols anteriurs.
2. Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu a Gion Flurin Riedi da baghegiar si Ruinez (pastira da Camischolas) in nuegl da 16 cun tegia vitier.
3. Vegn ei da part dalla cumissiun da quens dau giu rapport sul total d'entradas ed expensas dils quens da vischnaunca. Suenter esser legiu avon las expensas en detagl, vegnan ils quens unanimamein approbai, cun remetter in grond engraziament visavi il signur statalter e la suprastonza.
4. Pass'ins tiella elecziun dalla suprastonza, che ha giu il sequent resultat:
a) Sco geraus ein elegi:
Signur Gion Felici Monn, president
signur statalter Vigeli Berther, II. gerau
signur Ant. Monn, III. gerau
b) Cussegliers ein ils sequents signurs elegi:
Hitz Gion Antoni
Jacumet Lezi
Cavegn Giachen Giusep
Peder Gion Antoni
Venzin Tumaisch
Monn Gion Andriu
c) Ella cumissiun pauperila vegnan ils veders elegi.
d) Sco cussegliers da scola ein ultra dils augsegners aunc elegi:
Huonder Lezi
Monn Gion Andriu
Cavegn Giachen Fidel
Venzin Flurin da statalter Fidel
Deflorin Giachen Giusep
e) La cumissiun da quens vegn confirmada la vedra cun il signur president cass sco president da quella.
f) Sco statalter vegn elegius signur Gion Antoni Peder; sco saltè signur Giachen Giusep Cavegn.
Suenter eser passaus il serrament dil II. gerau e statalter vegn la vischnunca serrada.
D.G. Monn G.F.

La vischnaunca dils 16 da zercladur 1907 ha giu sequentas tractandas:
1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol antecendent cun la remarca dil signur president, ch'ins stoppi enstagl da signur president cass Anselm Capeder, eleger in auter commember en la cumissiun da quens.
2. Ei signur gerau Tumaisch Berther da Camischolas vegnius elegius sco commember dalla cumissiun da quen enstagl da signur president Anselm Capeder.
3. Fa il signur president enconuschent:
a) Che tuttas lennas concedidas dueigien el decuors da questa jamna vegnir pinadas e quei tenor plan e sut survigilonza dil bostger.
b) Ch'ei vegni sonda proxima dau l'entschatta cul vender las lennas derschidas, entschavend cun igl Uaul Bugnei.
c) Oz suenter viaspras duei vegnir fatg ina emprova cun las sprezzas
d. Vegnan ils commembers dalla suprastonza visai da el decuors da questa e l'autra jamna urentar tetgs e classenas.
e) Che las alps vegnien sco tenor solit ulivadas da s.Gions, ils 24 da quest, circa allas 2 suentermiezdi.
g) Che las nuorsas vegnien zavradas venderdis da l'autra jamna, ils 28 da zercaldur e zvar a Plaunmiez circa allas 8 ed a Valtgeva circa allas 10 avonmiezdi, e che tals che zavran buca lur nuorsas vegnien e vegnir censurai.
4. Dat il president sclariment sur d'in quen dalla banca cantunala grischuna, tochen ussa staus zuppaus, il qual munta tenor extract da quen dalla banca tarmess tier alla vischnaunca per giavisch dalla suprastonza sin la summa da 12'461.- francs enstagl da 2660.- francs sco era da nies signur president cass vegniu dau en en quen da vischnaunca.
Suenter esser dumandau entuorn ils differents meinis en caussa, conclud'ins da ad interim surschar alla suprastonza tgei mesiras e mieds prender da quellas varts.
Cun quei ei stau finiu.
Legiu avon ed approbau ils 7 da fenadur 1907.
Attesta Vigeli Berther, protocolist

Sut datum dils 30 da zercladur 1907
ei sin vischnaunca vegniu concludiu da cargar ils stiarls sonda proxima ils 6 da fenadur.
Finis.
Attesta Vigeli Berther, protocolist

