Raquintaziuns
da Battesta Soliva-Cavegn

Ils Tiners
Ils Gionrests
Il Schmed e la Balzra
Ils Alexis

 

 

Ils Tiners

Avon onns tochen che jeu erel aunc in buob e mat habitava sisum il vitg Sedrun en casa, oz da Gebhard Jacomet, ina famiglia Monn, numnada ils Tiners. Els eran dus frars e treis soras, numnadamein il Vigeli, il Gion Antoni, la Librata, la Barla e la Castgina. Ils dus buobs ein baul i giul Schuob. Il Gion Antoni ei restaus on Tiaratudestga, ha fundau famiglia ed ha giu entgins affons. Il fegl Johann va in temps en Svizra a scola ed ei daventaus il dr. veterinari districtual a Muster.

Il Vigeli ei suenter entgins onns turnaus a Sedrun. El luvrava ses praus, mava a dis e fageva il cavacristallas. Quei ha buca cuzzau ditg ed el ei turnaus giul Schuob.

La sora veglia, la Librata ei adina stada a casa. La Barla e la Castgina ein setratgas naven. Sche jeu sbagliel buc ein ellas idas ell' Italia e surviu en meglieras famiglias. Plaunsiu suenter ver spargnau ensemen empau raps, ein ellas turnadas a casa sco tscheccas femnas che vevan zatgei. Denton eis ei puspei vegniu stretg al Vigeli on Tiaratudestga ed el preferescha de vegnir a Sedrun tier sias bunas soras. Cheu fa el puspei empau il pur e tgei che frunta, sco avon.

 

Il Vigeli della Tina era in fetg original carstgaun. El saveva sevilar e perdunar ed era da bien humor, perquei stevan tutta glieud bugen dentuorn el. Miu bab teneva el per siu special amitg: "Te e tiu frar Bruno essas als megliers umens del vitg."Buca de smarvegliar ch'ei vegneva liunguriala al Vigeli las liungas seras d'unviern persuls cun sias soras. Perquei mava el ina sera tier in ni l'auter da ses preferi per dar ina discurrida. Siu tgaun che veva num Tgaun pin, astgava adina ira cun el.

Tier nus vegneva el ualti savens, steva sin baun-pegna, fimava cun la pipa gronda e discureva da tuttas uisas. Il bab deva fei e cumpletava ses discuors. La mumma filava e cupidava ed havess grad aschi bugen schau dir rusari. Nus affons havevan in plascher dalla viseta dil Vigeli e smarvegliavan con el saveva raquintar. Mender er'ei sch'el raquintava da laders e striegn, lu stueva il bab ni la mumma cumpignar nus a letg. Igl ei donn che jeu hai emblidau il bia da sias bialas strufientschas.

In unviern haveva el scart da fein. Ina sera di el al bab:" Oz vai ju cumparu in tochet fain ain Camischulas. Damaun mon ju ain culs tiers e perquei vai grad schnizau pel. Davauntier pareva pulit stagn, mo staus ain in tec s'ai schi luc tg'ins savess ira atras cun in pecli bruda sainza sponder in steli."

In'autra sera di el: "Oz fo la gronda vadi, te stus vegnir ain cun me! - Ge, ge, ju vegn bugen." Ed els van. Stai en nuegl sin in huffen starnem han ei puspei paterlau da curascha. Anetgamein vegn ei quiet. Il Vigeli patarla nuot pli. "Tge sai tge te tschontschas nuet?"" Ju a mal als dians!" El pren ord sac il cunti da monimellen ed entscheiva a trafficar vid ses dents. Tuttenina in schem. "Ussa sel ora a schi cala betg scha stausch'ju o l'entira lingia!"

Da quei temps deva la vischnaunca la sort lenna da fiug a dus ensemen, quei numnav'ins la sort dils paupers. A quels che vevan buca bos da trer neutier la sort survegnevan empau pli maneivel ni nua ch'ei savevan rabitschar neutier a maun. Il bab ed il Vigeli ein pliras gadas fruntai ensemen. Ina ga han ei giu sigl uaul Platta biala en quellas gondas.La primavera han ei pinau ch'ella sappi seccar empau duront la stad.

 

Igl atun ein ei ira a resgiar ora e far giu ord igl uaul. Igl emprem di han els resgiau si ed entschiet a far giu. L'auter di han ei cuntinuau a far giu atras quellas gondas, mo la sera era la lenna aunc si amiez ed il dus umens miez morts. La sera metta il Vigeli ils uaffens si dies e di al bab: Cun quella lenna fai tgei che ti vuls, jeu vegnel buca dentuorn pli. Quella ha en la smaledicziun, mia part sa il Tguinter (bostger) ver per scaldar sia vanaun egl uffiern. E lu aunc ils magnats. renfatschan bein bugen ch'ins hagi la sort culs paupers. Quei vilentava il Vigeli.Tut supplicar dil bab ha necegiau nuot.Quella lenna ha el buca tuccau en pli.

Da s. Martin havevan ils buobs da scola dus dis vacanzas. In di savevan els ira a Mustér cun processiun e l'auter di cul bab a fiera.

Il Giachen Antoni Soliva ei senezegiaus da quels dus dis da vacanzas ed ei ius cun ses buobs si la Val vid la lenna da sort. Il secund di la sera era la lenna giu ella grava en plaun. Igl ei vegniu neiv. Il bab ha priu la sliusa da cornas e va per sia sort. Tut ei iu bein tochen la davosa carga. Quella ha schluppentau ad el ina comba. Ei han stuiu trer el a casa ed ei staus ditg en letg en stiva. Gia l'emprema sera veva il Vigeli enderschiu dil discletg ed ei vegnius sin viseta.  "Ussa mira, schavas far miarda quella smaledida lenna, jeu hai bein detg a ti che quella seigi striunada, ussa has viu!"

 

El vegneva savenss a visitar e las soras vevan stuiu far sin siu camond in per scalfins alla moda taliana caulds e buns. " Pervia dil far ora la lenna sta te ruasseivels, ju reisda cul Rest e cul Giachen Antoni dal Leci, aluscha se quei gleiti ora"." Na , na, mu schai, ju vegn lu meglier epi fetsch ora la lenna." "Smaledet schnup, la fa sche nus fagein, cu te eis megliers sche dein nus troccas."

