Sas era nua Giuv ei?
Ei
era in di da settember, che nus sesanflavan ella Val Tujetsch ed havein leu aunc
tard encunter sera fatg ina pintga excursiun sin Giuv. Biars onns eran spirai,
dapi che nus havevan visitau la davosa gada quei liug isolau. Nossa uratta,
Maria Catrina Venzin, era da Giuv, e perquei havein nus aunc adina empau
simpatia per quei tec tratsch leusi sin quei crest. Nus eran serendi da Rueras a
Dieni, da leu a Muschnatscha e da Crusch da Giuv si. Oragiu sut la caplutta sper
ils faners havein nus fatg ina pausa e mirau empau entuorn. Ins ha da cheu anora
ina stupenta survesta sur l’entira Val Tujetsch, priu ora dadens gl’uaul, Selva
e Tschamut. Gl’entir di ora havev’ei pluiu e draccau, ch’ins ha stuiu star en
stiva, e beinenqual cumar haveva giu mess fiug en pegna; e buca per nuot,
pertgei si dad ault er’ei bess la neiv. Denton ussa vi encunter sera er’ei
puspei setratg si ed ei pareva da far bial’aura danovamein. Il sulegl mava da
rendiu, l’umbriva era gleiti damaneivel dalla riva dil Tgom; ils cuolms entuorn
nus purschevan in magnific aspect.
Leu ora giudem vesein nus il Muraun cun ina capetsch’alva, che para da tener
guardia sur il far e demanar dils da Tujetsch. Nua che nus stein, tratgan ins,
mirond encunter Mustér, ch’ins serabetschi buca pli lunsch che Garmischeras, ni
sil pli entochen la Val Franzosa, essend ch’ils uauls Cavorgia e dil Bostg
seuneschan leu, sco sch’els lessen serrar giu tut transit; en certs graus fuss
ei enqual ga fetg surviu! – Mirein nus da maun seniester, sche crodan il Cuolm
da Vi e Caschlè en egl. Ina curiosa cumparsa fa quei Cuolm da Vi cun sias
spundas, pilver sco in pèr caultschas, ch’ein cuntschadas sil pli ault grad.
Silla Pala gronda ina tarmenta scrotta, sisum Cungieri in’autra e lu sin Vons
tut gagl. Tgei ei quei? Schegie ch’ils Tuatschins han giu uonn ina buna raccolta
da fein, sche han els tonaton buca piars temps e puspei rimnau da tuttas varts
ina massa fein a pastg; ina excellenta perdetga da lur activitad e da lur
spargnar. Il fein vegn scarts uonn e lu, avon che scugliar naven ils tiers per
nuot ni per pauc, lein nus segidar sco nus savein. Quei ei lur calculaziun. Jeu
creiel strusch, ch’il Fistatg da Vons seigi vegnius isaus ora enzacu schi fetg
sco uonn. Tscheu e leu havevan ins era serrau la faultsch pulit, ins veseva quei
lunsch naven.
Il medem aspect porsch’era il Caschlè cun siu barlot da veglia memoria. Las
palas da Londadusa, ch’ins veseva mo la part sisum, ils Trutgs aults, la Foppa
verda, dapertut era ei vegniu raccoltau. – Grad sut la Foppa verda giu schai il
mises Mila, il qual, mirond cheu encunter, leventa si beinenqual legreivla
reminiscenza ord nos giuvens onns. Siu schinumnau Crap gries dess ora beinenqual
buccada da metter el caffè, sch’el fuss – da zucher. En quei liug havein nus era
fatg nos emprems studis el lungatg tudestg. Nus buobs havevan mintgamai in agen
tschaffen, cura che in ni l’auter tudestg vegneva sul Rizli dalla Val Mila
oragiu, cun sias caultschas stgir-verdas, cun in tschiep aschi cuort sco il
libroc e la liunga capetscha da seida cun in hazer tingalin. Cheu devan nus bein
adatg, cura che quels tschintschavan culs umens dil mises e bein gleiti savevan
nus era dir: «Wo gehnt ihr hi? Uf sant Jakob aba, süli go reicha!»
