Selva avon 100 onns
Notizias culturhistoricas ord la Val Tujetsch

Rimnei las restonzas,
sinaquei ch’ellas mondien buc a piarder. Gion 6,12.

Cun ils 13 da december, il di da s.Lucia, 1908 ha Tujetsch celebrau in centenari da tresta memoria. Tschien onns eis ei stau, ch’ina stermentusa lavina ha rasau ora tema e sgarschur, profunda dolur e tristezia sur il pign vitg da Selva. Nus mein viadenasi ella tgeua vallada e schein puspei raquintar ina gada vegls vischins la tresta sort da lur cars perdavons. Igl ei unviern, nus havein peda. Il vitg da Selva, situaus en in parlet da praus e serraus en da duas varts da teissas, aultas spundas, ei staus exponius da vegl enneu a differents prighels. Selva ha el decuors dil temps stuiu far atras grondas disgrazias. Perquei di era il poet da Selva, Giusep Steiner (†1904), stend a S. Brida ed alzond ses egls encunter Selva, cun buna raschun:

Cheu ves’ins lu in’autra val,
Mo quell’ves’ora bia pli mal.
Gl’ei Selva, liug zun blasfemau,
Ch’ha glieud e tiers pli ga satrau;
Gie, cheu ei stau zun bia sgarschur,
Ch’ha fatg anguoschas e snavur;
Cheu san ins numnar la val da larmas,
Cheu gida nuot, neginas armas!

Selva vul dir uaul, e buca per nuot. Avon tschentaners, sco ins anfla aunc en veglias scartiras, vegneva Selva numnaus semplamein «im Holz». Pli daditg era la spunda denter Carmihut e las Petgas surtratga cun uaul. La gronda casa dubla, che la claustra da Mustér possedeva ina gada a Tschamut, era baghegiada (era ils plantschius!) cun quaders, ch’ins haveva pinau silla spunda sur Tschamut encunter Scharinas. Pli tard formava quei uaul ina schetga e negin astgava pinar cheu lenna, ni sin il siu, ni sin quei dalla vischnaunca. «Mintga streh tgèsa in taler strof.»
Priu ora in pign circuit, igl Uaul da Rusas ual sur Selva, ei quella tenda uaul svanida ussa totalmein. Schebein quei ei daventau tras barschament, ni sch’igl uaul ei morts giu plaun e plaun, savein nus buca dir. Tgunsch sa il davos esser stau il cass. Nus fagein gie onn per onn l’observaziun, ch’ils uauls da maun sura, sco per exempel Liets, Uaul Flurin e Camischolas, van cun ried anavos. Els cloman tier als habitonts da Tujetsch da plantar en niev uaul ellas largias, sch’ins vul buca riscar il medem prighel da lavinas sco a Selva. Quei savess tgunsch daventar cul temps per il vitg da Rueras. Sche la lavina meina in di ils baghetgs dil mises da Mila giu ella Rufna, sche stein nus mal, denton sesmarvigliar savein nus buc. Plantei en uaul!

Denton buca mo las spundas, era la val sezza da Selva era ina gada cuvretga cun uaul. Dadens il vitg enagiu sextenda dapresent in grond toc terren humid, numnaus Las Palius. Onns da bialas stads portan quellas fein e risdiv en abundonza, mo arar san ins mai ellas. In pur ha avon onns empruau d’arar si in toc ed il pli grond avantatg ch’el ha giu da sia stentusa lavur ei stau, ina gronda pluna cuscha e lenna. Selva haveva pia dad in temps uaul en abundonza; ussa eis ei scart da lenna e quei ton pli, ch’era igl uaul da tschei maun dil Rein setila pli e pli encunter l’aua Nual, ferton ch’ils pegns da Plaun Viradas vegnan era pli rars. Avon temps ei cheu bein enqual pegn vegnius daus fiug per spuentar igl uors.
Il vitg da Selva ha dapresent 72 habitonts cun 12 ½ fiugs e 13 casas. Igl onn 1853 dumbrava Selva 76 olmas e 17 casadas. Tenor ina exacta statistica, fatga da sur decan Giachen Antoni Degonda 1768, haveva da gliez temps Selva 96 habitonts cun 19 fiugs. Da quels eran 5 umens e 2 femnas absents. Sche ins pareglia las famiglias da lezzas uras cun quellas dad ussa, sche dat ei la suandonta survesta:

1768 persunas 1909 persunas
Riedi 20 Venzin 37
Werth (Würth) 19 Peder 18
de Curtins 12 Loretz 9
Hetz (Hütz) 12 Giger 5
Peder 8 Berther 1
Berchter 6 caplon Elvedi cun fumitgasa 2
Curschellas 6
de Gonda 5
Cundrau 3
de Flurin 2
caplon Laimpach
cun mumma e niaza 3
Total 96 Total 72

Avon tschentaners sesanflava il vitg pli anora. Perdetga da quei ei il num «Tschevitg» = tschei vitg, ch’ils praus dador Selva portan aunc ussa e nua ch’ins encorscha aunc plirs suloms. Probabel ha ina bova giud la Val da Clavausura ruinau il vitg vegl ni schiglioc sfurzau ils habitonts da seretrer pli anen. Ch’igl ei rut ora cheu ina gada ina gronda bova, muossan claramein las numerusas muschnas, che surtraian per grondissim donn ina extendida squadra dil meglier terren.

Era il fiug ha visitau Selva cun sgarschur e devastaziun. 1785, ils 15 d’october ei igl entir vitg barschaus giu. Sulettamein la petga dil begl seigi restada intacta. Il fiug seigi ruts ora ella casa dallas «Mihellas», ual sut la baselgia, ferton ch’ina femna seigi ida sur combras en cun cazzola per stuppa. La paupra glieud eri dalla tema ed anguoscha tut confusa, aschia ch’ei savevien dustar ni fiug ni auter. Ina dunna seigi ida en nuegl ed hagi priu ora las cadeinas senza catschar ora ils tiers. Da cheu deriva probablamein l’ordinaziun dil vischinadi, che negin astgi luvrar cun glin (spatlar, tscherschar...) da cazzola.
En quella disgrazia ei era la baselgia, consecrada da uestg Josef Mohr ils 13 da zercladur 1630 en honur da s. Gion evangelist, s. Paul e s. Valentin, barschada giu. Tier la reconstrucziun dalla nova baselgia seigi in cert mistral Mirer da Sursaissa e Fidel Condrau da Rueras stai gronds benefacturs. En quei barschament ei era igl urbari vegl daventaus ina unfrenda dallas flommas. Il present urbari ei vegnius tschentaus si per cumissiun dalla Curia 1791, ils 13 d’avrel dil plevon da Sedrun, sur Vigeli Venzin cun ils ugaus dalla caplania Remigius Curschellas e Leci Sievi e gerau statalter Gion Hasper Riedi.
Schebein ei existevi gia avon 1630 ina baselgia a Selva, lein nus buca dir. Nus savein strusch crer.

Pervia dalla fundaziun d’ina caplania a Selva han ils vischins da Selva e Tschamut giu endamen cun uestg Gion VI Flugi d’Aspermont 1658, essend el vegnius quei onn a Tujetsch per cresmar e far visitaziun. Definitivamein ei il benefeci dalla caplania vegnius fundaus pér 1665 ed approbaus dalla Curia episcopala ils 13 da mars 1666. Deputai da Selva e Tschamut ein stai serendi tier igl uestg cun ina brev da landrehter Conradin de Medell (†1. zercladur 1691) il qual ha giu recumandau cauldamein la caussa da ses cumpatriots. La brev da landrehter Conradin sesanfla egl archiv episcopal a Cuera e porta sia arma cun il datum: «Davetsch den 10. Merzen 1666.»
La pervenda purtava all’entschatta 160 renschs (circa 272.– frs.). Sco emprem caplon da Selva anflein nus Pieder Callenberger, ch’ei staus leu entochen 1681.