Da quels onns leu fageva tut tgi che veva tiers en nuegl enzacons dis fein a pastg, magari treis jamnas. In onn ha il bab ed il Vigeli cumprau ina sort perin sin Vons in sper l'auter. Els mavan la damaun fetg marvegl. Jeu mavel era cul bab. Il Vigeli era per ordinari sin via avon che nus. Ina damaun vesevan nus negliu a dent il Vigeli. Quei sto esser schabegiau zatgei. Mond dallas rivas en vesein nus a vegnent el giun gassa. Si Vons-sut el liug solit havein spetgau el. Vegnend sitier di il bab:"Oz eis ti tard! Tgei sei schabegiau?" El stermeina giu siu buordi, blas, terscheuls, lenna e la marenda, tila ord sac il fazalet e schigenta il suadetsch e lu di el: "Spetga e lai envidar ina pipa e lu vi jeu ruschanar tgei ch'igl ei stau. Ussa teidla: "Jeu sun pinder de Sedrun. Oz cu jeu sun levaus era in triep sterglienam si Pitgmun el prau. Il Biart ha gidau mei e nus vein serrau quels tiers en nuegl. Controllond las nodas di il Biart: Quels dus cheu ein dil Giachen Martin Berther de Camischolas. Quei onn havevan entgins pli beinstonts signurs fatg in pelegrinadi en tiara sontga. Denter quels fuva era il Giachen Martin Berther. Quels dis che nus mavan sin Vons eran ils pelegrins grad a Jerusalem. Il Vigeli era buca propi amitg dils aristocrats, perquei damond'el il bab: " Di ussa ti, ei quei buca in smalediu cugliun che va a Jerusalem e lai cheu ils anseuls els praus dils auters."

 

In di da cufla era il Vigeli e tgaun pin en stiva cun las femnas. Vonzei dat il tgaun is e vul ira. Il Vigeli fa feda nuot. El era vilaus. Cheu di la Barla: "Vigeli lai ira giuadora il tgaun pin, quel ha de far ses basegns." "Nuot, sch'jeu vi ch'el fetschi en stiva, sche ha el da far en stiva!" El era vilaus sin las soras.

 

Cura che la famiglia Decurtins da Sedrun ha baghegiau il hotel Alpsu han ins duvrau il Vigeli dalla Tina ed igl August Soliva per preparar crappa de mir. Perquei intent schluppentavan els crappa enasissum Pitgmun. Duront ch'els decargavan ina cargada ch'era buca explodida, peglia quella fiug entras brastgas ed explodescha. Ils dus umens vegnan blessai malamein, cunzun il Vigeli. Els ein vegni transportai el spital a Cuera. Jeu hai pinau tier la schletra ed il cavagl dils Decurtins e menau tochen sil stradun. Naven da leu ei Gion Antoni Decurtins ius, pertgei il transport stueva vegnir fatgs cun cavagl entochen Glion. Jeu hai viu ed udiu il gesparter dils treis fargliuns che han da cor rugau per perdun in da l'auter e Barla ha detg: "Vigeli, ti eis nies frar era dacheuenvi." Las dolurs havevan buca pudiu commentar el. Mo ussa bragia el. Ils plaids dalla sora han pegliau siu cor.

 

Giu Cuera ha il Vigeli stuiu far atras sgarscheivlas dolurs. Plaunsiu eis el vegnius a casa, tschocs e senza mauns. Siu humor haveva el buca schau tut giu Cuera. Sch'ins visitava el ina gada ni l'autra en sia casa sche scheva el aunc adina sias storgias da rir. Aschia ha el raquintau ch'el vevi el spital ina sora "Senza misericordia". Ina sera veva el da sponder aua ed jeu vai scalinau. Tgei ch'ei maunchi? Jeu vai detg, ed ella semeina e di: "Morgen", e va. Cheu vai jeu tertgau, spetga ti streia, e sun sefatgs en encunter la preit e schau ira tgei ch'igl ei iu. Stau vargau hai puspei scalinau dil gianter. Ella vegn. Tgei jeu vegli? Mussond en quei liug hai jeu detg : Da, hast du morgen!

 

Dapi ch'el ei anavos da Cuera ha il Vigeli mai bandunau sia casa ed ei eri da far nuot curvien sch'el senza vesida e senza mauns era enqual gada malidis e sexprimeva ualti massiv cun quels che visitavan el. Aschia eis ei era capitau cun plevon e canoni Engler che ha ina gada dau al Vigeli ina detga reprimanda. Sur Engler era fetg buns, mo sch'el sevilava mav'ei sur ils tiarms ora. Quei ha Vigeli buca schau plascher ed ha detg al sur plevon: "Vus duvreis buca vegnir tier mei pli, jeu fetsch clamar il sur Venzin, caplon a Rueras." Detg e fatg. Dacheudenvi vegneva sur Venzin a proveder il Vigeli inaga il meins. Suenter liung temp damonda sur Venzin:"Manegias ti Vigeli buca da schar vegnir il plevon tier tei, per mei eis ei fetg malcumadeivel, jeu vi schon discuorer cun el?" "Na, sche ti vul buca vegnir, sche lai star, jeu drovel la finala negin. Ti eis empau pli mellens de pial che l'auter, mo la finala sei il medem clump." Il sur Venzin ha visitau il Vigeli vinavon. Plaunsiu ei il Vigeli era vegnius pli moderaus ed ha vertiu las visetas da sur Engler.

 

Vonzei ha la mort fatg ad el viseta. Jeu vai cumpignau sia bara en santeri ed assistiu alla sepultura. Il plevon ha fatg in commuentond riug sin santeri. Suenter esser sereconsiliaus cul mund hagi el fatg ina edificonta e biala mort. El laschi rugar per perdun a tuts quels ch'el hagi offendiu, sco era el hagi perdunau a scadin da cor. Larmas han bugnau mias vestas.

 

Avon hai fatg menziun che las soras dil Vigeli seigien vegnidas dagl jester cun in pulit fatg. La Castgina sco mesa cusunza mava tier las famiglias e cuntschava si il resti per pintga paga. Era mia mumma clamava savens la Castgina. Ina gada damonda il bab: "Tgei fo il Vigeli'?" Lu fuva el aunc en Tiaratudestga. "Eco, bravo, tga fo in gron plaschai tg'enzatgi damonda sianter il pauper Vigieli. Mo scusa, per di da te la verita, ju sa propi betga co ei vo. Da Nadal o la Barla termez in schambun ain in sac e scret ina liunga e biala brev. Epi era tg'al tgaun pign segi ventschius. Betga ditg a nus vein survegniu dad el ina brev plein sacarlots e sacramosts a co nus fussen la cuolpa ch'il tgaun pign segi ventschius a dal schambun ol gnanca fatg menziun, o deine o quei fatg mal, vairamein. A nus vein mai ple scret, ad el o era betga scret, eco. Ussa vai ju detg tut quei tgu sa. Per dir la verita propi, cartein tg'el arriva in de dad esch ain senza fa da savai. Eco."

Suenter la mort dalla Barla ei la Castgina seretratga a Mustér tier siu nevs veterinari Monn nua ch'ella ha giu buns dis. Sin pugn da mort han las duas soras giu la consolaziun ch'ellas hagien fatg bien cun siu frar Vigeli.