Grad sur nus si, sisum la spuretga Pulanera sesaulza ina tarmenta meidia, sco
sch’ella less pertgirar en quei dartguir il spért da lavina, che ha gia fatg
beinenqual ga sterment als habitonts da Rueras. – Sevulvein nus sin maun dretg,
sche croda gl’emprem igl uaul Tschuppina si. La campagna, che nus havein giu
fatg anno 1882 culla brigada XV da Cuera entochen Hospental ei tier nus e tier
tuts da Tujetsch aunc en buna regurdientscha. Nus seregurdein aunc bein, co
nossa partida era postada en quei uaul quasi in entir di ora, spetgond sin in
vehement cumbat, ferton che las mattauns da Rueras purtavan da beiber a nus. Ils
menaders da l’autra partida han cun quella caschun giu mussau pauca
enconuschientscha dil terren dalla Val Tujetsch, e cun quei havein nus giu biala
veta e spargnau la puorla. Dil rest haveva nossa battaria da muntogna, che era
postada si Planatsch fatg ina bravura cun arver il fiug sigl inimitg, che
bandunava tut en colonnas serradas il vitg da Sedrun. En cass dad uiara havess
in tal s’avanzar digl inimitg giu ina tresta consequenza per el sez. Per
l’emprema ga havein nus era saviu valetar la muntada dall’artigliaria da
muntogna cun ses méls, che mavan dil Calcogn enagiu schi segirs sco las cauras.
Segiramein fagess la Svizra meglier, sch’ei sto inagada tonaton esser – da tener
in tec pli bia sin l’artigliaria da muntogna che sin quella da campagna, che
semova schi vess ella planira, nundir sin nos cuolms. Denton fuss il survetsch
tier l’artigliaria da muntogna in tec pli fadigius, e lu – cun méls ei buca tut
che vul sedar giu. Basta, ussa havein e survegnin nus nossas fortezias e cheu
duvrein nus ni méls ni cavals – denton daners, stagn biars per nossa paupra
Svizra.
Per Tujetsch san las fortezias dil Gottard esser d’avantatg, silmeins en certs
graus. Per gl’emprem han els obteniu cun quella caschun in flot stradun naven
dils cunfins entochen sper las tegias dall’alp Tiarms, aschia che mintga pur sa
ussa ir e vegnir cun siu carret rauba sco da durmir cun aunc haver la buna
caschun da prender in refrestg: «Zur Rheinquelle». Per l’autra san ils
Tuatschins haver buna speronza, che la Confederaziun metti ussa inaga neu sin
siu agen quen in telegraf sur l’Alpsu, e forsa che quei pass vegn cul temps era
tenius aviarts duront gl’unviern, che dess lu bia fadigias. Digl avantatg, che
quellas fortezias han purtau e portien per hotels ed ustrias en nossa vallada,
stuein nus schar tschintschar auters.
Sur igl uaul Tschuppina vi sesaulza la liunga tenda dil Tgom e Nual; giu da funs
pastira da casa, per miez ora bostga e caglias, sisum treis alps: Tgom, Nual e
Mut. Tenor nies manegiar fuss quella costa per miez ora in excellent terren per
plantar en niev uaul. Da maun sut creschan ils pegns pli dabot ed ei dat pli
biala lenna. Semenein nus cun nies egl pli alla dretga, sche pudein nus aunc
grad ver sur Planatsch e Milez vi il Pez Cavradi ed il Badus, che tarlischan
ella splendur dil sulegl cun lur nova neiv, sco sch’els fussen dad aur. Sil
Cuolm Val havevan ei gia catschau a stavel ed ei ha num ir per nus, sche nus
lein aunc mirar giu Giuv.
Strusch che nus havein fatg enzacons pass anavon, salidan nus dus robusts umens.
Ei eran vid il segar risdiv, ch’era plitost cuorts, mo da ton megliera fixiun.
Schegie ch’ei haveva giu pluiu quasi gl’entir di ora, quels dus umens havevan
tonaton luvrau tudi. Malgrad lur vestgadira bletscha eran els aunc da bien
humor. E sco els havevan aunc biars luvrau leuoragiu pils plauns entuorn, bein
seregurdond dils plaids ch’ins auda en Tujetsch: Gl’atun san ins buca durmir
giu; da s.Mattiu, pur, pren quei ch’ei tiu, e per esser pli segirs stauscha quei
ch’ei odem gl’iral entochen entadem! S.Mattiu er’ei gia l’auter di, e da quei
tschupi alv pils aults entuorn sehanavan ins aunc pauc; denton ei era
in’enzenna, in’admoniziun, ch’in auter signur vegni gleiti sur il Rizli.
Nies pign discuors, che nus havein menau cun quels dus umens, era sur il
pagament dils tiers. Quei ei adina la questiun gronda en Tujetsch. Quei che nus
havein dils tiers – auter havein nus nuot. «Uonn paia ei pauc, aber nus spetgein
tochen nos Baiers vegnan; sch’enzatgi paia enzatgei, sche paian quels; dil rest
vein nus da biè fain; de quora giu on ei biè mender». –
Raschun havevan ei e lur calculaziun era buca mal. Ferton che nus scrivin
questas lingias ein ils prezis tonaton pli aults e cul temps vegn ei, speronza,
aunc meglier, mo pazienza! «Dius pertgiri!» era lur cordial salid, ferton che
nus eran gia daditg endisai mo cun bien di e buna sera.
