Dumengia
ils 25 da november 1962
Program:
I.
Benedicziun:
1.
12.30 rimnada en baselgia
Veni creator e benedicziun dils crucifixs
2.
Til alla casa da scola
3. Benedicziun dil niev edifeci silla plazza avon casa da scola
II. Inauguraziun:
1. Salid e beinvegni
2. Producziun dalla societad da musica direcziun sgr. scolast Teofil Schmid:
a)
Alte Freunde marsch da Ernst Lüthold
b)
Waldvöglein da Mayr-Mol
3.
Plaid da sgr. architect Carli Beer Turitg
4. Plaid festiv da sgr. pres. communal Berther Christian
5. Producziuns dils affons e dil chor mischedau
a) Engraziament
b) Steilalva da Eduard Lombriserdirecziun sgr. scolast Leci Jacomet
c)
Vallada splenduronta da Bertogg direcziun sgr. scolast Alfons Schmet
6. Giug humoristic da Placi Deragisch
7. Cuort discuors da rev. sur Stephan Schuler president dil cussegl da scola;
dal representant dalla regenza; da sgr. inspectur Leo Bundi.
8. Cantata „Himni alla scola nova“ da rev. sur Giusep Durschei cumponida e
diregida da sgr. scolast Giusep Huonder.
Uniuns cooperontas: Chor da femnas direcziun A. Schmet; Chor da vallada
direcziun G. Huonder; Chor d'affons direcziun L. Jacomet.
9. Producziuns dalla societad da musica
a)
Schwyzer-Soldaten marsch da Ernst Lüthold
b) Gipsy-Band dixieland-foxtrot da Heino Gaze
10.
Conclusiun
Repartiziun
da regals als affons
Investa dalla scola nova
Himni
alla scola nova da Sedrun 1962
Scola
nova grond'e biala
sepresentas sc'ina diala
cheu amiez la loscha val.
Tei salida tut schenada
l'antenata bandunada
forsa cun in cert permal.
Mo
ils onns van en furtina
tras
la veta pelegrina
e denton semida bia.
Quei che fuva ier en moda
varga spert sco ina roda
e cun quella tut che va.
Nova
veta e speronza
nescha ord la cuminonza
e sefa plaunsiu valer.
Tut il bien che cheu renescha
en carezia e flurescha
acceptein nus cun plascher!
Scola nova bein postada
el sulegl dalla vallada:
Arva
pia tes portals!
Ils affons la giuventetgna
han spetgau cun passadetgna
da guder tes novs locals.
Seigies
ina mumma prusa
cun carezia generusa
per tes gronds e pigns affons.
Veglia
bein sur la cardientscha
e diregia cun prudientscha
tes
discipels tras ils onns.
Nus
tschentein tei per adina
sut
la protecziun divina.
Tut
en tei sei benediu!
Possien
biars en casa tia
prender in bigliet sin via
per
anflar albiert tier Diu!
Giusep
Durschei
Tujetsch e sia scola
La
Val Tujetsch ei ina republica per sesezza. Ella meina in'atgna veta ha atgnas
disas agens usits ed ei conservativa per tschien procent en tuts graus. A quella
mentalitad engraziein nus per ina part la ventira; da haver ussa ella biala val
tujetschina duas stupentas ed exemplaricas casas novas da scola. Per ina part
ditgel; l'autra part da quella ventira numnada consista ella voluntad dil
tuttafatg caracteristica dall'entira populaziun da dar a sia giuventetgna ina
cumpleina seriusa e per tgierp ed olma favoreivla educaziun attaschada alla pli
aulta finamira humana: Niessegner e sia beada perpetnadad. En questa ludeivla
intenziun ein tuts Tujetschins e tuttas Tujetschinas units e conforms; la
maniera denton e la via per contonscher questa finamira dattan savens biaras
caschuns a cauldas ed intensivas discussiuns.