 

Sedrun, 10.6.1957  B.Soliva

 

 

 

Ils Gionrests

Cun quitordisch onns sun jeu staus fumegl vi Surrein tier ils Gion Rests, sco els vegnevan numnai. Quei fuva treis fargliuns, tuts buca maridai, in frar e duas soras. Els eran pussents e fagevan bia almosnas. Els fuvan era fetg devozius. A Sedrun havevan els in bienton prau. Igl unviern cu el perveseva leu, stuevel jeu sco pign buobet ira en siu nuegl ch'era sper casa da miu bab e purtar in ruoghet latg ina ga ad in ed ina ga a l'auter; a quella glieud che havevan ni vaccas ni cauras e consequentamein era negin latg e fuvan paupra glieud. A mi deva el mintga ga in toc paun e caschiel. Quei fuva per mei la detga perdanonza, quei paun sec e caschiel cun empau tgireuls sco ins gudeva lura. A messa da scola havevan els adina peda dad ira era cu el perveseva vi Surrein.

Il Giachen Antoni Gion Rest sco el vegneva numnaus (Gion Rest haveva el artau da ses perdavons) era ugau da s. Antoni e caluster da Surrein. La dumengia sera deva ei baul tscheina. Suenter vegneva recitau il s. rusari. Il fumegl era. Avon casa sturnegiavan e sedivertevan ils auters affons da Surrein. Al Battesta fuva ei buca pusseivel da recitar il rusari. El stueva giuadora per satisfar als basegns corporals (stgisas).

 

Mises vevan els en Pardatsch da stiarls. Amiez igl Uaul dils falluns era ei in bi toc prau cun sisum in baghetg fetg vegl e ualti caduc mo pulit mantenius. Il matg essan ira en cheu e manevan era leu. La sera sesend sil baun treglia vegneva ei detg rusari grond. Duront rusari vegnev'ei fatg scuas e scuettas. Buca bia seras ch'il buob cupida e dorma. Tut clamar e sevilar gida pauc. Ei maunca la buna veglia. Suenter in per dis essan nus secavegliai sin porta-clavau cun nossa fabrica da scuas e paternos. Il fumegl stueva trer giu la pial allas tortas badugn, ferton ch'il patrun cavegliava e ligiava si las bialas scuas tut alvas. Mo era quei manever ha buca teniu ditg allerta il buob. Quei monoton dil rusari unfisava. Cheu manegia il patrun en in tun rubiesti: Cu ins vul buc sche vul ins buc! Cun quei di ha il rusari dalla sera en Pardatsch calau per quei onn. Naturalmein havein fatg oraziun vinavon mo cun mied e mesira. La dumengia endamaun vegnevan ils tiers catschai o Crest la bostga. Nus mavan a messa e viaspras. Cu nus turnavan anflavan nus tut saun ed endretg.

 

Ei ha cargau ad alp ed jeu sun staus vinavon cun mes patruns. L'emprema dumengia da stad ha la patruna clamau da levar ed ira tiel prer. Bien jeu sun puspei levaus l'autra dumengia. La tiarza dumengia sun buca levaus. Ella cloma e cloma ed jeu stoi ora. Vegnius giun stiva e tratg en ils calzers hai jeu cattau sin puffen stialas calun nuorsa ni caura. Spert in toc en bucca. Cheu vegn la Tresa e vesa che jeu magliavel. Mo tgei smuglias era? Oh, jeu hai priu leu ina buccada calun. Na, cu ins vul buc, sche vul ins buc, ed ei ida.

 

La stad digl onn 1896 ei renomada, adina plievgia. Sgarscheivlas miserias da prender si il fretg. Ins fageva bia dil bien per urbir favoreivla aura da Diu. Inaga han ei fatg ina processiun da Sedrun a Mustér s.Gions e da leu sin claustra ed anavos a Sedrun. Quei senza sefermar ni prender in refrestg. Jeu fagevel bugen quei secartend da saver ira cun ils buobs. Mo oha, vegnend da baselgia oragi, peglia il patrun il fumegl pil bratsch ed jeu stoi far igl entir viadi cun el e dir rusari incuntin. Pauper Battesta, mal secuglianaus.

 

Giu Rein havevan els ina biala acla. Cheu tuccava ei dad ira giu bia dis. La sera cu el serrava la porta-clavau entschaveva il rusari. Ils tschun cuors eran fini si la giassa da Claus. Mo la cua cuzzava tochen a casa ed aunc ditg en cuschina.

 

Baghetgs havevan ei dariet ed en mintgin massa lattas (tschiens). Cun quellas vegneva fatg latius per sechentar fein. Nus savevan rischlar quasi mintga di. Giu cun quei ch'era schetg e si cun auter. Quei era la lavur dils dis da malaura. Aschia eran nus adina ordavon als auters cun las lavurs. Igl atun cu ei ha serrau en (ils 10 d'october) havevan nus tut sut tetg, fertont ch'ils biars auters purs han stuiu cavar tut ils truffels ora sut la neiv. Beinenqual frust truffels e glin ein restai sut la neiv quei unviern.

 

Igl emprem d'october sundel ius a casa. Ils cautegias entschavevan a pladir la fumeglia d'alp per l'auter onn. Era tier il bab s'interessavan ins per ses buobs. Mo lez spitgava ch'il Gion Rest vegnessi puspei per il Battesta. Vegnend el buca dentuorn ha il bab dumandau in di: Drovas ti miu buob sin in auter onn, schiglioc havess jeu caschun da pladir el. Mo pladescha, tier mei ha el buca tschaffen da vegnir. Il bab havess schau ira bugen mei vi Surrein. Jeu stevel bein e survegnevel ina buna pagaglia. Perquei hai survegniu ina reprimanada en uorden. Jeu tertgavel, mo sevila bab, mo che jeu stoppi buca ira pli tier il Gion Rest.

 

Era da cheu naven ein ils Gion Rests adina stai amicabels e buns cun nossa famiglia. Nus essan denton carschi si e cumprau il mulin e resgia (1903). Nus essan daventai cantadurs e musicants. Havend la Societad da musica schliats instruments, negins daners ed aunc in tec deivet sche havein dumandau la ludeivla vischnaunca in per lenns ch'ein vegni concedi sin recamondaziun dad in per vegls geraus. Il pinar e metter la lenna sin resgia han ils commembers fatg gratis. Las buoras ein vegnidas vendidas agl Adolf Cavegn, marcadont da lenna e commember dalla musica. Suenter lezza radunoza da vischnaunca vegn il Gion Rest tier mei e damonda: Veis propi miseria? Deivets? Lu sto ins tschintschar cun la glieud. Ed el tonscha vi dus utschals mellens. Ussa ei la musica rehabilitada.

 

Duront che jeu eral capitani da mats havein rugalau il sontget dils mats e mess en in ualti custeivel crucifix niev. Il medem onn ha la cumpignia concludiu da far parada la fiasta da s.Vigeli. Havend negina statua da s.Vigeli per purtar en processiun ha nies bien plevon sur Engler procurau er ina tala. Dumandond suenter il quen di sur Gaudenz: Jeu mon mintgaton sur la punt dil Rein. Lu hai jeu saviu, tgi che hagi pagau la statua da s. Vigeli.