Avon nos egls stat ussa Giuv cun sia caplutta dedicada a s. Bistgaun. Giuv
dumbra ussa circa diesch baghetgs pigns ni gronds e duei esser stau tenor veglia
tradiziun in dils emprems uclauns en Tujetsch, sche buca gl’emprem. Dapresent
sesanfla leu negina casa pli, mo ch’ei existevi leu pli daditg in vischinadi,
havein nus plirs arguments. Il num Giuv deriva dil plaid latin «jugum», che vul
dir ton sco giuv, crest. En veglias scartiras anflein nus perquei aunc savens
scret Juf enstagl Giuv. Era la posiziun dil liug muossa, che quei num hagi sia
gesta significaziun. Sco ei vegn raquintau, era la sola dalla Val Tujetsch dad
in temps in spess uaul. Pliras casas dil vitg da Rueras, sco per exempel quellas
nua che Duri Riedi, Martin Peder e Giachen Antoni Venzin stattan ussa, dueien
esser baghegiadas cun lenna dils Plauns Flurin. Igl ei fetg natural, ch’ils
emprems habitonts hagien fatg si lur habitaziuns sin crests suleglivs, ordvart
dils spess uauls, nua che da tuttas sorts animals selvadis avdavan.Tals loghens
eran segiramein Giuv e Caspausa, che vegnan teni per ils emprems logs habitai en
Tujetsch.
Danunder ils emprems habitonts da Tujetsch ein vegni, savein nus buca dir,
denton fetg probablamein sutsi e buca sur il Cuolm d’Ursera. Schebein
s.Sigisbert seigi vegnius surenneu ed aschia tras la Val Tujetsch ni buc, lein
nus buca decider. Ei exista arisguard la vegnida da s. Sigisbert a Mustér treis
ideas. Ina part pretendan, ch’el seigi vegnius sur il Cuolm d’Ursera (Crispalt),
auters dian, ch’el seigi vegnius sur il Lucmagn, e puspei auters manegian, ch’el
seigi vegnius sutsi, la quala pretensiun savess forsa esser la pli probabla. Cun
raschuns e motivs lein nus buca seschar en per oz, forsa in’autra gada.
Historicamein anflein nus igl onn 1251 notizias sur il casti da Putnengia, ord
il qual la renomada schlatteina Pontaningen deriva, che ha dau alla venerabla
claustra a Mustér in famus avat cul num Pieder ed alla Surselva il fundatur
dalla Ligia Grischa. Dil num Tujetsch (Tivez) vegn ei fatg menziun pér igl onn
1300 e quei en ina scartira digl avat Nicolaus I da Mustér, nua ch’el surlai en
moda da regal alla claustra da Wettingen, Cantun Aargau, ils dretgs sur ina
certa brava dunna – honestam mulierem Berchtam – sco era sur ses affons. La
schlatteina Berther (Berchter) existeva cumpatg gia da gliez temps en la Val
Tujetsch.
Sur Giuv sez havein nus, malgrad tutta breigia, anflau mo paucas notizias
positivamein historicas. La davosa casa, ch’eri leu, sesanflavi en quei fiep
dadens il baghetg da frars Hetz. In’autra stevi entadem, nua ch’ins va enagiu
tiel flum. In ton dils mirs stattan aunc uss, sche nus sbagliein buc. Ord quella
casa vegn ina certa Liberata Schmed, che steva pli tard a Rueras. Da quella
femna vegn ei raquintau, ch’ins havevi mess inagada ella da pign affon avon casa
en in carret d’affons, e che quei carret seigi ius cun ella dalla plaunca giu
tochen giu ell’aua senza far enzatgei. Pilver, quei affon sto haver giu in bien
aunghel pertgirader!
Gl’onn 1805, aschia raquenta pader Placi a Spescha, stevien aunc duas casas a
Giuv. Dil rest anflein nus aunc oz leu puozs, chischners e clavaus vegls cun
irals, in’enzenna ch’il graun ed il glin vegnevi cultivaus e rugalaus leu. Ils
trutgs, che meinan dadens Giuv videnagiu ella Rufna e da leu anenasi encunter
Mulinatsch, survevan senza dubi per las cauras ed auters tiers da casa dil
vischinadi. A Mulinatsch mava la pastira da casa per Giuv entochen en sco
Plibiala dat neu. Fetg probabel gudeva Giuv era Liets sco pastira da casa ni sco
mises, sco quei ch’ils differents trutgs, che meinan dil crest dalla Vallabuscha
si, laian sminar.
