Ils Lucas dalla Cruna
da Battesta Soliva
Gia differentas ga ha miu fegl supplicau mei che jeu duessi scriver ina ga enzatgei sur la derivonza da sia mumma. Pia tiu basat ei staus il Lucas Cavegn dalla Cruna * 18-8-1816. Co ses geniturs senumnavan sai jeu buca positiv.(Joannes Antonius Andreas Cavegn, assissten, 1790 - maridaus cun Onna Maria Beer 1792 - 1849 ) Ualti giuvens eis el setratgs en Frontscha cun aunc in frar che veva num Tumaisch Giusep, * 19-3-1835. Els ein daventai survients da hotels e fatg pulita carriera. Il Tumaisch ei restaus en Frontscha per adina. Il Lucas ei turnaus en Svizra e fatg diever da sias enconuschientschas fatgas en Frontscha sco hotelier. En siu vitg natal Sedun ha el acquistau ina ualti spaziusa casa cun bia regress sil pli bi plaz dil vitg. Quella casa ha el midau entuorn e baghegiau vidlunder e fatg ordlunder in hotel e dau num Hotel della Cruna. Era il hotel da Tschamut, Fontauna dil Rein, ha il Lucas e sia famiglia baghegiau.
Per dunna eis el ius enta Selva per l'Onna Maria Venzin,* 20-1-1832 + 1890, sora da stalter Fidel Venzin. Ina sora ha giu maridau.......... Berther da Rueras, ina ei stada dunna da Hans Giachen Deflorin da Camischolas ed ina ha maridau in Flury da Buretsch/Muster. Tuttas han giu ualti grondas famiglias, glieud robusta ed intelligenta.
Da tiu basat Lucas e basatta Onna Maria ein carschi si siat
affons:
1. Il Carli Giusep Anton * 1858 + 1929 che ha maridau la Petronila Maissen da Muster * 1862 - e surpriu il hotel da Tschamut. Affons ein stai : la Maria, l'Antonia, l'Urschla, la Johanna, la Pia ed il Carli.
2. La Bina (Sabina) * 1860 - maridada cun scolast Anselm Capeder * 1856 - che habitava a Rueras.
3. La Leonora,* 1862 - maridada cun Placi Mattias Berther da
Segnas, * 1847 - .. Affons: Lucas, Thomas, Placi, Maria, Clementina, Cristian, Giochin, Franzestg e Battesta.
4. Adolf, * 1863 - 1946 maridau Onna Maria Cresenzia Hetz * 1869 - 1943 da Rueras. Affons: Lucas, Tumaisch, Giulia, Ambrosi, Maria, Bernard ed Adolf.
5. Florentin,* 1865 - 1936, maridau Carlina Schmed* 1872-1951. Affons: Thomas, Maria, Florentin, Catrina, Albert, Carlina, Giuseppa, Mariuschla, Johanna.
6. La Veronica ledia ( 1867 - 1917).
7. L'Augustina medemamein stada ledia
Cura che la famiglia dil tat Lucas ei dada dapart ein las duas giuvnas Veronica ed Augustina seretratgas giu Cuera en plazza. La Veronica ei stada biars onns tier docter Kaiser e sias soras, ina reha famiglia, tuts ledis. L'onda Veronica era la regina en quella casa e saveva far tgei ch'ella leva. Cun circa 15/16 onns ei tia mumma ida giu Cuera tier l'onda sco fumitgasa dalla fumitgasa.
Ein ils treis Kaisers stai morts era l'onda vegnida a casa e gudiu quei ch'ella veva rimnau giu Cuera.
La Maria dil Florentin ei stada per temps a casa e gidau ses geniturs. Auter temps stueva ella ir sut, cunzun igl unviern. Ella ha giu plazza ad Andermatt, a Turitg, a Lugano, Cuera e Muster ed aschia vinavon entochen che siu vischin Battesta Soliva da mulin ha dau plazza ad ella per veta duronta. Maridai ein els ils 17-2-1922. Tia mumma ei morta 30-8-1945.
Cun raschun ston ins supponer ch'il Lucas, tiu basat, hagi giu empau pli bia scolas che mo igl ordinari da quei temps, pertgei el ha administrau differents uffecis. El ei staus president da vischnaunca, ugau baselgia, organist da s.Vigeli e deputau sil Cussegl grond a Cuera. Sper siu hotel ed ustria haveva el aunc in pulit negozi da victualias e material. Era vid praus e vaccas havevi el in grond plascher. Dalla malsogna da baghegiar ha el adina pitiu bravamein e quella malsogna ei stada contigiusa per tut ses vegnensuenter entochen sil di dad oz. Da quella malsogna buca tgunsch ch'enzatgi metschi senza ch'ella laschi anavos consequenzas. Mo respect ei d'haver da quels che ughegian enzatgei, quei dat fadigia a quels speras e svilupescha enzatgei.