 

 

Il Schmed e la Balzra
Il Giachen Antoni Schmed e sia dunna Maria Curschellas.

Il Giachen Antoni Schmed numnaus il Schmed tgietschen ni il Schmed barschau era oriunds da Cavorgia. Da giuven mava el adina ad alp ed eri in bien paster. El era fegl persul cun pliras soras. Cu las soras ein maridadas ora e la famiglia e sespatitschada eis el restaus persuls. Manegiond che ei seigi buca bien dad esser persuls ha el anflau per bien da prender dunna. El ei ius enta Surrein per la Maria Curschellas, ni Maria Balzera. Ella mava fumitgasa duront la stad ed igl atun ed unviern cun la hermerina. Stai maridai ein els secasai a Cavorgia e fatg il pur.

 

Il Gion Antoni era in um tschec ed inschignus cun bia interess.Quels giuvens che van ditg ad alp daventan per ordinari buca buns sitgurs. Aschia era ei era cul Schmed. Mo el haveva la dunna ch'era pli capavla. Ed el scheva: Sche jeu vi che la lavur mondi vinavon stoi jeu mo laghegiar da vilentar mia femna e lu lavur'ella per dus. Quei disturbava empau la pasch. Mo el scheva lu: Mintgaton renovein nus puspei la carezia conjugala. Affons han els buca giu. Els ein stai luvrus e spargnus e mess ensemen ina gronda facultad. Els vivevan cun dil siu. Deno paun zart e zucher, quei stueva el cumprar e quei seigi en siu tenercasa la pli gronda expensa per lunsch ora. Quei ha il Gion Antoni detg inaga a mi. Ils hermers (consum) pagava el adina cun da ses products sco caschiel, launa, anseuls etc. Il directur dil consum, il pign da mulin, il qual jeu hai gidau in per onns igl atun ils meins november e december scheva: Il Schmed ha mai da dar daners a mi, adina jeu ad el.

 

In per atuns hai jeu cassegliau cun rauba da tricot. Cun quella caschun sun era staus tier il Schmed. Ussa gl'emprem stos ti marendar cun nus e lu lein mirar tgei che ti has da vender. La Maria ha surviu in bien caffe, paun sec e caschiel caura. Jeu hai lu mussau mia rauba. El ha buca turschau entuorn ditg e di: Dai a mi dua pera caltscheuls suten e dus tschops suten, dal meglier che ti has e di tgei ch'ei cuosta. Il caschiel caura ch'era vanzaus han ei mess en mia cofra ed aunc in entir tampler (sco els numnavan quels magnucs) vitier. Ti has fatg bia survetschs a mi.

 

Plaunsiu ei era il Schmed tgietschen vegnius vegls, fleivels e zops. El stueva semudergiar. In di ei la mort vegnida. Avon che murir hagi el fatg bein enqual caussa da beneficienzia e giu quitau per sia olma e sia dunna. Enzacons onns ei la Maria restada giun Cavorgia. Mo ella ei lu setratga vi Sedrun. Leu veva ella ina atgna habitaziun gest sper baselgia. Igl ei era vegniu aschi lunsch tier la Balzera ch'ella saveva buca pli serugalar. Siu assisten ha anflau per bien da metter ella egl asil a s.Gions Mustér. Leu ha ella giu bien, schegie ch'ils artavels hagien lamentau ch'ei seigi vegniu car. Mo ei seigi aunc vanzau empau per els e pulit per las caussas pias. Els ruaussien en pasch.

 

Per carectarisar empau ils Schmeds lessel aunc scriver in per episodas. Cu ei fenavan e vevan da purtar il fein en clavau scheva il Giachen Antoni, savend che la femna era pli ferma ch'el: Pren ti il buordi, ti has buca si capiala. Sch'ei tergevan il fein cun ina sliusa da corns sche manegiava el: Ei mas meglier e ti fagiessas pli tgunsch dad ira els corns. Ina fiasta da Rueras mavel jeu cun mias buobas enta Rueras. Dador Camischolas satiuan nus la Balzera ed aunc ina dunna da Sedrun cun num Castgina. Vegnend suenter nus discurevan ellas dad ault e bein da ses fatgs e sias lavurs. Domisduas havevan bunas vuschs mo ni ina ni l'autra saveva pronunziar igl r. Ina veva in tun ault e l'autra in tun bass. Quei ei stau ina musica che mias pintgas rievan dad ault. La Maria lamentava ch'ella stoppi luvrar memia fetg. Els hagien memia bia praus ed igl um vali nuot. Cheu sevila la Castgina: Sche fagei mo empau, schai naven empau prau e luvrei mo quei che vus pudeis levamein. Vus veis schon da viver. Mogie, quei hai jeu detg gia pliras gadas a miu um. Jeu vai detg e rugau cun buns plaids. Cala tuttina da luvrar quell'uisa ti smalediu bov. Lai tutttina via empau da quei prau ti smalediu schnup stierl. Mo quei gida nuota perdega.

 

In unviern dal temps che la Balzera habitava a Sedrun era quasi tut la glieud dil vitg che haveva la grippa. Ina damaun sin via ord baselgia selamenta la Balzera si per sia vischina la buoba Paula: Jeu sai buca tgei giavel che jeu hai. Sundel aschi fleivla che jeu poss strusch ira. Ah, lu veis vus quei che va entuorn. Na,na, a mi va ei buca entuorn, a mi va ei ensi ed engiu ch'ei bunamein mazza mei. Vus veis febra! Veis mesirau? Na, na, gliez sa cun tgei, cun in scanatsch!

 


Ils Alexis da Hetz Rueras

Per la primavera ed atun ha miu bab pladiu il Gion Battesta tier ils Alexis Hetz a Rueras. Els eran treis umens, ina femna ed ina mattatscha da gissiat onns. Il vegl haveva num Gion e fuva in fetg bien meister. Il secund era igl Alexi che haveva empriu calger mo fageva ussa mo ils calzers cusi (sola bransola) per els treis e rugalar ils calzers veders. Il Gion Battesta era il giuven ed era maridaus cun ina Maria Urschla da Fuorns/Medel ed ha giu duas feglias. La Cresenzia ei maridada a Sedrun cun Adolf Cavegn. La Mariuschla ha priu per um il Giachen Fidel Cavegn (dils Cavegns gronds). Tuts eran glieud sauna e luvrusa ch'ins stueva admirar. Da caracter robust e grop mo dasperas survetscheivels e da fetg bien cor. Els levavan marvegl e luvravan stedi. Ira per las grundas e paterlar cun auters vischins quei deva ei buca tier els. Els anflavan adina occupaziun vid lenna ni crappa ni grascha, adina lavur. Siu principal regl fuva rimnar e maganisar lenna da diever e da brisch. Sia casa veglia haveva grundas da treis tochen quater meters. Sut quellas eran cavigliai en lenna bein plein tochen sum. Patertgei! Inagada ha igl Alexi detg siper siu vischin: "Uonn han las femnas fatg hazer bien, han barschau ora da talina ina detga ruosna. Ussa savein puspei nua metter lenna." Enqual pluna cuscha e roma steva aunc adina per ils uauls entuorn en reserva.