Duas persunas da Giuv havein nus aunc enconuschiu, numnadamein Tschamun
Decurtins e Giachen Francestg Berther, che stevan omisdus silsuenter a Rueras.
Il davos era staus cavrer a Giuv e sedeva giu pli tard cul mistregn da calger.
Nus savein aunc seregurdar bein da quei brav um cun siu tschiep mantschester, co
el vegneva a cuser tier uns, co el metteva si siu spieghel grond la sera da
cazzola. Temps d’unviern vegneva ei numnadamein aunc adina luvrau in pèr uras
suenter tscheina. Quei bien vegl calger era nies vischin, e ton sco nus
seregurdein haveva nossa mumma bugen quei um. Nus savein buca tralaschar da
raquintar cheu in per anectodas da quei remarcabel calger. In da nos frars, che
haveva in tec argien viv da pli che ordinaris buobs, era inagada cun in auter
legher cumpogn si en ina pala dils praus Mila e mava da quellas palas giu, buca
en costas, mobein pli en plat. Tut da rabia vegn nies bien calger tier la mumma
e di: «Uardei co se quels dus, quai è dus vairs lumps! Sè quai fatg cun resti!»
Tgei aura igl ei stau quella sera a casa sai jeu nuota pli. Vegneva el a cuser
tier uns, sche schabegiav’ei bein enqualga, ch’el prendeva nos calzers, ch’eran
matei tarschinai malamein, en ses mauns, fageva vegnir nus avon el e deva ina
seriusa admoniziun: «Sè quei co puspè manau cazès! Ju sa bétga tgé gianter vus
fagiais!» Il meglier fagevan ins da quescher murtgiu e lu fageva el puspei in
brav pèr calzers «sullabransulla» e catschava aunc si in hazer piogn persuenter.
Quei bien um e davos calger da Giuv, el ruaussi en pasch!
En ina scartira digl ordinariat da Cuera digl onn 1765 vegn ei lubiu als
vischins da Rueras e Giuv da metter neu ina scola per instruir la giuventetgna
en leger e scriver. Il beneficiat u caplon da Rueras, che haveva da tener quella
scola, retargeva sco pagaglia da mintga fiug, hagien els affons ni buc, u ina
vaulta lenna ni 20 rizzers, pressapauc 56 raps. Avon temps havein nus era giu la
caschun da mirar atras in tec igl archiv dalla pleiv a Sedrun. Per tala favur
havein nus, d’engraziar al present sur plevon da leu. En quellas interessantas
veglias scartiras havein nus denter auter era anflau ina gliesta dad ina certa
confraternitad da s. Giachen (Fratres sancti Jacobi), che datescha digl onn
1616. Senza dubi ei quella confraternitad, dalla quala ins seregorda dapresent
pauc pli en Tujetsch, stada eregida ella baselgia da s. Giachen a Rueras, il
qual liug vegneva dad in temps era numnaus semplamein a S. Giachen. Entras
entginas notizias e cumbinaziuns essan nus cun quella caschun era vegni sil
patratg, che Rueras pudessi haver giu gl’emprem en Tujetsch in spiritual e che
quei vegl foliant egl archiv a Sedrun, che cuntegn quei register savessi forsa
esser staus cumponius e salvaus si all’entschatta a Rueras. Denton per nus ei ad
interim mo quella gliesta dils confrars d’impurtonza. La confraternitad sco tala
era seformada gia gl’onn 1609, denton s’organisada ni previlegiada pér 1616.
Denter ils commembers da gliez onn, che pudevan esser en tut circa 40,
sesanfla-va era in schit diember ord il vischinadi da Giuv. Ils nums ein: Gilli
Jon, Genet Gilli, Jon, Jacob, Christ del Gilli, Griatta Genet, Onna Cians, Jon
Reget, tuts da Giuv. Quei ei in mussament, ch’ei eri da gliez temps pliras casas
a Giuv.
Cul vischinadi da Giuv sa forsa era l’alp Val Giuv esser stada all’entschatta en
connexiun, silmeins sesanfla quella damaneivel e confinescha culla pastira da
casa da Giuv, numnadamein Mulinatsch, Craps e Liets e porta ultra da quei era il
medem num. Las alps Val Giuv e Val Val udevan, aunc en quei tschentaner, alla
claustra da Mustér, e quei entochen gl’onn 1861, nua che la vischnaunca da
Tujetsch ha cumprau giu ni pagau ora il tscheins fier per quellas alps per adina
cun il capital da 7650.– frs. Tenor nies saver existan en fatgs da quellas duas
alps aunc quater documents egl archiv da Tujetsch, ils quals nus havein entras
buontad da signur president Soliva saviu mirar atras.