Scolas existevan gia daditg en Tujetsch. Pader Placidus a Spescha il renomau
capitular dalla claustra da Mustér il spiritual viagiont - denter auter eis el
staus treis onns (1809-1812) beneficiat a Selva ed ulteriurs treis onns (1812
-1815) caplon da Sedrun - ha fatg interessantas remarcas sur las scolas da
Tujetsch da gliez temps. Menar la scola ei stau tenor pader Placidus a Spescha
caussa dils aultreveri signurs caplons. Igl autur numna questa obligaziun
expressivamein in fastedi (eine Beschwerde) che seigi vegnius adossaus al caplon
da Sedrun. Secapescha sch'ins seregorda dils gronds interess alpinists
geografics e mineralogics che han clamau e quasi surmenau il bien pader caplon
da prender siu fest cun bintgun e dad ir en sias muntognas fetg carezadas! La
scola fuva per siu grond spért e da vast horizont propi ina cadeina e la
stretgadad dalla stiva da scola sco ina perschun. Denton ha pader Placi a
Spescha stuiu dar scola mo duront ils meins d'unviern, numnadamein dall'
entschatta da november entochen la dumengia da palmas. Skis enconuscheva ins da
gliez temps buc ed il sport d'unviern fuva la lavur dil pur muntognard ensemen
cul cumbat encunter las sgarschurs cunzun dallas lavinas tujetschinas. Ils
scolars ein vegni instrui oravontut el leger e scriver en romontsch e latin. Tgi
sa sche la carezia per il lungatg latin e siu diever els survetschs divins
entras igl entir pievel derivan aunc da lezza perioda da scola?
Tenor idea da pader Placi havess ins stuiu schar dar scola laics e buca
spirituals e quei havessen umens stuiu menar las scolas pils buobs e
„dunschalas veglias e cultivadas“ quellas dallas buobas.
En in punct ha pader Placi denton giu cumpleinamein dretg sch'el di che „la
vera sventira vegni mo dall'ignoranza distracziun e malignadad“ e sch'ins
vegli impedir disgrazias dueigi ins educar ed instruir bein la guvientetgna.
Quels e tals patratgs e ponderaziuns ein daventai muossavias pigl entir pievel
tuatschin tras decennis e tschentaners. Adina ei la scola stada in grond problem
e caussa da biars quitaus. Aunc oz! Denton eis ei buca stau lev, da menar en
bunas e sufficientas scolas per ina vischnaunca aschi gronda e vasta. Duront ils
temps da pader Placi han ins giu scolas a Sedrun a Rueras ed a Selva. En tuts
treis loghens han ils augsegners menau ellas quei senza casa da scola senza
hallas da gimnastica e tuttas installaziuns modernas ed excellentas dallas
qualas ins po far diever ozildi! La stiva dil rev. sur caplon da Sedrun da
Rueras e da Selva fuva era mintgamai stiva da scola. Sch'ins considerescha la
grondezia da lezzas stivas san ins senz'auter che Tujetsch ha da gliez temps
buca giu biars scolars. Mo la vischnaunca ei carschida, las famiglias ein
semultiplicadas ed ualti spert ein las pietusas stivas dils augsegners buca pli
stadas sufficientas per dar scola. La vischnaunca ei vegnida sfurzada da
baghegiar. Igl emprem ha naturalmein Sedrun survegniu ina atgna casa da scola
leu visavi il Sontget. Suenter han era Rueras e Selva survegniu atgnas casas da
scola a Selva eis ella vegnida eregida a Sutcrestas quasi el miez dils dus vitgs
Selva e Tschamut. Ni ils da Selva ni ils da Tschamut han vuliu visitar ina scola
en in auter vitg e perquei han ins stuiu tschentar la casa exact el miez denter
omisdus vitgs. Mo era Cavorgia ha survegniu ina pintga casa da scola era en miez
da quels pigns vitgets! Finalmein han ins era dau scola a Camischolas en ina
pintga casa cun mo ina suletta stiva e negins auters locals. Tschun casas da
scola ha Tujetsch pia survegniu ruc a ruc e per las relaziuns da marcau eis ei
stau d'imaginar tgei vias ch'ils scolasts ils augsegners ed ils cussegliers da
scola han stuiu far per visitar questas scolas ed instruir lur affons.