 

Vid ses praus han els fatg sgarscheivlas lavurs cun runcar, slargiar ed engarschar. Cheu saveva Gion Battesta mussar sia forza e siu inschign. Dapertut nua ch'els havevan empau prau han els baghegiau stupents baghetgs; denter auter il baghetg da Dieni, quel da Plaun-sutè e quel da Milez. Quels vegnan a regurdar vid ils Alexis per generaziuns. Speciala menziun stuess ins far da quel da Plaun-sutb. Cheu ha igl Alexi raquintau a mi ch'els vevien leu mo in toccatsch prau cun bia muschnas ed in fanèet. Els hagien giu caschun da cumprar enqual sort magher, runcau e baghegiau quei baghetg tut cun crappa giu da ses praus. Ussa 1897 hagien els 3000 fests in vid l'auter ed els hagien partiu quei sin els treis ed ei hagi tuccau melli fests perin (veramein). Mo stau partiu ha l'uiara denter els furiau vinavon. Mintgin maniavi che siu prau survegni memia pauca grascha ed araus memia bia ni memia pauc. Aschia deva quei caschun tier dispetas e burlidas che fagevan in tec sterment schegie ch'ei luvravan e gudevan ensemen.

Il tizun era igl Alexi cun sia nauscha bucca. Era ei ditg cudizzau sche lavava il Gion Battesta e scadenava e burleva sco in scungierau en las vals da Curnera. Il Giusep sevilava mo discus e las femnas empruavan da calmar ils furibunds. Per mei era quei legher e sespruavel da tener endamen las originales expressiuns cun las qualas ins ha pli tard immitond siu tun, expressiun e moviments fatg bia risadas. Ina macorta disa vevan els da smuldir e zundrar sgarscheivel e quei havevel jeu empriu ch'ei fuss gleiti restau en mei quasi mia veta.

Ussa vi jeu aunc raquintar enqual schabetg ord sia veta. In atun era il negozi da tiers total marschs. Ins vegneva buca naven cun la vaccas. En quella calamitad han ins engaschau quater tschun umens, da quels che vevan buna enconuschientscha da tiers e negozi. Denter quels fuvan il Bruno Soliva, Sep Flurin Huonder e Placi Jacomet. Quels ein serendi ad Altdorf sin fiera. Aunc entgins auters umens hagien gidau a catschar dal cuolm si las vaccas. Mo leusi era ei dau ina pulita neiv e cuflava aschia ch'ins vevi stermen da passar il lag per muort las lavinas e cufla ed ins patertgavi da turnar anavos cun la marcanzia. Cheu grescha il Gion Bistgaun: "Mo curascha umens, nus vegnin cun vus tochen el segir!" E la collona ei semessa en moviment. Stai vargai il hotel hagi il Gion Bistgaun clamau: "Ussa mai el num da Diu e sch'ei tonscha buc schessan nus aunc adina cheu." Che la fiera era ida mal muossa il suandont factum. In pur ha raquintau che jeu erel presents ch'el vevi era schau prender ad Altdorf ina brava vacca e purtau hagien ei 80.- francs. Quels hagi el stuiu dar per ina tschuncheisma fein ch'el vevi stuiu cumprar la primavera.

 

Da giuven eran ils Alexis i bia sut. Il Gion Battesta era staus pli ditg a Muster el hotel dalla Cruna tier l'Onna Maria Condrau. Paster grond da Tiarms eis el staus bia e mavi enqual ga en las Plauncas tudestgas ad entscheinas cun las caschadas. Cheu ei schabiau ch'ils Uranes han pindrau in per vaccas la notg, mo il paster grond da Tiarms cun siu fest grond ei ius e fatg giustia culs tudestgs e gleiti turnaus cun las vaccas. Per ils buobs haveva el bien quitau. Aunc cu el vegneva a caschar sco pur procurava el adina sin cu nus vegnevan dad entscheinas ch'el hagi ina brocca latg bugliu per ils buobs. Mes caltscheuls vegnevan lavai e schigentai mo cul Gion Battesta ni miu bab eran a caschar.

 

Cu jeu sun staus purtger si Tiarms era Giachen Antoni Deragisch paster grond. El era per dir la verdad in grobian culs buobs. Solver ch'era la suletta tschavera caulda che nus survegnevan (pulenta ni ris) e tgi che saveva buca magliar buglient stueva ord tegia cun fom, pertgei el schava buca temps da sferdar e magliar. Auteruisa eis ei stau quels dis che Gion Bistgaun ha giu da caschar e dar la spisa. Vulend il paster far ira nus a dar sal e catschar ord stavel, cheu grescha il pur Gion Bistgaun: " Ussa dueigien ils pasturs solver plaunsiu, jeu dun la spisa ed jeu camondel en tegia. Sun staus si Tiarms paster pli ditg che ti e temps da solver hai adina dau e mulschevan ton sco uss e vevan bialas vaccas." Quella patengada ha plaschiu a nus ed jeu vess pudiu embratschar il Gion Battesta. Insumma il Gion Battesta havevan ils buobs bugen. Igl Alexi era pli nauschs, patarlava bia sco in calger e nus buobs havevan legher cun el. Da giuven fageva el calger ed um dad alp. Perveseder era el in bien, en clavau regeva el e negin auter astgava far si ina canastra fein.

 

Il Giusep era in bien carstgaun, ruasseivels, tschintschava pauc e luvrava sco in marter. Igl unviern fageva el da meistern mava a dis e fageva e saveva far dil tut tgei ch'ils purs havevan basegns: lennari, scrinari, roder e sia specialitad era vischlè. La vischala dil Giusep tut ch'enconuscheva ed era mai miseria ch'in vischi perdevi. Siu principi cura ch'ins deva a mauns la lavur ein empruar sch'ins sa far d'engrau; mo lenn, mo lenn, lein schon far ch'ei tegn. Tut era cuntents cul Giusep. La stad gidava el a fenar cun tut anim. Cu jeu hai viu Giusep sco parder er'el empau vegls, veseva mal ed udeva mal, mo luvrava depli che quei ch'ei sehanavan. In di ch'il Gion Battesta era ad alp a caschar han ei giu da raschlar en il Plaun-sutè. Stau finiu pren il Giusep ils uaffens per ira si Giuv a segar. Igl Alexi vul buca schar ira. Ei vegn tier ina massiva dispeta. Igl Alexi dat a dies ad el e cun agid dallas femnas han ins discharmau il Giusep da faultsch, cut e cuzè.