Gl’emprem datescha da1597e dilucidescha ina dispeta sur ils tscheins che la
vischnaunca, respectiv ils pursanavels da quellas alps, stuevan pagar mintg’onn
alla claustra. Ils pursanavels han giu declarau, ch’els sappien buca dar ton,
numnadamein 5 centners caschiel grass (guot feist gesalzen Khess), ei seigi
nunpusseivel. La fatschenta ei vegnida rugalada giu dil mistral regent da gliez
temps Menicus Buldet. Da vart dalla claustra era cumpariu Christian Castelberg,
avat, cun in advocat «L’urau von Gieriet, Seckelmeister zu Medels». En num dalla
vischnaunca da Tujetsch «die ehrsamen und wisen Stadhalter Deg Durschey und
Jacob Berchter alter Seckelmeister in namen deren Nachburen mit Fürsprecher
Stadhalter Merens von Brigels.»
Igl ei vegniu stabiliu, ch’ils da Tujetsch hagien da pagar il tscheins cun 5
centners caschiel grass sco avon; ch’els stoppien mintgamai schar saver la
claustra in di avon che la rauba vegni partida, sinaquei che la claustra sappi
tarmetter in fumegl cun ina gesta stadera (mit einer grossen gerecht und gewerig
Wag, die da gerecht syge). Duess ei dar difficultads, sche sappi il fumegl dalla
claustra recuorer tier il salter dalla vischnaunca da Tujetsch. Il caschiel
sappi la claustra encurir ora sin las crunas en tschaler da mintga tegia, stoppi
denton lu ir vinavon sin quella cruna, entochen ch’ella hagi il quantum fixau.
Ord quellas notizias stuein uns concluder, ch’ei vegnevi dad in temps caschau
grass en quellas duas alps; denton sco nus havein enderschiu, mo in cert temps,
per aschia saver cuntentar la claustra, gl’auter temps vegnev’ei caschau magher.
Dapresent vegn ei caschau magher en tuttas alps da Tujetsch. Dil pieun da
«fessli» savevan ins aunc avon paucs onns nuot en Tujetsch. Tgei havessen nos
vegls detg sur da quei fabricat, els che caschavan aunc grass ed havevan aschia
aunc pli pauc pieun? Els tenevan pli bia sin in bien caschiel, che era grass ni
che haveva aunc en enquala flur e spargnavan tons cuschinems dad ozildi. Dad in
pur sin Giuv vegn ei raquintau, ch’el havevi aschi bia caschiel caura en
tschaler, ch’in miradur havessi saviu far in entir di mir cun tal magnuc!
Plinavon savein nus concluder, ch’il caschiel vegnevi da gliez temps salvaus si
en tschalers entochen descargar dad alp. Ton sco nus savein, vegneva il caschiel
da quellas duas alps salvaus si a Rueras en quellas truaschs sper la casa da
Giachen Antoni Venzin, en quella da frars Cavegn e lu en il grond tschaler dalla
casa nua che Duri Riedi stat, che ha aunc ussa ina porta dubla. La rauba vegneva
purtada sin bast ord las duas alps, e zuar Val Giuv vegneva dil maun da Giuv,
Val da Sudada giu. Ils cavals, ch’ins duvrava leutier, stuevan haver si in
bucseigl, ina specia da buccari. – Dapresent va ussa mintga pur sez ell’alp a
caschar e meina ni porta lu sia rauba immediat a casa e rugalescha en siu
tschaler. Signuns han ins negins pli. Biars vegnan a sesmarvegliar sur tal
cundrez, mo nus savein dir, che mintga caussa ha duas varts e ch’ins hagi pli
daditg era giu signuns en Tujetsch. Tgei che seigi meglier lein nus schar dad in
maun e mo far la damonda: Savess Tujetsch buca haver pli gronda rendita ord il
latg da tontas vaccas e cauras in entir onn ora? Quasi tut pieun e caschiel vegn
consumaus ella val sezza. Cun star ensemen, silmeins ina alp cun cauras e
vaccas, caschar grass e rugalar endretg, dess quel in famus product, ch’era
gronds signurs schassen plascher; il transport fuss aunc buca schi lunsch
entochen Caschinutta. Per tal intent savess ins schar liber in’alp, e mintga pur
pudess metter en quella ina ni duas vaccas e far aschia in’emprova. Denter
biaras ideas ei quei era ina, e nus lein tuttavia buca haver detg, che quei
seigi la megliera.