Oz havein nus en Tujetsch tut autras relaziuns. La pintga casa da scola da
Camischolas drova ins buca pli e quella da Selva stat vita muort munconza
d'affons! Persuenter crescha il diember da scolars a Rueras e cunzun a Sedrun
onn per onn aschia che nus havein pigl onn present en total 230 scolars
numnadamein:
|
Sedrun
e Camischolas: |
152 |
|
Rueras |
52 |
|
Cavorgia: |
12 |
|
Scola
tudestga: |
14 |
Per
l'instrucziun da quels scolars eisi vegniu engaschau 7 scolasts primars, 2
secundars in scolast per talents manuals, ina scolasta da lavur ed ina scolasta
da tenercasa, en total pia 12 forzas da scola.
Nus lein cumpletar che la vischnaunca ha culla erecziun dalla casa nova da scola
da Sedrun concludiu dad era introducir ina scola da tenercasa per las classas
superiuras elementaras e per las classas secundaras sco era ina scola per
talents manuals schinumnada „Werkschule“ per las classas superiuras
elementaras. La vischnaunca ha cheutras demussau gronda enconuschientscha e
capientscha per tut quei che l'educaziun dalla giuventetgna pretenda ozildi.
En tut priu: igl ei da constatar che la vischnaunca da Tujetsch sia populaziun
ed ils
Ussa
setracta ei da tener e mantener e sustener quei spért progressiv questa
mentalitad da haver quitau per la glieud digl avegnir e per il spért propi
cristian dalla biala val tujetschina. En quest'intenziun ston tuts luvrar e
tener ensemen ed oravontut ston la casa da scola e la casa paterna esser ina
nunseparabla unitad per il salit e la ventira da nossa cara giuventetgna. En
quei senn giavischa il sutsignau bial'aura celestiala e temporala per l'avertura
e la benedicziun dalla casa nova da scola da Sedrun.
Stephan
Schuler
caplon
da Selva e president dil Cussegl da scola da Tujetsch.
Novs baghetgs da scola a Tujetsch
Gl'ei
in mument nua che in entir triep vischnauncas sursilvanas han baghegiau ni
baghegian novas casas da scola. Quei
ei oz pusseivel cheutras che las concessiuns da nossas auas portan allas cassas
communalas pli grondas entradas. Cun
agid da quels mieds da finanziaziun ha la vischnaunca da Tujetsch era giu la
pusseivladad e la curascha da baghegiar dus baghetgs da scola in a Rueras e
l'auter a Sedrun.
Las empremas casas da scola a Tujetsch ein vegnidas baghegiadas a Sedrun scola
veglia sin Cadruvi gl'onn 1848, scola a Rueras 1850, scola da Camischolas 1862 e
Cavorgia gl'onn 1848. Per ils scolars da Selva e Tschamut havev'ins il local da
scola a Sutcrestas en caplutta da Nossadunna. Quellas casas
da scola existan aunc oz tuttas, a Sedrun han ins puspei ils onns 1884/85
baghegiau ina secunda casa da scola ed a Selva-Sutcrestas ei la scola vegnida
baghegiada gl'onn 1919.
La casa da scola a Sedrun ha pia satisfatg als basegns da scola ed als basegns
publics pli che 100 onns. 100 onns survetsch public ei ina brav'uriala e
savessen quels baghetgs raquintar bein enquala episoda succedida sut lur tetgs.
La carschen dalla populaziun e dil traffic dils davos onns fan che nos baghetgs
da scola daventan memia pigns e nunsufficients,
ton per lur suprem intent da scola sco era per auters basegns dalla
publicitad. Cumissiuns da scola ed amitgs da scola fan attents la vischnaunca
sin la necessitad ed il basegns dalla renovaziun da nossas casas da scola. Ins
elegia ina cumissiun che duei studiar e preparar ils novs problems da scola.
Fini ils baghetgs da scola a Rueras sedecida la vischnaunca per ils baghetgs da
scola a Sedrun. Ins vegn perina da metter ils baghetgs novs sin in niev plaz
dadens Sedrun encunter Camischolas demai che las scolas secundaras per tuts
vischins dueien vegnir reunidas a Sedrun. Ils 6 differents projects per ils novs
baghetgs da scola a Sedrun vegnan presentai alla radunonza da vischnaunca che
sedecida e concluda unanimamein per il project da signur architect Carli Beer
sesents a Turitg mo ei Tuatschin.