 

Finiu il fenar els praus cumpravan els sorts e mavan el cuolm. Jamnas! Ses loghens preferi eran en Val Giuv, las sorts da Valmalla, la Tgauma, la Forsch ed autras. Quei era cuolms fadius e malsegirs, mo basta ch'ei fuvi daried fein. Ruclai ein ils Alexis era in ni l'auter ch'ins ha stuiu purtar ni trer a casa. Ils detagls ein a mi buca enconuschents.

Inaga purtava il Giusep fein. Tras Crest Liez eis el sescarpitschaus cun las carpialas cun las qualas el era ornaus dalla damaun entochen la sera. El ei ruclaus enagiu ella val cun buordi e tut. Il terschiel ch'era tschinclaus entuorn il blah ei seruschnaus giu enta culiez e leva strunglar il Giusep ch'era tut en cani. Cheu vegnan speras vi ils jasters da Liez. Vesend la situaziun vulan els gest tagliar il terschiel, mo cheu sgregna il disgraziau Giusep ch'era treisquartas morts: Betga tagliai al terschegl! Ed ins hagi cun pazienzia fatg liber il pendiu. Cul fein fagevan ei empau meidia ed empau vegneva tratg ni purtau o Mulinatsch en clavau. Deva ei rimnadas da fein vegneva quel fatg bials a muns da cuolm e schau leu tochen ch'ins veva peda dad ira per el, igl atun.

 

Anno 1897 che jeu sun staus tier ils Alexis ei Gion Bistgaun ius ina entira jamna en Val Giuv a purtar o Craps fein da muns. En sac in toc paun e caschiel, negin da cauld. In di sun jeu staus en cun in cavagl da siu schiender Adolf Cavegn. La sera meniava Il Gion Bistgaun : Ti giavel, oz havein fatg la detga lavur, cavagl ei cavagl, ed ussa prendein grad quella carga tochen Dieni. Vesend igl Alexi a vegnend nus clom el cun dretg plascher: Ti mellen giavel, tgei carga fein sco aur. Duront quella jamna ch'il Gion Bistgaun ei staus en Val Giuv havein nus scudiu ora massa graun, mo era seschignau, zuargiau e sedau. Havend Alexi buca fin da grir e sevilar cun il fumegl, tila il Giusep cul flugi entuorn las combas ad Alexi che quel dat burlidas. Era ils peis dalla veglia ha il flugi vulnerau ch'ella ha stuiu zuppegiar a casa.

 

Avon finir la scola sundel entraus en plazza. Havein fatg las lavurs da primavera pacificamein. Mo in vadi che bueva buca aua ord il begl ha%stuiu far atras nauschas torturas. Entuorn miez matg essan i a mises si Davet. Igl ira a mises deva tier ils Alexis buca bia da far, essend leu e steva leu tut quei che duvrava, uaffens e vischala. Ils letgs eran gia pinai tier avon. Sulet ina bulscha maglia per il persunal er'ei da prender. Sco dapertut han ei era si Davet buns baghetgs. Il pertgirar era empau menders, reservau empauet sper ils baghetgs, schiglioc era nuot claus. Enqual di catschavan davos viagiu encunter Malamusa, mo lu duevan quels da Mallamusa buca ughegiar da vegnir si encunter, schiglioc vegneva griu e schulau e schau ira giu crappa sco da plover: Smaledius viantergronds, stueis betga grad esser se co encunter! Il pli savens maven sut igl uaul Liez en."Da adatg bueb, tga vondien betga dallas plauncas Nurschai giudora!" Ed en verdad in di van ils stiarls e stiarlas en turnighels tochen giu Nurschei-sut. Quei Alexi; tgei grir e smuldir e tenor siu maniar era tut il buob la cuolpa. "Quels smaledi stiarls survegnan zera schon aunc nobis!" Ed en verdad, stai en nuegl han ei stuiu passar las tortas ed ein segli sur igl esch-sut ora e sur la pun nuegl giu ella grascha. En quei mument vegn Gion Bistgaun si da Rueras. Cheu ha la cambrola entschiet denter ils dus. Jeu crei bunamein che s. Bistgaun enagiu Giuv eri vegnius avon caplutta per mirar tgei che seigi schabegiau. Per mei era quei legher! Da miezdi eran ils dus pasters cun ses tiers si odem Liez ed il buob stueva ira per ina brocca latg.

 

Suenter circa quendisch dis essan i naven da Davet vi Milez. Era quella midada ha buca dau gronda breigia, essend leu puspei tut il necessari uorden. Arrivai leu ein prest tut ils pasters da Milez stai serimnai entuorn il baghetg dils Alexis e ses habitonts. Igl Alexi era als buobs interessante ed ei sespruavan da cudizzar el empau. Il pli cugliun era il Sep Monn, numnaus il Pepi, quel anflava adina in metel da vilentar el. Vonzei vegn era il Pepi sin esch tegia -" Scheia eis era aunc vivs, ti smaledius tgius!"(El haveva tgigiau en la canal da dar da lengier allas cauras - rasau ora pulit.)"Ti Lundsfut, uonn eis carschius taun tgo tungiu da fa aila canal." Ils buobs van in ord l'auter e mintgin suenter siu far.

 

Si Milez mava adina igl Alexi suenter ils tiers gronds:Il buob ha lu giu da schar ora , mussar da magliar e ver quitau da quels tschun,sis vadials. Tenor ordinaziun havessen quels adina giu da star si Stavel dil bostg e leu entuorn e mai vegnir ensemen cun auters tiers. Era il vadler havess buca giu d'encurir cumpignia. Sch'ei semeglia liung sche scarpa si empau bostga da striaunas e rabetscha en tegia, veva il Gion Battesta detg. Quei haiel era fatg, mo buca grad stedi. Era ils vadials ein enqualga serabitschai si Plaun dil Lai e quei level jeu era per anflar cumpignia. Igl Alexi era il pli savens sin ina vart cun ses tiers. Ils buobs sefagevan vitier per cudizzar e vilentar el. In buob grond veva ina stupenta pipa nova. Ins ha cargau la pipa cun tubac ed enamiez enzacons puorls da sittar. Il Pepi envida e sesa giu sper igl Alexi e tila da curascha. Vonzei ina explosiun e la tocca dalla pipa cun il cuntegn seglia en fatscha al pauper vegl. Al tubacheder veva l'explosiun muentau ils dents ch'ei vegneva ina sanganada ord bucca. Da quei veva igl Alexi in grond plascher ed el ha detg:" Sch'ei mo vess scarpau giu al tgau da te smalediu Lunsfut(Hunsfuz)!"Tut che ha ris deno il Pepi. Lez veva avunda cun sia sanganada.

