1962-1987                                                                                                    Deutsch
Cronica dalla societad dils runals Sedrun-Rueras SA, Sedrun
da Theophil Schmid

Ils emprems skiunzs en Tujetsch

Aschilunsch sco ins sa constatar ein ils emprems skiturs arrival ella val Tujetsch entuorn 1910. Ei setractava da hosps engles che fagevan lur vacanzas ad Andermatt e che vegnevan mintgaton sin lur aissas sul Cuolm d'Ursera. Quei sport d'unviern ha gia incantau da gliez temps ina partida Tuatschins. Entochen ussa enconuscheva ins mo tscherchels da buots vid ils quals ins haveva fermau calzers cun guotas, fabricai da nos calgers. Quei equipament d'unviern vegneva magari duvraus dils marcadonts da purschals per buca sfundrar ella neiv sin lur transports sur il pass. Beingleiti han in per da nos scrinaris indigens empruau da fabricar skis sco ils Engles. Leutier applicavan els lenna badugn che schava formar pezs, ils quals havevan nuota adina la medema fuorma e las ligiadiras caschunavan bein enqual disgust. Ultra da quei vegnevan aunc las difficultads dad unscher quellas aissas ruhas (ins unscheva il bia cun cutgnas carnpiertg, cun savun ni tschera). Mintgin po s'imaginar cun tgei spertadad ins descendeva dallas plauncas giuado. Per cletg deva ei ferma festa da stuschar.

Igl onn 1914 fundescha ins gia il Club da skis Sedrun ed igl onn 1936 la Scola da skis. Ils skis da badugn svaneschan per far plaz a tals ord fabrica, per part ord lenn da tuttas sorts, material artificial ni metal. La popularitad da quei sport crescha rapidamein. Hosps dalunsch e damaneivel vegnan attents sin nies bi territori da skis. Il svilup dalla industria d'jasters pren sia entschatta. In marcant crap da miglia en quei svilup ei la fundaziun dall'Uniun da cura e traffic (1927) sco era l'avertura dalla viafier Furca-Alpsu igl onn 1926.

Ils emprems runals en Tujetsch

Duront ils onns da crisa dils anno trenta e duront ils onns dall'uiara mundiala 1939-45 sesmasa il catsch da hosps indigens sin in minimum, hosps digl exteriur mauncan totalmein. Ins constatescha buca mo ina stagnaziun, mobein ina reducziun da quasi 80% dalla clientella.

Quei semida ualti spert suenter l'uiara, cu ins arva las portas dils cunfins. Ils centers sportivs semettan all'erecziun da pendicularas, sutgeras e runals. Astga Tujetsch star culs mauns en sac? Ualvess, sch'ins vul buca riscar da piarder la coincidenza cun auters loghens da cura. Per tals stabiliments drova ei finanzas e quellas mauncan.

L'emprema emprova en quella direcziun ei vegnida fatga avon 40 onns (1947) dad Alfred Decurtins. El eregia in runal provisoric a Sedrun odem «Curtin» silla plaunca sur il Sontget dils Gedius. Quei sempel indrez, numnaus «Il runal dils tagliors», vegn mintgamai demontaus duront la stad e cavegliaus en in clavau sur il hotel Oberalp. Cul barschament da quels baghetgs igl onn 1949 daventa el ina unfrenda dallas flommas.

Ina secunda emprova interpren Alfred Decurtins ensemen cun Felici Monn cun l'erecziun d'in runalet cun motor a benzin. Quel vegn plazzaus sin l'Alpsu encunter la spunda dil Calmut. Deplorablamein funcziunescha quei indrez buca per cuntentientscha dils proprietaris. Il motor a benzin disdescha cuntinuadamein ed ei nunadattaus per las ferdaglias e cuflas dalla aulta muntogna.

In ulteriur runal vegn tschentaus si da Lucas Berther o la Foppa-Niregl. Igl ei in sempel indrez ed il hosp sto setener mordio vid la suga senza giuvs. Vons e caultschas survegnan bein enqual scarp. Pli tard tschenta ins quei indrez mecanic si Pitgmun. Propi in runal attractiv eisi buc e consequentamein da cuorta existenza. Il maschinist Luis Monn savess raquintar bein enqual legher schabetg dil temps da quei stabiliment.