Cura che la famiglia dil Lucas ei dada dapart ha il Carli surpriu
il Hotel Rheinquelle da Tschamut. Era el eri in capavel hotelier. Entras
baghegiar ina remisa cun suren ina dependenza cun pliras combras ha el engrondiu
sia fatschenta considerablamein. Da vart seniastra dil hotel ha el baghegiau ina
spaziusa e biala sala. Quella ha la lavina demoliu igl onn 1951. Da vart dretga
el liber ha el baghegiau ina hetta da lavar cun suren in per combras. Era quella
ei daventada l'unfrenda dallas lavinas da quei onn. Visavi il hotel da l'autra
vart dalla via steva il biro da posta cun vidlunder in pavigliun e negozi da
mineralias. Finida la sesiun da stad setergieva il Carli cun sia famiglia giu
Muster ed era sias cristallas stuevan far il viadi cun la famiglia. Cun il
negozi da cristallas era el schi capavels e passiunaus che quel ha in per gadas
disturbau sia gnarva. Jeu sun staus enzacons meins fumegl tier el.
![]() |
Il Hotel della Cruna a Sedrun ha igl Adolf survegniu e menau quel plirs onns cun sias soras Veronica ed Augustina ch'ein lu seretratgas giu Cuera, sco gia menziunau avon. Denton il far ustier e hotelier mava per el buca ual bein. Era sia dunna ha buca giu plascher e buca saviu seviver en quella branscha. Il Hotel della Cruna ei vegnius venals. Il Placi Mattias Berther cun sia Leonora ein stai ils cumpraders. Sco emploiau da hotels haveva il Placi rimnau grondas enconuschientschas e practica en quella branscha e la Leonora ch'era stada il sustegn da siu bab Lucas, ei stada la persuna predestinada per quella fatschenta. Sut la seriusa disciplina da ses geniturs ein tuts affons dalla famiglia Berther-Cavegn daventai capavla glieud da fatschenta ed han tuts fatg biala carriera ed il Hotel della Cruna Sedrun flurescha aunc oz sut num da quella famiglia Berther dalla Cruna, Sedrun. |
Gia ils davos onns ch'igl Adolf fuva aunc si la Cruna ha el entschiet a negoziar cun lenna. El cumpra lenna egl uaul, schava luvrar si, menava ella sin resgia, vendeva las aissas. Duront igl unviern teneva el adina dus fumegls e dus cavals. La stad haveva el dus fumegls ed in buob e silmeins quater cavals. Quels menavan las aissas tochen Caschinutta e da leu spedidas cun la viafier. Quella fatschenta mava bein ed Adolf ha in temps gudignau daners. Beingleiti ha el cumprau sulom e baghegiau ina gronda e biala casa cun nuegl e clavau. Oz ei la gronda part da quella casa possess dil Consum General Tujetsch. Duas habitaziuns han ses affons reservau per els. Sco dapertut ha ei era tier igl Adolf buca adina mo fluriu. Igl ei vegniu onns pli maghers ed han purtau empau digren a quella famiglia. Denton igl Adolf ha adina anflau la menada. El scheva gie: Sestaupa ina ruosna, sche laghegiel dad ir dad ina autra ora!
Adolf ha puspei procurau per prau e fatg il pur e quei era siu ideal ed era quel da sia dunna. Ils tiers ch'el veva teneva el bein. A miu bab haveva el detg inaga: Da far spargnar la maglia glieud e tiers quei seigi ad el mai dau el tgau!
Cun rimnar e negoziar cun cristallas ei per el stau ina buna e plascheivla resursa. Remarcar lessel aunc che jeu e mes frars havein luvrau fetg bia tier Adolf sco fumegls e gudiu en quella casa tier luvrar bials ed emperneivels temps. Siu negozi da lenna ha dau a biars buna e beinvegnida fadigia.
Il tat Lucas vegn ad esser staus igl emprem postenent a Sedrun e da quels ei quei uffeci ius vi sin Carli e dal Carli sin Adolf e vinavon sin ses affons, ils quals administreschan aunc oz la posta per cuntentientscha dil general. La posta ei stau neu e neu ina ferma ustonza per la descendenza dil tat Lucas.
Sco detg, ha il giuven fegl Florentin da Lucas maridau la Carlina Schmed, feglia persula ( cun aunc in frar cul num Duri, dus affons da satler Schmed-Russi).
Quella Carlina eri ina biala e tschecca giuvna ed ei maridada cun scheniv onns. Stai maridai ein els secasai en la casa visavi la casa da scola. Quella casa hagien ils Cavegns da Rueras transportau giu da Cavorgia-sura baghegiau sin quei plaz. In temps hagi quella surviu als Cavegns da Rueras sco casa ed ustria e negozi. Buca grad schi ditg e la casa ei vegnida venala. Matei per metter ord via la concurrenza ein ils Lucas sefatgs cumpraders. Tenor raquintar da miu sir Florentin seigi igl aug stalter Fidel Venzin staus gideivels tier la cumpra e dau ils necessaris daners sut cundiziun che sch'ei plai e cunvegni al pign, sco el numnav'il Florentin, duei la casa esser da lez per il prezi da cumpra. Da negin astgi il capital vegnir visaus giu aschiditg sco el paghi il tscheins stipulau. Quellas caussas ha il Florentin raquintau a mi sez.