In di era Alexi si Stavelsum e tut ils buobs sesevan entuorn el e tedlavan co el raquintava sias anectodas. Denter auter lai el mitschar ora:"Gie,gie la Mariuschla pintga entscheiva era a semucage!" Quei ei stau aura per ils buobs gronds ed ei han entschiet a tarlahar e vilentar ch'el era tut mellens dil fel. Vonzei laghegia igl Alexi da dar al Pepi ina patengada cun siu fest enferrau. Mo la frida fallescha ed il Pepi po tier il fest. Il pauper vegl sto sebarlaccar entuorn senza fest entochen che jeu hai pudiu tier quel e dar amauns el a miu patrun.

Mes patruns vevan ina vacca resch alva cun in peil fin. Quella veva num :la Valiera. In di han ils pasters scret cun rida blaua sin la Valiera differentas pulaccas. Secapescha era che la Mariuschla semuschegi. La sera cu Gion Battesta, che vegneva mintga sera si da Rueras per gidar a rugalar ils tiers ei Alexi selamentaus co ils buobs fetschien cun el. Il tiu, lez ei lu era nuota il meglier e dil medem lenn. Igl Alexi veva per moda dad esser empau dapertut, inaga sisum e lu giudem il cuolm , empau sco in missiunari. Il Gion Battesta ha entschiet a sevilar e grir en sia usitada maniera :" Te sempus,sta te giu dal cuelm. al bueb damogna ad o schon quitau dals tiers senza te!" "Na, grescha igl Alexi, ju sa betga sche amauns als tiers li quei cugliun co, te das adina gl'anlos li quei hunsfut a ju sun tiu purtgè." Alexi pren ils tiers e va oragiu Milezsut ad entscheinas. Cheu eran aunc dus tats, il Leci dil farrer ed il Giachen Antoni Battesta. Siper quels selamenta Alexi de sias miserias, co ils buobs vilentien el. Co Gion Battesta sevili e tgei miserabel buob ch'el hagi gartegiau uonn. Quei seigi in cugliun fatg si cun pugn. Cu Gion Battesta ed jeu essan stai persuls en tegia ha el priu mei in tec en cura. El vevi scumandau dad ira culs buobs e bostga hagi jeu era buca rabitschau biara. Sch'ei vegni buca meglier stoppi el risdar cul bab dumengia. Quei ei iu a mi empau a cor. Jeu level esser in brav buob e mo buca offender il bab.

L'auter di hai jeu scarpau si bostga da forza e curascha e mess tier l'autra che jeu vevel spelau avon. La sera suenter tscheina hai detg a Gion Battesta: " Ju a spalau vi Grugns empau bostga, nus duessan ira a purtar no quella." "Sche lu sai schon endretg, mu curascha!" Nus dus essan i in suenter l'auter da Briauls vi cun in terschiel perin e fatg dus pulits buordis.

Vi Milezsut eran puspei ils treis veterans. Vesend a vegnir ils dus dalla bostga, di Alexi cun tut grond plascher als auters dus:" Ti ridischen, veseis co via tgei burdis bostga al Gion Battesta e al bueb vegnan cun tut. Quei o tut al bueb spalau, quel lo o possa in schi husli e bien bueb vai ju mai giu." Vegnend cul secund buordi rieva el dal plascher e hagi detg:"A quei fumegl stu ju aun dar enzatgei tier la piaglia."

La primavera s'avonza. Igl ei gleiti s.Gions, il di dalla ulivada dad alps. Quei di vegneva era fixau tgei pategls mintga pur ha da dar ell'alp. In curtè per vacca ei la regla. Auter uorden vegneva dau empau perin tenor diember da vaccas. Tgi ina sadiala e tgi in madraz, l'auter in plumatsch, l'auter in batlini, enzatgi in terschiel e tschel in blah cun cantuns ed aschia vianvon. Il priel e panaglia vegnenva priu per tscheins. Ils megliers pategls havevan ils Alexis e quels mavan adina en sia chischada. Alla finala muncava aunc adina enqual pategl, forsa ina sliusa ni ina sigir, ni la cazzetta, da quei che negin sehanava da dar. Cheu vegneva Gion Battesta cun la sentenzia: Uss, uss , calei da sestrar, matei se dame quei, ju a schon db da. Al mistrb dun ju e ora ". Il burtget da groma stuevan ei era schar dar il Gion Battesta demai ch'el era in tec pli gronds. "In per curtès vi ju era aun da per cass tg'in ne l'auter perdess".

Igl esch-sut dalla zona vegn prius giu quei di che carga, il sura vegn serraus ferm. Aschia san ils pors. ils ses ed auters ira sut tetg. Autra escha e finiastras vevan tut solida ferradira e negin duvrava empruar d'entrar. Gnanc il Pepi che pudeva schiglioc en dapertut. En cass da neiv ed igl atun surveva la tegia dils Alexis sco tegia dad alp ed il paster grond enconuscheva il lagugn dalla clav-tegia e dil nuegl da vaccas. En stiva nua ch'ei era igl uorden astgava negin entrar.

 

Ei era atun e sco raquintau sisu, scudiu e rabitschau neutier il fein da pastg. Ussa stuein nus aunc far empau da stiarner, di Gion Battesta. L'auter di essan il Gion Battesta, il Giusep ed jeu i si Davet. Da l'autra vart dil crest encunter Fontauna en la draussa fuva perviasa e feglia draussa detgavunda. Mintgaton tagliavan ora la draussa, in fistatget, encunter quel sgravan e rischlavan quella buna rauba, sco Gion Battesta scheva e lu stuschavan tochen giu tier il trutg.

In di vegn il Giochen, in um vegl e ziep da Malamusa siado cun in blah si dies. "Mira cogiu, ussa stu quei Giochen dil giavel era sacadana se co, ed el lai ruclar crappa." Ed il Gion Battesta grescha :"No betga se co schagliuc eis te ventschius!"

En blahs havein nus purtau e runau vi Davet entadem nuegl sin duas punts trasenvi plein e stignau en. Giu Plaun-sutè medemamein duas punts stignadas en.

 

Il temps che jeu vevel da star en plazza era vargaus. In di hai jeu detg al patrun: "Damaunasera mon ju a tgèsa. A sur da gliez saraschdain nus aun. Hai era detg allas femnas che jeu mondi. "Na, na al bab vut betga tga te vondies aun a sch'el vut tga te steties sche sta aun quest jamna, schagliuc fol uiara."

L'autra sera hai mes el sac miu resti e suenter tscheina vuliu dar adia. Cheu entscheiva igl orcan. "Tgei, te vul ira a tgèsa? Nuet co stas te aun quels dus dis". "Na, ju von, ju sun schon co dus dis daple tg'al tiams". " Fo scu te vutas, stas te aun dus dis scha dun ju dus francs per de, sche te vas oz sche til ju giu dus francs per de dalla piaglia, ussa fo grad scu te vutas". "Ju von, ju pus betga ple fa de stiarner, ju a tut criu la detta!" "Pazienzia, la mia fo era mal!" Jeu mon e las femnas vegnan suenter e rogan. " Betga vo Battesta, nus piain schon te tge te eis cuntians". Las larmas dalla Mariuschla pintga ein idas a mi per cor ed jeu hai svidau ora miu sac per grond plascher dalla pintga.