1951, igl onn dalla neiv gronda, s'organiseschan enzacons umens iniziativs dalla val per examinar la pusseivladad da realisar in runal stabel sil Calmut. Ins era pertschards che mo la promoziun dil svilup d'jasters possi migliurar la paupra situaziun economica da nies Tujetsch. En tut havess l'erecziun previda custau entuorn 70’000.— francs. Tutta entschatta ei greva. Quella experientscha han ils iniziants stuiu constatar ualti spert, cu ins ei semess alla finanziaziun dil project.

Igl onn 1953 preparan l'Uniun da cura e traffic e la Scola da skis ensemen cun diesch iniziants in stupent prospect per la fundaziun d'ina societad cun l'intenziun d'ereger in runal da Dieni entochen Milez. Igl ei previu dad edir 500 aczias a 200.- francs. Il temps da signar talas ei fixaus sin l'entschatta mars 1953. Displascheivlamein reussescha ei buca d'anflar il diember necessari d'acziunaris per la fundaziun da quella societad.

La sutgera: Entras iniziativa e sut il presidi da Lucas Berther fundeschan ins igl onn 1956 la societad acziunara dalla sutgera. Quei ei gia in pulit progress ed ina vera attracziun per il turissem en nossa val.

Anno 1959 han treis vischins da Selva, numnadamein Benedetg Venzin, Stiafen Venzin e Fidel Venzin, fundau ina societad acziunara e baghegiau in runal cun ina lunghezia da circa 900 meters sill'Alpsu alla spunda dil Calmut. Pli tard eis el vegnius prolunghius e rinforzaus. Ils acziunaris han dirigiu quella fatschenta cun in bien success entochen igl onn 1982.

Umens cun interess pil svilup dall'industria d’jasters studegian denton cuntinuadamein d'arver ulteriurs territoris adattai pil sport d'unviern. Tgei sepresenta cheu meglier che la spunda da Milez entochen Cuolm Val.

Studis e preparativas per l'erecziun d’in runal Dieni–Cuolm Val

El decuors dalla primavera 1961 drezza l'Uniun da cura e traffic sut il presidi da Felici Monn in scriver alla suprastonza communala cun la damonda, schebein la vischnaunca fussi d'accord da schar elaborar in project per l'erecziun d'in runal da Dieni entochen Cuolm Val. Quella damonda anfla in favoreivel eco tier las instanzas communalas. En ina radunonza da vischnaunca dils 25 da zercladur 1961 suttametta ins quella petiziun als vischins. Ei sesviluppescha ina ualti viva discussiun pro e contra in tal project, e la finala vegn ei decidiu da schar studiar quei problem entras ina cumissiun. Quella secumpona dils suandonts signurs:

Berther Christian, president communal, Sedrun                                                             
Monn Baseli, Sedrun           
Monn Felici, Sedrun

Deflorin Benedetg, Zarcuns

Berther Victor, Rueras

Huonder Baseli, Sedrun       

Decurtins Alfred, Sedrun

Soliva Testa, Sedrun   

Schmid-Valier Theophil, Sedrun

Bass August, Rueras 

La cumissiun da studi seraduna per l'emprema ga ils 8 da fenadur 1961 el local da vischnaunca Cadruvi.

Ord il protocol da quella seduta:

«En sia emprema seduta dils 8 da fenadur 1961 vegn president communal Christian Berther elegius sco parsura da quella cumissiun. Sco actuar tscharna ins Schmid-Valier Theophil. Ils commembers dalla cumissiun concludan unanimamein da trer en offertas per l'erecziun d'in runal da Dieni entochen Cuolm Val. Plinavon vul ins schar prender si in profilt da lunghezia, schar preparar formulars d'offerta e procurar per prospects d'emissiun. Ulteriuramein vul ins semetter en contact cun las societads existentas da runals en Tujetsch per arrivar ad ina reuniun tenor giavisch dalla radunonza da vischnaunca, pia fundar mo ina societad. Quella reuniun duei era valer per in ev. runal da Sedrun entochen Valtgeva. Per studiar pli detagliadamein ils sura allegai problems vegn elegiu ina subcumissiun. Da quella fan part ils commembers:

Berther Christian, president, Sedrun
Schmid-Valier Theophil, actuar , Sedrun
Decurtins Alfred, Sedrun

Soliva Gion Battesta, Sedrun

 

Il protocol siara cun la remarca, che tut ils commembers demuossien grond interess pil svilup dall'industria d'jasters en nossa biala val Tujetsch. Bravo Tuatschins.»