Il secund document en caussas da quellas duas alps ei da 1804. En quel vegn ei
determinau, ch’ils pursanavels hagien da dar mintg’onn sco tscheins, avon che
parter la rauba, 600 crenas caschiel grass (wärschaften fetten Käs). Arisguard
il pesar ora valan las medemas reglas sco sura. Cheu encunter s’oblighescha la
claustra da surschar las alps vinavon, ed en cass da midadas hagien ils da
Tujetsch adual adina gl’emprem dretg. Suttascrets ein en quella scartira, ch’ei
puspei concepida en lungatg tudestg, da vart la claustra: Anselmus, avat, pader
Basilius Veith, decan. Da vart dalla vischnaunca ils geraus: Christian Joseph
Venzin, Thomas Josephus Beer ed Ulrich Venzin.
Da quei temps datescha probablamein era igl usit dalla claustra da retrer
enstagl il caschiel en natura il daner persuenter e zuar 18 rizzers la crena. Ei
steva denton liber alla claustra. Ils davos onns vegneva ei adina pagau ora en
daner e quei il di da s. Martin dil statalter dalla vischnaunca.
Gl’onn 1861 ei vegniu fatg la convenziun, nua che Tujetsch s’oblighescha da
pagar giu il tscheins fier dallas alps Val Val e Val Giuv, consistent en 600
crenas u 850 funs caschiel grass, annuala grevezia alla claustra da Mustér, cun
il capital da 7650.– frs. en diversas ratas, suenter la quala liquidaziun
Tujetsch seigi lu sligiaus per adina da tuttas grevezias visavi la claustra.
Suttascret han: P. Martin Andreoli, administratur claustral, e da vart dalla
vischnaunca ils geraus: Hans Giachen Beer, J. A. Berther e Duri Venzin.
En ina nova e davosa scartira sur quels fatgs da 1866 vegn ei stabiliu, che la
vischnaunca da Tujetsch cedi da sia pretensiun sin il gentar da s. Martin.
Persuenter lai la claustra anavos 2000.– frs. dil capital, sco era il restont
tscheins da 100.– frs., ed aschia calan tuts dretgs e grevezias da mintga vart
si. Quei gentar da s. Martin per il plevon, ils geraus e calusters, che la
vischnaunca pretendeva sco per in dretg, ferton ch’ei era mo ina isonza ni abus,
era vegnius si cheutras che la claustra ha giu entschiet a dar ord atgna
voluntad e per creanza enzatgei gentar als cautegias da quellas duas alps;
silsuenter ei la respectiva suprastonza vegnida vitier e pli tard tut quels
ch’eran enzacu stai en uffeci da vischnaunca, aschia che la tablada dumbrava
entochen 26 persunas.
Suenter haver fatg quella pintga excursiun sur las bialas alps Val Val e Val
Giuv lein nus puspei turnar anavos a Giuv ed avon che prender cumiau aunc
visitar sia baselgia. Dador la baselgia stat sper il mir si ina sempla crusch da
lenn, che porta il num da Jesus ed igl onn 1836. Nies cor vegn penetraus da
dolur, essend che quella enzenna dil salit regorda nus vid la disgrazia, ch’ei
succedida cheu la sera dalla fiasta da Nadal entras ina lavina. Quater giuvens
perveseders ein vegni suten; dus da quels han aunc pudiu vegnir spindrai, mo ad
in han ins stuiu prender giu ina comba, ferton ch’ils dus auters ein daventai
l’unfrenda dalla mort; denter quels sesanflava in bien aug, che steva en ses 28
onns. Tgei dolorusa nova ei quei mintgamai per geniturs e fargliuns!
Suenter haver recitau in De profundis per il ruaus da quellas olmas e rugau
Niessegner, ch’el pertgiri la Val Tujetsch da talas disgrazias, essan nus
serendi en baselgia.
La presenta baselgia da Giuv ei dedicada a s. Bistgaun e sa esser vegnida
baghegiada aschia entuorn 1650. Fetg probabel existeva leu avon in’autra
caplutta, e sin quei patratg ha il datum dil zenn menau. El pign clutger
sesanfla mo in zenn. Vul ins vegnir tier quel, sche ston ins seruschnar dil tetg
enasi. Quei survetsch ha in bien amitg fatg, ughegiond sias caultschas cun la
resca d’aunc far in per sgreffels. Il resultat ha denton cuntentau la breigia ed
era la marveglia. Il zenn cun sias numerusas furclettas egl ur para gia dalunsch
d’haver fatg atras dabia. Sper l’inscripziun: Sancta Maria, ora pro nobis, porta
el las figuras dil crucifix, da Nossadunna e, sche nus sbagliein buc, era da s.