Ils plans en detagl vegnan preparai successivamein e gia gl'atun 1960 savein nus
entscheiver cun ils fundaments dils novs baghetgs. Ei fa ina stupenta aura
d'atun e nus vegnin vinavon cun ils fundaments e miraglias pulit ed essan aschia
sin primavera bein semtgai per dar vinavon las lavurs. Gia quei atun savein nus
far tetg e cuvierer gl'entir baghetg e cheutras dat ei caschun da luvrar
gl'entir unviern vid las lavurs internas.
Il niev tract da scola cumpeglia: 10 stanzas da scola, 2 stanzas da scola per
las buobas ed ina pli gronda stanza per luvratori dils buobs. El medem plaun
vein nus ina sala per exercezi dallas societads e che survescha lu era per
radunonzas da vischnaunca e radunonzas pli pintgas. Sut quella halla anflein nus
la cuschina da scola cun 4 plattas electricas e tut il confort d'ina cuschina da
scola.
Dasperas vein nus la casa dil pedel ch'ei endrizzada stupent e corrispunda era
allas
Buca
emblidar lein nus il plaz da scola e da gimnastica che cumpeglia in bienton
mesira ed ei segiramein in grond avantatg pil grond diember d'affons da scola ed
era pils divers basegns dalla vischnaunca sezza.
Gl'ei buca nossa caussa da dar in pareri dall'ovra finida. Eis ella perfetga en
tuts graus? Corrispunda ella allas pretensiuns momentanas ed a tut tgi che
quenta la casa da scola per sia casa? Ton astgein nus dir oz che la generaziun
hodierna da Tujetsch ha demussau grond interess e simpatia ton per la scola sco
per la veta culturala surprendend in grond
buordi. Igl architect projectader ed empalader dalla lavur ha studiau cun
tutta premura nos problems da scola ed exequiu sia lavur cun plascher ed
ardiment. Tontas e tontas firmas indigenas ed jastras dagl impressari tochen al
davos luvrer han buca schau muncar en lur prestaziuns.
Alla cumissiun da baghegiar a tuts collaboraturs ord il mistregn e commerci sco
era a tuts vischins ed amitgs dalla scola engraziein nus per la buna cooperaziun
e sustegn nus giavischein als educaturs prospereivla activitad ed als affons tut
bien per igl avegnir.
Nus selegrein persesez cun vus e cugl entir pievel sur dall'ovra reussida e
sperein ch'ella seigi gartegiada. Il Segner vegli benedir tuttas stentas lavurs
ed unfrendas che quell'ovra ha caschunau. El encoruneschi quella ovra magistrala
dall'educaziun cun sia particulara benedicziun divina. Vegli il suprem mussader
ed educatur sut la protecziun dil qual nus tschentein dumengia nies edifeci e
nossas scolas conceder che nossa giuventetgna, la speronza da scadina
vischnaunca possi per dis ed onns ir cheu en pasch en ed ora e conquistar las
habilitads spirtalas e corporalas necessarias per daventar ed esser buns
cristifideivels habels era per la veta e ses cumbats.
Christian
Berther
president communal
La casa nova da scola a Sedrun
Igl
atun 1959 ha la vischnaunca da Tujetsch envidau en sis architects ad ina
concurrenza per ina casa nova da scola per la vischnaunca da Sedrun.
Il schaner 1960 han ils derschaders e silsuenter la suprastonza communala
decidiu da recumandar alla radunonza communala l'erecziun dil project
d'architect SIA Karl Beer a Turitg.
La radunonza communala concluda ils 10 da fenadur l'erecziun cun approbar il
preventiv da cuosts da 2.5 milliuns suenter ch'il project ei sin giavisch dallas
autoritads cantonalas vegnius prolungius entras ina halla da gimnastica.
Igl
entir cumplex dalla casa nova da scola secompona aunc ord
il baghetg per il pedel
il baghetg per la scoletta
e la halla da gimnastica.
Per
l'erecziun dils numnai baghetgs steva in sulom da 5811m2 a disposiziun il qual
ei situaus el nord dalla via principala Sedrun-Alpsu ed el sid dalla staziun da
Sedrun. Cunquei ch'il sulom ei zun pigns ei buca vegniu en damonda per la scola
in baghetg cun singuls tracts da scola; ei ha giu num restrenscher il menaschi
da scola en in baghetg.