Ella proxima radunonza dalla cumissiun da studi fa commember Testa Soliva la damonda da concessiun per in runal dalla staziun Sedrun entochen Valtgeva. Generalmein ei la cumissiun dil meini da dar quella concessiun cun la cundiziun, ch'el stoppi, en cass che la societad culs runals a Dieni vegni fundada, dar giu siu runal a Valtgeva a quella interpresa e quei per ils cuosts e las spesas da construcziun. Tier quei runal duei la vischnaunca era saver separticipar cun 51 % dallas aczias.

En quei senn dat la radunonza da vischnaunca dils 3 da schaner 1961 la concessiun a signur Battesta Soliva. Quel ha fatg las necessarias preparativas e gia da Nadal ha la firma Garaventa finiu cun l'erecziun dil runal aschia che quei sa vegnir aviarts sin la sesiun d'unviern.

Parallel cun signur Testa Soliva lavura la cumissiun da studi intensivamein en caussa construcziun dils runals a Dieni-Cuolm Val. Ils 19 da november sa ella prender investa da 5 offertas da differents construiders da runals. Ellas varieschan da frs. 495’000. — entochen 671’000. —. Ina part dalla cumissiun cun signur Alfred Decurtins alla testa survegn l'incarica da studiar detagliadamein las differentas construcziuns e lavurs offeridas. In'autra gruppa cun signur Christian Berther alla testa ha da studiar e preparar ils dretgs da concessiuns per il transit sin terren privat, plinavon da studiar e preparar statutas, far las necessarias damondas tier las autoritads communalas, tier l'interpresa electrica e tier l'Ovra Electrica Reinanteriur. Il conduct electric dall'ORA, che furneva la forza electrica per las lavurs da gallaria en Val Val e pils vischins dadens gl'uaul ha per part stuiu vegnir translocada per untgir la lingia previda per la erecziun dil runal. En la medema sesiun han ins concludiu da prender contact cun la societad dalla sutgera Cungieri e culs fargliuns Venzin da Selva, possessurs dil runal Calmut, partenent ina fusiun. Ins vegn pli e pli perschuadius ch'ei seigi da far tut it pusseivel per reunir las differentas societads da runals en nossa val e fundar mo ina fatschenta da medem interess e quei en favur dall'industria d'jasters. Cun quella missiun vegn signur president Christian Berther incaricaus, e gia ils 31 da december, a caschun d'ina sesiun, sa el dar part ch'ei seigi buca stau pusseivel da s'entelgir cun las societads existentas. Nuotatonmeins ei quei s. Silvester staus in di d'impurtontas decisiuns davart dalla cumissiun. Ins concluda it suandont:

1. da recumandar alla proxima radunonza da vischnaunca da baghiar il runal da Dieni a Milez cun duas secziuns,

2. da recumandar alla radunonza da vischnaunca da separticipar cun 51 % dallas aczias,

3. d'orientar primarmein la suprastonza communala dallas preparaziuns fatgas sco sur dallas calculaziuns, dils cuosts e dalla rentabilitad,

4. da proponer als burgheis tuatschins da dar als indigens la preferenza da signar aczias,

5. da terminar la concessiun sin 50 onus.

Tochen dacheu ha la cumissiun giu da far sia lavur sco ella era vegnida surdada dalla radunonza da vischnaunca. Ei schai ussa en cumpetenza dils vischins da decider sur dallas propostas fatgas.

Decisiun dalla radunonza da vischnaunca dills 7-1-1962

Ord il protocol:

«Signur president communal Christian Berther orientescha detagliadamein sur dalla lavur dalla cumissiun preparatorica. Tenor siu rapport duei la lingia previda haver ina lunghezia da ca. 3 km, ed ei seigi previu duas secziuns. Cun ills possessors da praus seigi en general secunvegniu partenent il transit ed era arisguard suloms per ils postaments dils arvers e per la staziun a Dieni. Ils cuosts totals per l'erecziun d'omisduas secziuns, cumpriu transit, suloms, lavurs da tratsch e miradur, furniziun e montar la part mecanica ein calculai cun la summa da 860’000.— francs. Igl ei previu da fundar ina societad acziunara, dalla quella la vischnaunca duei separticipar cun 51 %, ediziun 2000 aczias a 200.— francs. Plinavon recamonda la cumissiun ch'ins resalvi alla societad ina lubientscha d'ustria el raiun dil runal. Suenter ualti liunga discussiun, diversas propostas e cussegls vegn priu entras tscharna ils suandonts conclus:

1. La vischnaunca conceda a quella societad la lubientscha d'ereger ils numnai runals. Quella concessiun vala 30 onns.

2. La vischnaunca decida da separticipar vid quell'interpresa cun 51 % dallas aczias.

En num dalla cumissiun engrazia il president alla radunonza da vischnaunca per la confidonza ch'els hagien gudiu tier quella lavur e declara che la missiun dalla cumissiun seigi alla fin. La radunonza da vischnaunca pren encunter la demissiun, tuorna denton ad eleger l'entira cumissiun sco ella ei stada entochen dacheu.

Immediat suenter la radunonza da vischnaunca seraduna la cumissiun per la fundaziun dalla societad dils runals. Ins parta la cumissiun en duas gruppas.

1. Gruppa administrativa:

Berther Christian,

Schmid Theophil,

Deflorin Benedetg,

Huonder Baseli e

Monn Felici

2. Gruppa tecnica:

Decurtins Alfred, cau dalla cumissiun,

Bass August,

Monn Baseli,

Soliva Testa e

Berther Victor.

All'emprema gruppa vegn adossau la lavur d'administraziun, da finanziaziun, d'emissiun dallas aczias, la preparaziun dallas statutas, lavur da reclama etc.

La gruppa tecnica ha la lavur d'acquistar tut il terren per las staziuns, da far propostas per il trasse dils runals, segirar definitivamein ils dretgs da transit en praus e pastira, procurar per parcadis, studegiar las offertas, visitar runals gia en funcziun e la finala suttametter lur propostas alla cumissiun entira.

Schmid Theophil vegn eligius cassier ed administratur e surpren specialmein il plan da finanziaziun. En siu stagl vegn Berther Victor elegius sco actuar.

Gia la proxima jamna serenda la cumissiun per la part tecnica sils cuolms da Flums per prender investa da diversas construcziuns da runals. Cheu ha ella la pusseivladad d'observar differents sistems, runals dalla firma Oehler, dalla firma Städeli, dalla firma Müller e Garaventa. Tenor indicaziun dil persunal vid ils differents runals er'ins en general cuntents cun las diversas construcziuns sco era cun gl'indrez e mecanissem tecnic allas staziuns da sortida, medemamein cun la bardigliaziun da pilotadi. Curdau si ei a tuts inspectaders la ruasseivladad dil sistem Städeli visavi auters fabricats.

Gl'auter di serenda la subcumissiun a Hospental per inspectar in runal dalla firma Brandli.

Ils 29 da schaner 1962 seraduna la gruppa tecnica cun la cumissiun administrativs per orientar sur dallas observaziuns ed impressiuns a caschun dallas visetas fatgas. Communablamein prendein nus investa dallas offertas e la finals surdein nus la lavur alla firma Städeli, Oetwil, e quei cun 8 encunter 2 vuschs. Quella sera dein nus il num alla fatschenta. Quel secloma:

Skilift AG Sedrun–Milez–Cuolm Val

Runal da skis SA Sedrun–Milez–Cuolm Val

Quei num ha pli tard, suenter la cumpra dalla sutgera Cungieri, stuiu vegnir midaus, e la societad senumna oz:

Runals e sutgeras Sedrun-Rueras SA, Sedrun

La firma Städeli sto presentar ils plans al cantun per approbaziun, e gia ils 8 da fevrer han las instanzas cantunalas fatg attents, che nus stoppien procurer per sufficient plaz da parcar a Dieni sper via. Per gl'emprem onn reussescha ei da far in contract cun possessurs da prau a Dieni e da far diever dil claus da nuorsas, sperond che quei seigi sufficient per la clientella jastra. Denton, oha! La realitad muossa zatgei auter.