Vischnaunca dils 7 da fenadur 1907
1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol anteriur.
2. Conced'ins a G. Deflorin da Mustér paster sin l'alp da Tschamut da vegnir en cun dus s. tiers casa (pors) e metter quels ad alp senza pagar arver.
3. Vegn ei dau part, ch'ils vadials che vegnien cargai en Curnera, sappien vegnir cargai a Surpaliz mardis proxim.
4. Conclud'ins da cargar ils schetgs, stiarls e genetschas mardis, ils 9 e las vaccas mesjamna, ils 10 da quest.
5. Havend igl actual president plidau cun il signur president cass A.Capeder pervia dalla sfalcificaziun da quen dalla banca, ei da quel vegniu  dau sequent rapport davart dalla sfalcificaziun:
Il quen sco tal, che audi alla vischnaunca seigi mo quei che figureschi en quen da vischnaunca, pia mo 2660.- francs. Ils auters daners pri si dalla banca a quen current dalla vischnaunca hagi el duvrau circa 2500.- frs. vid il consum, ils auters per sesez. Suenter haver tedlau giu ils differents meinis en caussa, conclud'ins da ad interim surschar quella caussa ad ina cumissiun, consistenta ord ils sequents signurs:
signur gerau Tumaisch Berther
Signur gerau Gion Antoni Berther
signur gerau Bruno Soliva
signur gerau Gion Andriu Berther
ed ils treis geraus en uffeci.
Cun quei ei stau finiu.
Attesta Vigeli Berther, gerau

Vischnaunca dils 8 da settember 1907
1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol anteriur.
2. Vegn gerau Gion Andriu Berther puspei confirmaus sco gerau militar.
3. Dat il signur president sclariment sur dallas informaziuns, las qualas la suprastonza en connecziun cun la cumissiun stada dessignada dalla ludeivla vischnaunca en caussa dalla scarpanza (sfalcificaziun) da quen cun la banca cantunala grischnuna, cun leger avon alla ludeivla vischnaunca in pareri dil biro d'advocat Walser a Cuera, ed in pareri digl advocat Grüter da Lucerna, ils quals ins haveva dumandau giu lur pareri en quella caussa.
Suenter esser curriu e passau ils meinis en caussa, concluda la vischnaunca da vegnir encunter allas pretensiuns dalla banca sin via da dretg.
Finis.
Attesta Vigeli Berther

Vischnunca dils 22 da settember 1907
Fa il signur president attents:
a) Che tenor Fegl ufficial hagien tuttas midadas da taglia da vegnir dadas en al president communal e quei en cuort.
b) Ch'ei vegni el decuors dil meins october puspei a dar in exercezi d'alarm e che tuts umens, che stoppien far survetsch militar, hagien tier quel da cumparer.
 

La radunada vischnaunca dils 29 da settember 1907 ha trcatau il suandont:
1. Prelecziun ed approbaziun dils 2 protocols anteriurs.
2. Vegn dau part, ch'ei vegni schau prender dapart las chischadas damaun ils 30 da quest.
3. Cura schar lartg ils tiers gronds, vegn ei essent aunc da prender si dabia fretg ed essend l'aura empau disfavoreivla, schau sura alla suprastonza.
4. Sin in "Zahlungsbefehl" tarmess tier dalla banca cantunala grischuna alla vischnaunca, pervia dil quen questiuneivel, concluda la vischnaunca da pagar alla banca il deivet, ch'ella hagi adina renconuschiu e hagi adina figurau el quen da vischnaunca, igl auter deivet dalla banca, che seigi vegnius adossaus alla vischnaunca sin via nunlegala (cun faulzas suttascripziuns e senza conclus da vischnaunca) da signur president cass A. Capeder, far uncantli.
5. Sin damonda dils pursanavels da Val Giuv, da baghegiar tschaler (da caschiel) en lur alp, concluda la vischnaunca da corrispunder alla sura damonda.
6. Vegn ei dau part, ch'ei vegni mesjamna proxima entschiet cun trer il chis sil cuolm.
Cun quei ei la vischnaunca vegnida serrada.

La vischnaunca dils 6 d'october 1907 concluda il suandont:
1. Da dar lartg ils tiers gronds mardis ils 8 ed ils s. pors venderdis ils 11 d'october.
2. Da descargar e zavrar las nuorsas gliendisdis da l'autra jamna, ils 14 da quest.
Finis.

La vischnaunca dils 13 d'october 1907 ha tractau il suandont:
1. Prelecziun ed approbaziun dils 2 protocols anteriurs.
2. Vegn ei senza donn e pregiudezi concediu a Loretz Michel sulom per baghegiar ina casa a Selva.
3. Fa il signur president attents:
a) che tals che garegien subsidi cantunal per midadas da tetgs (loms en dirs) hagien da dar en quei alla suprastonza entochen ils 15 da november o.c.. Baghetgs publics e baghetgs sin sulom niev (novs) obtegnien negin subsidi cantunal pil tetg.
b) Che tals che retilien subsidi cantunal per midadas da tetg, hagien da segirar tals baghetgs encunter fiug, mo deigien tals contracts buca vegnir serrai giu pli che per 5 onns.
4. Pass'ins tier la votaziun dils treis pugns da recapitulaziun, ils quals han suenter haver udiu ils differents meinis pro e contra giu sequent resultat:
1. Assicuranza cantunala da baghetgs; 8 gie e 140 na
2. Lescha d'automobils; 0 gie e 130 na.
3. Praxis da veterinari; 0 gie e 130 na.
5. Vegnan ils cauvitgs visai da el decuors da 15 dis prender si ils tiers da taglia e dar giu las gliestas al II. gerau.
Finis.