Il baghetg ei vegnius ruchegiaus dil tuttafatg al cunfin settentriunal dil sulom
sinaquei che la part meridiunala resti libra pil plaz da giug. Quei ei tonpli
stau necessari cunquei che stueva muort l'erecziun dalla halla da gimnastica
aunc star liber il plaz special per gimnastica.
Propi il baghetg da scola ei tenius schi bass sco pusseivel sinaquei ch'el
sepresenti buca sco in monster disturbond il maletg dil vitg. Sco transiziun al
vitg vegl ein la casa pil pedel e la scoletta vegnidas eregidas sco baghetgs
independents per cheutras buca disturbar la construcziun cumprovada dil vitg.
La halla da gimnastica che duei survir il medem mument sco halla da fiasta ei
aunc vegnida augmentada entras ina tribuna e siara giu en posiziun verticala
viers ils suranumnai baghetgs harmonicamein igl entir stabiliment.
El singul ein els baghetgs mess sut tetg:
En casa da scola:
En sut-plaunterren:
En ina vonconstrucziun la cuschina da scola cun 4 plattas da cuschinar,
Il curtin dalla cuschina schai dalla vart encunter il vitg denter la cuschina e
la casa dil pedel.
El tract liung secattan ils locals da schurmetg per 300 persunas ed in local da
sanitad cun 12 letgs.
Il scaldament cun 2 preuls per scaldament central cun scaldament d'ieli cumbinau
cun in stabiliment per aua caulda che lubess igl endrez per in bogn da
vischnaunca per il qual ils locals ein prevedi. Milsanavon secattan cheu la
centrala electrica e la repartiziun dall'aua.
El plaunterren:
sesanfla l'entrada principala che schai sin la vart orientala a vesta dil vitg
ed ina secunda entrada sin la vart occidentala.
Alla entrada principala ei projectau ina via d'access neu dalla via dalla
staziun che
Dall'entrada principala arriva ins en la gronda halla d'entrada ed en la sala da
musica e cant dasperas. La halla d'entrada sa cun la sala da cant ensemen vegnir
duvrada sco aula cun 200 plazs da seser. Sin la vart occidentala schai il local
per la scola manuala (Werkschule) cun in local per material.
Encunter il sid schai la gronda halla da pausa cun tetg ed avon quella il plaz
da giug. Per giugs sin la prada da giug ei aunc prevediu el plaunterren
garderoba e commoditads.
En I. e II. alzada schain mintgamai 5 stanzas da scola e mintgamai ina
stanza per lavurs manualas, milsanavon mintgamai 1 stanza da scolasts en las
qualas secattan la biblioteca da scola e material da scola.
Schegie che la scola ha stuiu vegnir plazzada en in tract da construcziun ein
scola in;feriura scola superiura e scola secundara separadas ina da l'autra cun
atgnas scalas.
Las stanzas da scola schain tuttas sin la vart meridiunala e mesiran 8.50 m sin
6.80 m.
L'entira preit posseda retschas da finiastras ch'ein schurmegiadas encunter il
sulegl cun storas da rullar d'alumini.
En la II. alzada vegnan las salas da scola sclaridas dad omisduas varts
entras la glisch dil nord.
Ins ha dau gronda breigia da porscher als locals da scola tonta glisch sco mo
pusseivel. Las mobilias dils locals da scola sco mobiglias da scola scaffas
tablas da preit ed autras tablas per l'instrucziun corrispundan allas
pretensiuns hodernias.
Els corridors ein las garderobas vegnidas plazzadas sut ils bauns da seser ils
portacalzers. Las commoditads necessarias per scolasts, buobs e buobas secattan
en l'emprema alzada.
Pigl entir stabiliment da scola han ins sedau gronda breigia d'applicar material
indigen.
Tuttas lavurs da scrinari egl intern dalla casa da scola ein vegnidas exequidas
ord lenn ruver e pegn indigen quei lenn ei buca vegnius curclaus.
Tuttas
finiastras cun veiders dubels ein exequidas en lenn tieu.
Exteriuramein ein ils mirs vegni eregi ord granit indigen, ils parseuls dallas
finiastras ord larisch ed ils tetgals ord pegn.