Il pli grond inimitg da Selva ei denton adina la lavina stada e quei da duas varts. Va il viandont temps da stad dil stradun viadenasi encunter Tschamut e mir’el giu encunter il vitg da Selva, sche observa el, che tuts baghetgs, pustai sisum il vitg, han ina ferma ustonza en fuorma da cugn e dian ad el: Igl inimitg smanatscha cheu da surengiu! Quels mirs grisch-ners, surcarschi cun pastg, dattan al vitg in serius aspect, e sez la baselgia fa cheu negina excepziun.
Seferma il viandont empau e mira el gradagradvi, da tschei maun dil Rein, sche vesa el in’aulta, lada, teissa spunda, surcarschida cun pastg, bostga e draussa. Enamiez quella, gest en fatscha al vitg, mira neuvigiu cun seriusa tschera ina aulta val en fuorma da dartguir, la Val Ruinatsch, nua ch’il nauschaspért da lavina avdescha. Il vitg schai bein circa 500m naven dil Rein e circa 100m pli ault, ch’il vau dall’aua, nuotatonmeins tonscha, sch’ei sto esser, schebein il buf, sco era la lavina sezza cun lur devastonta forza il vitg beinmaneivel. Aschi stermentusa ei la furia dad ina lavina en nossas muntognas! Il prighel ei ussa buca pli schi gronds sco avon onns, denton el ei aunc adina cheu. La Val Ruinatsch han ins gia da decennis enneu entschiet a segar ora e pinar ora la draussa ed effectuau cheutras, che la neiv vegn giu quasi dafertontier senza far donn, ferton che la neiv sefermava pli daditg vid il liung e spess pastg, vid bostga e cagliom e rumpeva per ordinari giuadora en furiusa, cumpleina massa pér encunter la primavera, cura ch’ei curdav’en la marschauna.
Era da maun sura ei il prighel svanius per part. La vischnaunca ha avon onns cun susteniment dil cantun e dalla confederaziun plantau en cun gronds cuosts uaul sur Selva si e menau si tscheu e leu rempars e foss per retener neiv e bova. La giuvna plontaziun prosperescha e porscha, Dieus seigi ludaus!, onn per onn pli consoleivla segirezia e meglier schurmetg.
Quei che augmentava aunc il sterment digl unviern als habitonts da Selva, era da lezzas uras la munconza d’ina buna e segira via encunter Rueras. La spunda denter Selva e Carmihut ei aulta e fetg teissa e perquei prigulusa da lavinas. Beinduras vegnevan ei perquei serrai giu da tutta communicaziun cun l’ulteriura vallada, ed igl ei schabegiau, ch’ins ha stuiu refierer sepulturas per plirs dis ed ira la finala aunc da tschei maun ora cun quellas.
Il stradun dad ussa, baghiaus leu atras 1863 ha levgiau la communicaziun entras ina megliera via, mo la calamitad pervia dalla lavina ei aunc adina la medema. Nus havein mai saviu capir, co ins ha astgau dar quella direcziun al stradun denter S. Brida e Tschamut. Quei ei, sil plipauc detg, imperdunabel! Il toc via naven digl Uaul da s. Brida entochen Tschamut ei buca mo fetg prigulus temps d’unviern pervia da lavinas, cunzun ellas Vals; temps da primavera, nua che il terren sesgreglia, e temps d’atun, nua che cauras e nuorsas pasculeschan leu, ei quei toc via tscheu e leu era prigulus pervia dalla crappa. La suletta correcta e segira direcziun pil stradun fuss stada tras Carmihut, lu ina punt vi sin tschei maun da sum en trals mises semanond sulla punt vedra neu si tral vitg Selva, leu grad en e cun in per carauns da Crestas si a Tschamut. Ei fuss buca stau la pli cuorta lingia, denton senza dubi la pli segira e la pli comunizeivla per ils Dadens gl’uaul e che havess ultra da quei era purschiu in’emperneivla variaziun pigl egl, ferton che la presenta, grada via ei da snueivel gronda monotonia. Igl ei vegniu falliu cheu da differentas varts. Era certins filosofs da Selva han da sias uras buca muncau da clamar: «La via stu ira sé della pastira ain!»
E lu per cass ch’il stradun dall’Alpsu vegness tenius aviarts temps d’unviern, sco ins sa forsa aunc haver speronza ina gada cura che la viafier ei tochen Mustér, – quei toc via fuss staus segirs, sche buca grad dil tuttafatg, tonaton per la gronda part.