Gia ils 30 da mars 1962 surpren la societad il runal Sedrun-Valtgeva cun indemnisar Testa Soliva sco stau postulau e secunvegniu. En quei contract vegn ei cundiziunau che Soliva Testa dueigi haver la preferenza tier l'affitaziun d'in ev. restaurant a Milez, aschilunsch sco el stat en concurrenza cun auters interessents. Era signur Pieder Deflorin, ch'era separticipaus vid il runal a Valtgeva, duei vegnir risguardaus tier il menaschi dils runals, seigi quei cun transports ni auter. Duront l'entira primavera 1962 s'occupescha la cumissiun intensivamein cun las preparaziuns per la fundaziun dalla societad. Ils 6 da fenadur 1962 sa signur dr. Cadruvi presentar las statutas. Las aczias ein signadas e la finanziaziun segirada.

Fundaziun dalla societad dil runal da skis SA Sedrun-Milez-Cuolm Val

ils 29 da fenadur 1962

Il president communal e president dalla cumissiun beneventa ils numerus presents e dat in liung e bein formulau votum sur dalla lavur preparatorica dalla cumissiun.

Theophil Schmid orientescha sur dallas finanzas. Las aczias egl importo da frs. 450’000.— ein signadas, la banca cantunala segirescha in emprest hipotecar da frs. 250’000. — e pil rest dat ei in credit encunter segironza.

Signur dr. Cadruvi prelegia las statutas ed orientescha sur dils divers artechels, dend promta risposta sin tuttas damondas. Silsuenter vegnan las statutas approbadas, e cun quei act ei la societad fundada.

El cussegl d'administraziun vegnan eligi:
 

Christian Berther sco president

Theophil Schmid sco cassier

Victor Berther sco actuar

gerau Franzestg Berther sco representant dalla vischnaunca

Benedetg Deflorin sco president calla cumissiun da quen.

Empau discussiun dat ei pervia dil pachet d'aczias dalla vischnaunca. Tier impurtontas votaziuns e decisiuns duei la plenipotenza da votar cun las aczias dalla vischnaunca (51%) vegnir repartida sin in pli grond diember, suprastonza communala, cumissiun da quens ed eventualmein sin commembers dil cussegl da vischnaunca. Quei meini anfla sustegn general.

Erecziun e svilup dils runals e dalla societad

Ils 31 da fenadur 1962 arriva l'emprema carga d'arvers (masts) e vegn deponida a Dieni. Las lavurs da betun per postaments ein gia avanzadas, sulettamein las staziuns a Dieni e Milez ein empau en retard e ston vegnir sfurzadas da curascha. Quellas eran vegnidas planisadas digl architect Robert Decurtins. Sin giavisch dalla firma Städeli metta la societad a disposiziun in per luvrers, che han aschia dall'entschatta enneu caschun d'empruar la construcziun ed ils cundrezs dils runals. Per quei intent vegnan eligi:

Deflorin Pieder,

Monn-Monn Luis,

Caduff Ignazi e

Schmid Robert.

Il cussegl d'administraziun studegia e prepara las differentas sorts da bigliets e fixescha ils prezis da quels. Pills indigens eisi previu taxas cun ina reducziun da 50%, e quei ei aunc oz aschia.

Ils 5 d'october 1962 vegnan ils emprems arvers mess ensemen e derschi sils postaments. Per cletg ei s. Pieder misericurdeivels e spargna cun la neiv, aschia che las lavurs ed ils transports san vegnir cuntinuadas senza interrupziun.

Ils 2 da december vegn la tegietta per il controllader sisum il Cuolm Val transportada. Quella daventa in per ga l'unfrenda dalla cufla e vegn perquei remplazzada pli tard.

Quei di vegn eligiu definitivamein suandont persunal:

Monn Luis sco schef alla staziun a Dieni

Caduff Ignazi sco schef alla staziun a Milez

Monn Ludivic sco schef alla staziun dil runal Valtgeva

Deflorin Tumaisch e

Monn Placi per il survetsch da sanitad.

Ils 11 da december suonda la collaudaziun entras signur Kunz, emploiau digl uffeci cantunal. El ei incantaus dil bi territori da skis e cuntents cun las installaziuns inspectadas. Ils runals san vegnir surdai a lur intent.

Ils 15 da december succeda la benedicziun dils stabiliments entras sur Baseli Albin da Rueras. A quei act ein il cussegl d'administraziun e tut ils luvrers presents.

Fagend tuts sforzs eisi reussiu da metter en funcziun ils runals per la stagiun d'unviern 1962/63.