Fagend diever dalla buontad da siu aug Fidel ein il Florentin e la Carlina sepatrunai da sia casa. Per che la dunna hagi occupaziun e sappi esser gideivla enten far il da viver ein els sedecidi da far ustria e metter neu ina stizunetta da materias e rauba manedla. Per quei intent van els in di giu Cuera tier il grond negozi Bener. Tut a tremblond hai mess avon a quei signur il motiv da mia viseta ed hai era detg che nus hagien pauc daners e sch'el sappi buca creditar sappien nus buca cumprar. Mirond sin mei agrad en damonda el: Essas vus in fegl dil bab? Gie gliez quetel schon dad esser. Sche lu mei ed encurri ora tgei ch'ei plai e cunvegn.
Nus havein priu ora rauba per in pulit daner. Avon ch'ira hai vuliu dar a quen quels paucs raps che jeu vevel. Il Bener ha ris e detg: Mei vus ruasseivlamein a casa e la rauba suonda. Enzacons onns ei quella fatschenta ida pulit. Il Florentin vendeva la rauba per raps e mo per pigns e cuorts credits. Ei vegn il temps nua ch'ils consums neschan e sesviluppeschan. A Muster ei vegniu fundau in taffer consum. A Tujetsch eran las fatschentas privatas pli u meins fleivlas. Ualti gleiti seresolvan ils da Muster da metter ina filiala a Tujetsch. Cun Florentin fa il consum da Muster ina cunvegnientscha. Florentin venda ad els la rauba ch'el ha provisiun, lai al consum ses locals per in pulit tscheins e tila ina tschecca paga per l'administraziun. Ussa sun jeu ametsch, ha el detg. Aschia ei quei stau biars onns. Vonzei ei lu seconstituiu la Societad acziunara da consum Tujetsch. Quella ei secolocada els locals vegls dil Lucas Cavegn dalla Cruna sut administraziun jastra. Ussa haveva Florentin piars sia biala entrada. Per sia iniziativa e confundatur ei levau si a Tujetsch in secund consum cul num: Consum general Tujetsch. Quel ha priu quartier en casa da Florentin e Florentin ha fladau en a quel l'olma e Tumaisch Schmet da Cavorgia ei stau igl emprem administratur. Florentin fageva ussa cun sia dunna e fegl Albert pli tard il pur. Remarcar stuein aunc che Florentin era in bien cavacristallas cun cletg e capientscha. Da smervegliar che tuts treis fegls dil Lucas han giu plascher e quasi pissiun vid las cristallas.
Interessant ei era co Florentin ha fundau sia ustria sin l'Alpsu. Quei ha el rschunau a mi pliras gadas. El eri buca ditg maridaus ed eri fumegl tier siu frar Adolf. Entras ira vi d'Ursera culs cavals ha el enderschiu da ses parents ed amitgs ch'ei vegni fetg bia militer sil cuolm quella stad ed ei seigi donn da buca esser leu ina ustria. Florentin discussionescha la caussa cun in per da ses beinvulents, principalmein cun siu quinau Anselm Capeder e siu frar Adolf. Quels segidan cun el. Siu cuserin G.Michel Flury da Bubretsch ed il pign da mulin sez e versai vitturins han quitau per il Transport da lenn e menaschi da cavals digl Adolf. Ussa ei Florentin libers. En cuort temps ei carschiu ord la turba sil cuolm ina spaziusa baracca, fatga cun petgas rodundas el tratsch, tabliau e fatg tetg cun cutgnas ed aissas da mendra qualitad. Las mobilias ein era buca stadas custeivlas, pals el tratsch ed enzacons sissura. Per survients ha el engaschau entgins tschecs umens che savevan lungatg e quen. Denter quels survients era siu quinau Anselm Capeder, scolast Gion Antoni Schmed da Cavorgia, ch'era cun el fumegl tier Adolf. Scolast Deragisch da Bugnei e scrinari Sigisbert Huonder. Quei tut ei stau arranschau en paucs dis ed il militer sa vegnir ed ei veramein vegnius ed ha schau anavos enzatgei. Pagau tuttas spesas hagi el giu la baracca ed aunc 500.- francs schuber. La hetta ha Florentin mai pli fatg giu, schegie ch'ei era ualti grev da mantener. Cun caschun da militer ni dapli bia lavur era ella bein survida. Empau alla ga ei vegniu baghegiau ora e fatg vidlunder ed ussa veseis co igl ei. Il complex ei construius en pliras ga. Siu principi era da metter neu mo quei ch'el pudevi mintgamai pagar, sia idea, mo denton buca adina la vera. Entras quei ei vegniu futschergiau bia. Il complex sil cuolm ha dau a Florentin bia da studegiar e panzar, mo era plascher e confiert per el e sia dunna. La primavera aschi gleiti sco la via era aviarta treva ei el ensi ed igl atun stueva ei naven e serrar si. La Maria, mia dunna ei plirs atuns stada sil cuolm cul bab entochen ch'ins stueva far prescha da midar giu, e quei lu aunc cun schliet cundrez da scaldar.