Onna. Plinavon anflein nus il vegl datum da 1780 e sutvi la remarcabla
suttascripziun dil meister: «Joseph Bonifaz von Walpen von Rekigken fon Wallis.»
Senza dubi ei quei zenn in dils pli vegls en Tujetsch e lu la interessanta nova
ch’el vegni ord il Valleis! Quei sto esser stau in fadigius transport dil
Valleis si, sur la Furca, tras la val e sur il Cuolm d’Ursera, d’in temps ch’ins
saveva aunc nuot da vias. Gl’onn vargau havein nus legiu ella Gasetta
Romontscha, che l’ura dalla baselgia da Rueras, che funcziunescha aunc ussa
stupent, vegni ord il Valleis. Era il zenn grond da leu cul datum 1490 vegn
probablamein dil medem liug e forsa era il zenn grond da Tschamut, che ha gronda
semegliadetgna cun quel da Rueras. Il zenn grond da Selva da 1788 cun sia ruosna
ed il pign da 18(2)2 portan medemamein il num dalla firma da Walpen da Reckingen
ord il Valleis sura. Ei sto esser, che Tujetsch haveva dad in temps empau
communicaziun cun ils Vallesans ni Vallesanas, buca mo cun schar cular zenns e
bransinas, forsa era en auters fatgs.
Igl altar dalla baselgia da Giuv ha in pulit maletg, che representa enamiez
Niessegner vid la crusch; da maun dretg grad sper la crusch Nossadunna e s.
Bistgaun; da vart seniastra s. Roc e s. Carli Borromeus. Davon il maletg
sesaulza ina bufatga scaffa da glas cun ina nova, biala statua da s. Bistgaun;
pli daditg sesanflava en quella scaffa Nossadunna dallas dolurs, che vegneva
venerada leu en particulara moda, sco la tabla votiva pendida si sper gl’altar
muossa. Ella porta il datum 1774 e representa, co Nossadunna dallas dolurs ed
ils auters sontgissims patruns da Giuv han giu conservau in um, ch’ei ruclaus
enasi Val Mala da far nitschuns, sco ei vegn raquintau.
Sin igl altar sesanflan pintgas reliquias da s. Maurus, s. Bistgaun e s.
Pieder da Alcantara. La baselgia ed en particular igl altar ein fittai si pulit
ed han, cun caschun che las baselgias oragiu ella vallada ein vegnidas
restauradas, artau beinenqual caussa.
Ils vischins da Giuv eran il pli damaneivel dils habitonts da Nurschai, che
schai circa diesch minutas pli anora silla medema spunda sulegliva. Nus havein
mo la tradiziun che di, ch’ei eri dad in temps leu ina ni duas casas. Ils vegls
ed isai trutgs, che meinan dil Crest Nurschai si e semeinan dil Rieven ault
orasi tochen gl’Uaul Liets, laian sminar, che quels survevien per la biestga
dils habitonts da leu. Cura ch’igl ei sesbuau giu leu e sefermau il Rieven ault
e las Budas, savein nus buca dir, scadin cass fetg baul.
La pietad ed igl engraziament stimuleschan nus dad aunc raquintar per conclusiun
enzatgei ord las ruinas da Giuv. Ti eis forsa gia ius atras Tujetsch ina sonda,
temps da stad ed has forsa viu in di dalla pli gronda bialaura, co ils habitonts
vegnan malgrad fuola da fenar en duas liungas processiuns, cantond e recitond il
s. rusari, encunter la biala caplutta da Zarcuns. Quei ei ina veglia isonza, che
generaziuns e generaziuns han observau e la quala ha purtau gronda benedicziun
ella vallada. Ella deriva da Giuv e la tradiziun raquenta sco suonda.