 

Quels dus dis havein fatg si sur ils baghetgs da Davet sut in pegn en ina brava meidia da quella rauba ed il Giusep ha maniau:" Ussa forsa tg'el b cuntians?" La sonda di Gion Battesta:"Questa sera sas ira a tgesa, salida al bab a di tgu vegni damaun cun la piaglia." Avon casa srdattan las femnas in sac cun en in toc carpun da far caultschas ed in pulit satget launa. Quei ei stau per mia mumma il detg tscheiver. Igl Alexi ha detg: "Ussa mu vo, sche te ais betga cuntians, cuora tgaias te schon ple stretg." La dumengia porta il Gion Battesta al bab la pagaglia. Per primavera ed atun ca. 50.- francs ed in per calzers. "Ju sun staus cuntians cul bueb e sche te vul scha turna ain in auter onn scha la savai." Il bab ha mai schau saver. Il caracter plascheva buca al bab. Miu successur ei stau Paul Duri Riedi.

 

Enzacons dis avon mia partenza ha il Giusep dau a mi in stupent cunti da sac il qual el sez haveva fatg en in moni cun tgiern-caura. "Quel sas te vai per memoria da me, salida al bab, nus essan aun tierparians. (Mia tatta era stada ina Hetz ed il Gion Battesta era padrin da miu bab.)

 

Staus a casa luvravel jeu bia tier igl Adolf Cavegn che veva maridau la Cresenzia, la feglia dil Gion Battesta. Cheutras vegnevel jeu bia en contact cun ils Alexis e manteniu simpaticas relaziuns. Jeu stoi schon confessar che jeu ed il Paul hagien savens ris ora ils Alexis per delectar ils dentuorn mo senza nauschadad ni pissiun, mo per far legher.

 

Il schar far survetsch per nuot era buca sia moda. Tgi che fageva in plascher ad els vegneva renconuschius. Jeu hai inagada cun caschun rabitschau en casa in per sacs frina e rauba da stizun. Jeu hai persuenter survegniu marenda e staus semenaus per ir vegn il Gion Battesta cun ina sliusa fatga dal Giusep. "Co pren ora a da quella li bab, sch'el vegli dar in badugn persianter tgel Giusep vagi zatgei da sdulatschar." Cu jeu hai rabitschau la badugna ha il Giusep giu in plascher ch'ei mava la spida ed ei vegnius cun asp de maseinas ch'el veva gest fatg. "Quel da li tia mumma, quei so ella schon duvrar." Igl asp ei aunc oz zanua en nossa famiglia.

Nunpudent sedistaccar da siu fatg luvravan els aunc ch'ei eran zops e vegls si Milez. Inagada cura ch'igl ei stau da rischlar han las femnas dumandau in giuven tafer da vegnir si e purtar si il fein. La sera han ellas dau a quel in curtè cun ureglias resch novs. "Cheu pren quei schenghetg per la piaglia sas far giu cul Gion Battesta." Igl atun damonda il Gion Battesta quei giuven: "Tgei vai iu da piè per purtar al fein a Milez?" "Nuet, las femnas on schon dau

zatgei persianter." "Quei tg'ellas on dau vo nueta tier dame, te di tgei iu a da pib!" " Ah, sche dai in franc." "Tgei giavel vul' fa cun in franc. Tscho 5.- francs ste ais cuntians."

Il temps varga. Nossa famiglia e Giachen Antoni Soliva han cumprau il mulin da Sedrun. Ils Alexis ein vegni vegls e pli fleivels ch'ei pudevan buca pli ira si Davet a far sternem. Ina dumengia d'unviern di Gion Battesta : "Vus stueis da da me empau resgem, ju a memia pauc de stiarner uonn." "Nus havein resgem avunda, mu i è vegniu ain aua ad è tut bletsch e gialau." "Quei fo nuet, quel so lura sghergli e schiè." L'auter di vegn Gion Battesta cun aunc in auter um e duas mugias. Els ston cun zappun e palfier leventar quei glatscher. Tut beaus di Gion Battesta: "Damaun turnein nus." Arrivai l'auter di hai jeu dumandau: "Nua mateis tut quei?" "Sen las puns nuegl a lura empau per ieda ail fussau." Ti ridischen tgei smaledets lumpuns. Quei crescha ora. Quei ei il detg tscheiver per mei.

 

Jeu hai era gidau empau da cargar en resgem. Duront la lavur di Gion Battesta: "Co vais vus ussa ina fatschenta scuiauda. Ussa mu teni els tgaus ensiamen, luvrai e spargnai e recaltgai e schei vegni tier allura essas glaiti se da tgau." Ils Alexis ein vegni mender e mender ed ins veseva els pauc pli auter che sin baselgia e giu sepusond sin in ferm fest cun bintgun ed igl unviern aunc cun carpialas. Mond cun mes cavals da l'Alpsu siadora hai jeu beinenqualgada entupau il Giusep las tschun la damaun ch'el vegneva gia anavos da siu pelegrinadi da s.Brida. El era quasi tschocs e sche jeu vegnevel giu dil carr e salidavel veva el in plascherun e seregurdava da bia caussas. "Ussa sa ju fa nuet auter tga di schliats paternos, scu ju sa vi ju è di per te enqual. Salida al bab a la mumma."

 

Ils bials e bein cultivai praus dils Alexis ein per part i vi sin ses artavels. Il bia denton ei vegniu vendiu alla famiglia fargliuns Cavegn da grond Cavegn; sis frars e treis soras e da quels ein mo treis maridai ora. Ils Cavegns ein stai vengons successurs dils Alexis ed han quasi imitau il far e demanar da ses antecessurs. Quels baghetgs sco fortezias stattan aunc oz e dattan perdetga dalla forza ed activitad da ses fundaturs. Ils Alexis ein tuts vegni vegls ed ein morts. Els ruaussien en pasch. Duront che jeu scrivevel il far e demanar de mes patruns steva sia veta avon mei sco in cudisch da plaids e maletgs ed jeu astgel dir:"Quei ei verdad!"

Cura ch'il Gion Battesta ei morts era miu bab caluster e cavafossa. Jeu hai gidau il bab a cavar la fossa. Cheu essan nus fruntai sin in crappun che havein stuiu sluppentar per vegnir giuaden sufficientamein. En in tun da cumpassiun di il bab:" Pauper padrin, ha runcau e ders crappa sia veta. Mu aun memia pauc. Aun mai sun ju fruntaus ain sontari sen crappa grossa!"