Ils 31 da december transporteschan ins sin pista la zola, in terment vehichel per smaccar la neiv e far pista. Quei stravagant vehichel (empau prigulus) drova buns empaladers e savess segiramein raquintar d'enqual aventura e forsa era d'enqual eveniment humoristic.

Quei medem di sa nies cassier orientar sur dallas entradas dils emprems 15 dis. Igl ei in recav nunspetgau da 20’000.— francs. Entochen alla fin dalla sesiun d'unviern creschan las entradas sin 136’499. — francs.

Restaurant a Milez

Ella sesiun dils 16 da mars 1963 conclucla il cussegl d'administraziun da far tier la vischnaunca la damonda per la concessiun d'in'ustria a Milez e da dumandar il necessari sulom sin pastira. – Ils 10 da matg vegn quella damonda tractada dalla cumissiun gronda. La lubientscha vegn dada, ed il sulom vegn concedius encunter bonificaziuns. Ils 29 da fenadur dat la radunonza generala dalla societad dils runals la cumpetenza al cussegl d'administraziun da baghiar il restaurant e conceda era il necessari credit.

Il project vegn surdaus ad architect Robert Decurtins. L'avertura dil restaurant Milez succeda sin la sesiun 1964/65. La finanziaziun da quei baghetg dat bia fastedis e consequentamein ha ei num spargnar e reducir il spazi. Sco emprem affitader nominescha ins Testa Soliva. L'avertura dil restaurant pretenda l'erecziun d'in aquaduct. La societad dils runals survegn dalla vischnaunca la concessiun da tschaffar las fontaunas sut Tegia Gronda. Quella aua vegn menada en bischels tier il reservuar a Milez visavi il tschaler da caschiel e da leu el restaurant, alla staziun dils runals ed als interessents ch'han stabiliments da vacanzas.

Il svilup cuntinuescha

A caschun dalla secunda radunonza generala dils 1 da settember 1963 remetta Theophil Schmid siu uffeci sco cassier ed administratur dils runals. Il cussegl d'administraziun elegia Alfred Decurtins sco cau dil menaschi. Quei onn decida ins era da cumprar igl emprem prau a Dieni per ereger parcadis e da pladir in survient per far e mantener uorden sin quels plazs. Cun plascher san ins constatar che las installaziuns dils runals ein gartegiadas stupent e che la clientella e las entradas creschan onn per onn.

Sco in cametg ord tschiel serein vegnin nos surpri ils 13 da schaner 1966 dalla mort anetga da nies president Christian Berther. Suenter ina inspecziun a Milez eis el vegnius tuccaus sin via encunter casa d'ina daguota dil cor. Ses merets per la societad dils runals vegnan a restar. El ruaussi en pasch.

Il cussegl d'administraziun surdat il guvernagl dalla societad a Theophil Schmid, che vegn eligius ella proxima radunonza definitivamein en quei uffeci. En quei interval fa la societad dalla sutgera Cungieri amogna sin entir menaschi cun l'ustria a Crest dad Alp. Suenter numerusas conferenzas e contractivas ualti difficilas vegn ins da far in marcau da cumpra, che vegn approbaus dalla radunonza extraordinaria dils runals ils 15 da zercladur 1966. Il medem onn reussescha ei d'acquistar ils dretgs e la concessiun dil runal Surrein, che eran en possess da Loretz Gaudenz, Cavegn Giusep e Valier Benedetg. Aschia ein ins gia in pulit pass anavon en direcziun fusiun e reuniun dallas differentas societads sco quei era vegniu giavischau dalla radunonza communala dils 7 da schaner 1962.

Interessant eisi ch'ins haveva gia da quei temps schau elaborar in per studis cun 3 variantas per ina punt denter Sedrun e Surrein.

A caschun dalla radunonza generala dils 23 da mars 1969 vegn Victor Berther eligius sco niev president dalla societad dils runals. En quella perioda crodan suandontas lavurs:

- Erecziun dil runal Tegia Gronda

- Erecziun d'ina garascha a Dieni

- Erecziun d'in niev baghetg cun biro a Valtgeva

- Cumpra da praus ed aunc in tschuat lavur da preparativas e tractativas.

Ord motivs da sanadad sto Victor Berther surdar gia suenter dus onns il tgamun dalla societad a Berther Emanuel, che empeila la fatschenta da 1971-1979.