A Giuv viveva dad in temps in pietus e sogn um cul num Gionet (Janet). Schegie
buca versaus en scienzias mundanas era el ton meglier enconuschents cun la veta
dils sogns ed exercitava en particulara moda la pietusadad. Sia speciala oraziun
era il paternies. El meditava il cuntegn da quel cul spért ed entrava aschia
ellas grondas verdads dall’oraziun, ch’il Segner ha sez mussau. El haveva da dir
in paternies naven da Giuv entochen Zarcuns, ina mesa ura lunsch. Probablamein
mava el dalla senda, che meina aunc ussa tras Budas, Cascharolas, Flurin e
Zarcuns. Quei era la via da bara dils da Giuv e forsa l’emprema via tras la
vallada. Ferton che Gionet mava inagada aschia meditond e recitond il paternies,
ei Nossadunna cumparida ad el en quei liug, nua che la baselgia da Zarcuns stat
dapresent ed ha fatg da saver ad el, che sch’ils habitonts da Tujetsch veglien
prender si da sanctificar la sonda cun far ina processiun en quei liug, sche
vegni ella far madirar il graun. La caplutta da Zarcuns seigi sin quei vegnida
baghegiada da Gionet da Giuv.
Vas ti inagada tras la biala vallada e sper il vitg da Zarcuns ora, pren la
breigia e viseta quella tgeua caplutta; salida Nossadunna cun in pietus ave;
mira lu si encunter igl arviul e ti vesas leu il maletg da quei eveniment, co
Nossadunna ei cumparida a Gionet che stat leu enschanuglias. Vid il mir sas ti
leger ina inscripziun latina cul suandont cuntegn romontsch:
«Miraculus ei il Segner en ses sogns (Psalm 67, 36). Mo aunc bia pli miraculus
eis el enten la beatissima purschala Maria, regina da tuts ils sogns e mumma da
siu s. Fegl, la quala el ha dau a nus Tuatschins en particulara moda per
mussadura e protectura, sco ella sezza ha mussau cun cumparer miraculusamein
cheu en quest liug ad in cert Gionet da Giuv gl’onn 1622 ils 8 da schaner. Quei
vegn mussau si entras scartiras, entras la tradiziun ed il present maletg e vegn
era cartiu sontgamein.»
D.O.M.
En in cantun dil maletg stattan ils plaids: «Bartolome, Broder de Castelberg ha
fatg questa pittura 1763.»
Sco igl ei vegniu detg a nus, sche duevien respectivas scartiras sur da quei
sogn um sesanflar pli daditg egl archiv dalla vischnaunca ed el seigi satraus el
santeri a Sedrun sut la porta pintga. A Selva, nua ch’ins fageva, avon che la
baselgia a Sutcrestas vegni baghegiada, la processiun dalla sonda mintga ga a
Tschamut, vegneva ei fatg mintga ga ina oraziun en memoria da Gionet da Giuv.
Ei fa in’atgna impressiun, cura ch’ins vesa quasi l’entira vischnaunca rimnada
mintga sonda naven da dumengia dil scapulier entochen dumengia dil rusari cheu
avon il vut da Nossadunna, udend sias oraziuns, ses suspirs e ses giavischs cun
il sacrifeci dil sacerdot. L’impressiun segrondescha, cura ch’ins auda il bi
cant popular, las sonoras vuschs accumpignadas cun ils migeivels suns
d’in’orgletta. Cheu san ins aunc tedlar las bialas canzuns romontschas
religiusas, en particular quellas ch’il meriteivel pader Beat Ludescher ha giu
cumponiu per nies pievel romontsch, quei um che ha operau aschi bia ga cun ses
divers cudischs da scola, sia ductrina ed en particular entras siu cudisch da
devoziuns. Ed alla fin dil survetsch divin, cheu resuna aunc sco davos salid
digl entir pievel il «Salve Regina». Pign e grond, giuven e vegl mira aunc ina
ga si tier Nossadunna, salida ella e serecamonda puspei en ses sogns mauns per
l’entira jamna. E puspei audan ins ils suspirs ord la litania da Nossadunna, las
ramurontas vuschs, che reciteschan il s. rusari, e mintga processiun seretila
puspei encunter Sedrun e Rueras.
La devoziun dallas sondas ei per ils da Tujetsch buca ina pintga unfrenda. Grad
duront in temps dalla pli gronda fuola e nua che mo ina suletta ura sa esser
savens da schi grond avantatg. Nuotatonmeins tegn scadina famiglia bia sin
quella e frequenta ella stediamein.
Nus essan alla fin cun nossa lavur. Mond atras la Val Tujetsch e vesend leu ina
nunspetgada, biala e reha raccolta da graun uonn, ei la legenda da Giuv vegnida
endamen a nus. All’entschatta havevan nus igl intent da raquintar quella
semplamein sco per engraziament per tala benedicziun. Mo encurend material essan
nus vegni sil patratg da metter inaga ensemen ina pintga cronica sur Giuv.
Quella lavur ei el medem temps ina pintga enzenna da nossa fideivla carezia per
la biala Val Tujetsch e ses cars habitonts.