La
casa da scola ei unida entras in corridor sutteran cun il sut-plaunterren dil
pedel e la halla da gimnastica cun tuts ulteriurs locals aschia ch'ils scolars
arrivan era sut tetg cura ch'ei neiva e plova alla halla da gimnastica. Il
corridor da communicaziun survescha il medem mument sco canal per ils
stabiliments d'aua e scaldament.
Dalla casa da scola alla casa dil pedel ei vegniu eregiu in baghetg da
communicaziun che survescha sco deposit da velos e skis.
La casa dil pedel cuntegn el sut-plaunterren:
local
da schurmetg
tschaler
pistregn
ed in luvratori
el plaunterren:
biro stiva
combra
da durmir pils geniturs
combra da durmir pils affons
cuschina cun plaz da magliar
bogn e commoditad
El
surcombras sa aunc vegnir drizzau en ulteriuras combras da durmir. Denter
la casa e la scoletta schai igl iert pil pedel. Sper la cuschina ei il local
d'arrest per la vischnaunca.
La casa dil pedel ei unida cun la scoletta. Quella communicaziun survescha sco
ulteriur plaz cuvretg da pausa.
La scoletta posseda ina atgna entrada sin la vart orientala. Ella ha
negina communicaziun cun la casa da scola aschia ch'ils affonets san buca vegnir
mulestai dals affons pli gronds da scola.
Il local dalla scoletta ha ina raesira da 8.30 x 8.70 m. La preit orientala e
meridiunala posseda finiastras entiras. Il plauntschiu sura ei ord lenn il
plauntschiu sut ord corc. Pliras scaffas ein baghegiadas en. Garderoba
avon il local e las necessarias commoditads ein avon maun. Ina
terrassa per part cuvretga e per part aviarta survescha sco terrassa da giug.
Tras ina porta da veider (Windfang) e sur la terrassa contonschan ils affons lur
prau da giug cun chista da sablun e requisits da giug.
La halla da gimnastica che duei el medem mument survir sco halla festiva
contonscha ins neu dalla scola tras il corridor da communicaziun sco era
directamein tras l'entrada principala sin la vart orientala.
La halla da gimnastica ha ina mesira da 12.00 x 20.50 m.
La tribuna ina tala da 16.50 x 7.00 m. Alla halla da gimnastica appartegn
l'entrada principala cun garderoba per ils hosps da fiasta.
Las garderobas dils scolars cun 6 duschas, indrezis per bogns da peis ed il
local pils requisits da gimnastica.
La tribuna che survescha per part per representaziuns da gimnastica,
teatralas e.a.v. ei provedida per illuminaziun da soffitas, indrez pil suflader
ed umbrivals ch'ins sa midar ora, respect. umbrivals da decoraziun. In vast
local survescha sco plaz da deposit per culissas ed auters indrezs da teater.
Quei local posseda era ina extrada directamein el liber.
Sut la tribuna ed uniu cun quella secattan las garderobas pils giugadurs e
giugaduras cun commoditads.
Sut l'entira halla da gimnastica ein tschalers che surveschan sco locals per
requisits da pumpiers e sco locals per velos ed autos.
Avon la halla da gimnastica schai sin la vart occidentala il plaz dir da
gimnastica en ina mesira da 18.00 x 36.00 m cun il foss da siglir ed igl endrez
da reiver. Il plaz ei curclaus cun asfalt tgietschen. Viers il sid siara ina
prada da giug en ina mesira da 38.00 x 26.00 m giu igl entir stabiliment da
scola.
Il
volumen da construcziun cumpeglia per la casa da scola 9 541.- m3
| per la habitaziun dil pedel | 1 135.- m3 |
| per la scoletta | 1
287.- m3 |
| per la halla da gimnastica | 697.- m3 |
| Ensemen cun tuts ulteriurs locals | 16
660.- m3 |
Sco
decoraziun artistica ei prevediu:
1 fontauna cun 1 maletg da scraffito en la halla da pausa
1 maletg sur l'entrada principala sin la vart orientala ed
1 pintga figura en la halla d'entrada.
Ad interim ei l'erecziun da quella decoraziun vegnida refretga entochen ch'il
surpli da cuosts ei sclarius giu.
Turitg
ils 12 da november 1962
Karl
Beer architect