Igl ei onns d'in cuntinuau carschament e favoreivel svilup. Grazia alla vasta egliada ed iniziativa dalla suprastonza sesviluppescha la fatschenta oreifer. Las entradas sedublieschan, ils indrezs s'augmentan onn per onn. El decuors da quels onns eisi vegniu exequiu suandontas lavurs pli grondas:

        - Acquist dils dretgs ed erecziun dil runal Planatsch

        - Erecziun dil runal Strem

        - Emprema e secunda engrondaziun dil restaurant Milez

        - Revisiun calla sutgera Cungieri

        - Engrondaziun dils runals Dieni–Milez e Valtgeva

        - Canalisaziun Dieni–Milez

- Erecziun dil sutpassadi alla staziun Sedrun e preparativas pil sutpassadi a Dieni

- Duront entgins onns entochen 1974 pren la societad a tscheins da Soliva Testa il           

  Runal «Pony» denter il stradun cantunal e la staziun FA Sedrun

- Erecziun da lavineras a Valtgeva

- Correcturas dallas pistas

- Cumbinaziun da bigliets denter Tujetsch, Trun e Rabius (1977/78)

- 1977 tarifas communablas per la regiun Alpsu.

Certas fatschentas da quella perioda han duvrau bien inschign ed in tschuat pazienzia e perseveronza per arrivar ad ina realisaziun.

Ella radunonza generala dils 29 da zercladur 1979 daventa Leci Jacomet parsura dalla societad, la quala el ha era il plascher da presidiar igl onn giubilar. Sco la suandonta survesta demuossa, ha la nova suprastonza cuntinuau la lavur plein perschuasiun e cun capientscha sin la basa fixada e quei cun bien success:

- Erecziun dil runal Val Val–Cuolm Val

- Cumpra dallas aczias dil runal Calmut e fusiun

- Preparativas e studis per ina sutgera Cuolm Val-Val  Val-Calmut (damonda da concessiun a Berna)

- Erecziun dil sutpassadi a Dieni ensemen cun la corporaziun da megliuraziun e la viafier FA

- Erecziun dil runal dubel (schumellin) naven da Milez a Cuolm Val

- Engrondaziun dalla garascha a Dieni

- Indrez d'in agen biro per la societad dils runals en casa communala

- Erecziun d'ina ustonza da lavinas sisum il Plaun Valtgeva

- Credit da 300'000.– francs per l'erecziun dalla punt Sedrun–Surrein

- Lavurs vid tschaffadas, reservuars e conducts d'aua

- Cumbinaziun ed integraziun da bigliets cun la viafier FA

- Erecziun dil niev restaurant a Milez (engrondaziun).

L'enumeraziun dallas sura numnadas investiziuns ei segiramein buca perfetga. Dapi la fundaziun dalla societad san ins constatar in cuntinuau svilup. Ei seigi cuort menziunau igl augment digl inventari, da maschinas da tuttas sorts, dil schischom e da differents edifecis. Ins astga bein era dir che igl intent fixaus dalla vischnaunca entras la participaziun da 51% da gidar e segidar cun autras societads ei vegnius cuntonschius. Nus patertgein cheu alla erecziun e sanaziun dil bogn public, alla erecziun dil plaz da sport, a contribuziuns finanzialas ed al sustegn da diversas uniuns da cura e sport. Co stess ei en quei grau, sche la fusiun dallas differentas societads fuss buca reussida e sche nus stessen en concurrenza cun auters menaschis da quella sort ella val? Diversitads da taxas da bigliets ed autras tarifas fussen buca dad evitar. Unitad dat forza, disuniun sparta.

Ventgatschun onns ein vargai dapi l'existenza dalla societad dils runals, atgnamein ina cuorta epoca. La fundaziun e realisaziun da quella interpresa sportiva ha denton dau ina viulta radicala sil sectur dalla industria d'jasters, insumma dalla economia en nossa val. Suenter decennis, gie tschentaners d'ina stagnaziun constanta (plitost miseria) ein las portas per in prospereivel avegnir s'aviartas. Ei ha duvrau e drova aunc oz la participaziun dil singul, igl engaschi dalla societad ed il sustegn dalla populaziun per il beinreussir da nossa interpresa e pil beinstar da nies pievel muntagnard. Pil futur sepresentan segir aunc problems en abundonza, sche nus patertgein al «Concept da turissem Tujetsch».