Vischnaunca dils 3 da november 1907
1. Prelecziun ed approbaziun dil protocol antecendent.
Pass'ins tier la votaziun dalla lescha militara federala e vegnan dessignai sco dumbravuschs (cedels) statalter Gion Antoni Hitz e statalter Tumaisch Schmid.
resultat da tala votaziun ei stau: 73 gie e 105 na.
3. Vegn ei votau giu sur il pugn da recapitulaziun cantunal concernent la procedura civila, la quala ha suenter entgina discussiun en caussa giu il sequent resultat: 0 gie e 145 na.
4. Conced'ins senza donn e pregiudezi a Luis Hendry da carschentar sia talina da lenna sper sia casa a Gonda circa per 1 meter anora.
5. Legia il signur president avon alla ludeivla vischnaunca ord il Fegl ufficial ina publicaziun dalla ludeivla regenza concernent la concessiun da patentas da vinars.
6. A motiv che las processiuns da S.Gieri e S.Martin a Mustér vegnien generalmein pauc frequentadas, vegn ei sin moziun da segnerfarrer Engler mess avon alla ludeivla vischnaunca, schebein ei fussi buca pli commensurau da dismetter quellas duas processiuns a Mustér cun encunter prender si duas autras processiuns localas en vischnaunca. Suenter entgina discussiun afirmativa e negativa en caussa, concluda la vischnaunca cun il pli da tener vinavon las duas sura numnadas processiuns a Mustér.
7. Vegnan per las alps da schetgs elegi sco cautegias ils suandonts:
per Maighels: Deragisch Giachen Antoni e Gieriet Rest Antoni
per Strem: Schmed Paul
per Mila: Berther Sep
per Tgom: Cavegn Giachen Fidel
8. Fa il signur president attents:
a) ch'ei vegni pil proxim onn schau barschar mo ina caltgera caltschina e tgi che drovi tala, seigi supplicaus da dar en al II. gerau.
b) Che tgi che hagi petgas ruttas suenter via e vegli remplazzar quellas cun petgas fier, seigi medemamein supplicaus da dar en al II. gerau e quei enteifer 8 dis.
9. Essend il basegns avon maun da tabliar la casa da scola a Sedrun cun slondas, vegn ei mess avon alla vischnaunca, schebein ella vegli surschar da menar atras quella caussa alla suprastonza ni eleger ina autra cumissiun en caussa.
Sin quei conclud'ins da surschar quella caussa alla suprastonza.
Cun quei ei stau finiu.
Attesta Vigeli Berther, protocolist

Vischnaunca digl 1. da december 1907 ha tractau il suandont:
1. Concernent igl uorden dad arver vegn ei concludiu da star tier il veder.
2. Vegn Sep Maria Albin pladius sco nurser dalla stad pigl onn 1908 cun ina paga fixa da 30 ct. il tgau.
3. Essend il contract da far ora crappa scalegl a Calmut staus fatgs cun frars Columberg da Mustér cun uonn ius alla fin, metta il signur president avon alla ludeivla vischnaunca, schebein ins vegli puspei schar far ora crappa scalegl sil Calmut ni buc.
Sin quei ei concludiu da puspei schar vi e far pagar ina taxa anzi pli aulta.
4. Legia il signur president avon alla ludeivla vischnaunca ord il Fegl ufficial in decret dalla ludeivla regenza, concernent la desinfecziun dils nuegls e da tiers che hagien ni seigien suspectus dalla malsogna dils nuvs (Knotchenseuche). Sin quei fa il presidi attents, ch'ei fussi commensurau da desinfectar tuts nuegls avon che metter en ils tiers ed incarichescha ils cauvitgs da mirar, che tala caussa vegni menada atras mintgamai en siu vischinadi.
5. Conclud'ins da trer si ina collecta casa per casa per ils donnegiai dil fiug a Cavorgia e zuar vegn quella caussa surdada als cauvitgs, ils quals han mintgamai da trer si en siu vischinadi.
6. Conclud'ins da dar als donnegiai dil fiug da Cavorgia gratis la lenna concedida dalla ludeivla suprastonza per puspei baghiar si ils baghetgs barschai giu.
7. Conced'ins senza donn e pergiudezi a Jacomet Plazi da schar translocar siu baghetg a Cungieri naven da odem il prau entadem il prau (encunter Valtgeva).
Finis.
Attesta Vigeli Berther, protocolist