Concludend quella cronica giavischein nus alla societad dils runals bien success sco tochen dacheu ed al cussegl d'administraziun in bien maun en tut siu luvrar e planisar en favur dalla industria d'jasters e da nossa populaziun tuatschina.

Entginas reminiscenzas ed anecdotas dils emprems onns

All'entschatta fuva il grep el trasse sur la staziun a Dieni cavaus ora memia pauc afuns. Hosps empau malsegideivels cun skis dalla moda veglia plein curregias e ligioms havevan grondas difficultads tier la partenza viers Cuolm Val. Ei deva bein enqual tgaubriechel e secapescha las risadas accumpignontas. En tuttas situaziuns vegnevan ils luvrers dil runal spert en agid.

Ils emprems liftiers eran secapescha tuts novizs cun zun negina experienza dil menaschi. – Per seviver el traffic fagevan els exercezis denter els. Luis Monn sepostava al spurtegl ed ils auters vegnevan neutier sco hosps e dumandavan da tuttas sorts bigliets. Era il tonscher ils giuvs vegneva exercitau sin quella moda. Ina sempla e buna scola!

Alfred Decurtins sespruava adina da far bunas pistas e quei cun agid da giuvenils che fagevan lur vacanzas en Tujetsch ni magari era culs scolars indigens. Ins entscheveva si Cuolm Val e descendeva plaunet culs skis vidaneu entochen a Dieni. Persuenter vegneva ei offeriu in viadi gratuit a tut tgi ch'era staus gideivels.

Ina autra pusseivladad da far pista fuva la zuola da lenn, ch'era vegnida construida da Benedetg Valier ed enferrada da Victor Berther. Quei vehichel grev e malcumadeivel caschunava spir difficultads e fuva empau prigulus. U che la zuola semoveva bia memia spert ni che la neiv taccava tut gries vid il lenn. Inaga ein ils dus emploiai Placi e Stiafen Monn vegni sdernai dil monstrum sper la tegia dad alp a Milez. Buna reacziun ed ina fuigia desperada po liberar els d'ina disgrazia pli gronda. Liunga veta ha quei vehichel buca giu. Ella vegn conservada sco memoria.

Placi Monn seregorda dils transports dils emprems pazients giu da Cuolm Val. Quels eran uni cun bia fastedis e stentas. Ei deva ni a Milez ni a Dieni localitads scaldadas, aschia ch'ins stueva transporter ils blessai entochen a Rueras e metter els leu a cauld entochen ch'il miedi arrivava. Da lezzas uras deva ei a proporziun dalla frequenza il dubel accidents dad oz, probabel per consequenza dalla schliata pista e d'in mender equipament da skis e calzers.

Ils emprems onns fuva ei scumandau da schar ir ils runals las dumengias avonmiezdi entochen suenter messa gronda. Da Nadal e da Pastgas restavan ils runals serrai igl entir di. Ils jasters ch'arrivavan a Dieni eran naturalmein buca orientai ed era buca incantai da quellas disposiziuns. Ei veva num spitgar ni turnar a casa. Per cletg han quels scamonds buca cuzzau biars onns.

Survesta dallas entradas annualas e dils cuosts per persunal
inclusiv ils menaschis accessoris

Survesta dall'erecziun e surprendida

dils differents runals e dalla sutgera el decuors dils emprems 25 onns

Survesta dad ulteriuras investiziuns pli grondas

el decuors dils emprems 25 onns, excepiu runals e restaurant Milez

 

Survesta dallas investiziuns pil restaurant Milez dapi la fundaziun dalla societad dils runals

Affittaders e gerants dil restaurant Milez

Ustria Cungieri: Ustiers ed affittaders suenter la fusiun

Survestadil schischom dalla societad dils runals Sedrun-Rueras SA

per 31-12-1986

1962/63

Fahrpreise

Skilift Sedrun-Milez-Cuolm Val AG Sedrun (Tavetsch)
Graubündner Oberland (Schweiz) 1450 m ü. M.

Station der Furka-Oberalpbahn zwischen Andermatt und Disentis

Lange 3,2 km, Höhenunterschied 730 m
Stundenkapazität 800 Personen

Survesta dallas investiziuns pits differents runals ed indrezs

dalla societad Sedrun-Rueras SA