Suenter quei ch’ils da Selva han giu lur baselgia e lur agen caplon, han els giu in bien ton meglier e stuevan buc ira ton «on Tujetsch», sco els havevan per moda da dir, cura ch’els vargavan ora igl Uaul Tschuppina. Biars onns, aunc ditg suenter che Rueras e Selva havevan lur agens spirituals, stueva tut ir, firaus e dumengias, ella farria a Sedrun a messa e quei sur tut onn ora. Ei ha dau bia da far, bia scrivems e deputaziuns tiella Curia, entochen ch’ils da Selva e Tschamut han saviu frequentar leuen il survetsch divin, priu ora las fiastas grondas, ed entochen ch’ils vischins da Rueras han saviu star grad eri, priu ora las dumengias denter

s. Placi e la dumengia dil rusari, nua ch’els ston aunc adina serender ella farria. Era tier funcziuns da bara e tier uffecis generals stuevan ils caplons ir firaus e dumengias cun la messa ella baselgia parochiala, sch’ei vegneva garegiau, e lu era tuts venderdis Cureisma.
Cura che quellas obligaziuns ein vegnidas sluccadas, ei vegniu manteniu denton il dretg,ch’il plevon dalla vallada hagi da proveder ils malsauns dall’entira vischnaunca e ch’il Sontgissim astgi vegnir salvaus si mo ella baselgia parochiala.
Ils vischins da Selva han stuiu haver ditg pazienzia en quei punct. Pér ils 11 d’october 1842 han els finalmein survegniu la lubientscha da Ruma da salvar si per adina il Sontgissim en lur baselgia e persuenter havessen els giu da pagar 80 talers, ch’ein denton sin supplicar dil pauper vischinadi, vegni reduci sin 19 ¾ talers ni 65 flurins 50 rizzers en valeta da Cuera = circa 111.– frs.
Cura ch’il caplon da Selva ha survegniu il dretg e l’obligaziun da proveder ils malsauns, savein nus buca dir; scadin cass gia baul. Aschia capin nus ils plaids digl urbari, che dian: «Il beneficiat sto ver la cura d’olmas, va tier malsauns da Carmihut, Caspausa, Selva e Tschamut.»

Aunc all’entschatta dil tschentaner vargau existevan entginas casas a Carmihut. Ussa seregorda negin pli da talas. In cert Nicolaus Biarth da Carmihut ha fatg si 1676 duas messas perpetnas, ina a Selva e l’autra a Tschamut, che vegnan aunc ussa legidas. – En ina casa a Carmihut vegnev’ei fatg ustria ed ils da Caspausa vegnevien giu bugen cheu e sedivertevien en quella casa; aschia raquenta ina veglia tradiziun. Quei ei forsa la raschun, pertgei ils perveseders da Caspausa ein aunc adina schi da buna veglia e tegnan lur solita perdanonza!
Sur Carmihut orasi egl uaul era il corps dils catschadurs postaus, cura ch’ils Franzos, l’armada da Loison, ei ida cheu atras ils 6 da mars 1799. In punct strategic numero in! Cheu ha la resistenza da vart dalla Surselva encunter ils Franzos entschiet e cheu ein era las empremas unfrendas dils Franzos curdadas, ferton che l’emprema unfrenda ord la retscha dils Grischuns ei stada il ferm giuven Giachen Martin Berther da Camischolas, blessaus a Putnengia entras ina balla, e suenter mazzaus barbaricamein dils Franzos. Dis ed onns steva sut ils baghetgs da Putnengia sper ina muschna ina sempla crusch en memoria da sia curdada.
Era igl ugau pervenda da Selva, Rumias Curschellas, sesanflava denter la cumpignia da Tujetsch leuenasi egl uaul sur Carmihut. Vesend el a vegnend leugiu sutora in officier sin in cavagl alv, hagi el detg a ses camerats: «Ju vi tuttina mira, sch’iu gartegia bétga quel!» hagi tschentau sia buis sin in cusch, laghiau e sittau giu el.
Ils Franzos, che seigien curdai en quell’emprema attacca, seigien satrai ella Foppa Tschuppina ella paliu. In auter, ch’era curdaus pli anen, han ei runau giu els Ruvens da Funs, dadens Carmihut enagiu. Udend a raquintond quei ina ga pli tard in gagliard buob da Selva, Paul Giusep Venzin, seigi el ius giu en quels ruvens ed hagi anflau l’ossa e spert cattau adagur in grond e bi nuv mellen. La schuldada franzosa purtava mintgin ina terschola dil dies giu e giusum quella in nuv mellen.

Vesend ils da Selva a vegnend ils Franzos dador Tschamut, hagien ins tuccau da stuornas e tut tgi ch’era aunc leu, seigi fugius a Rueras, glieud veglia vi Surrein els baghetgs. La davosa persuna, che seigi ida ord il vitg, seigi stada Onna Catrina Riedi, maridada Deplaz-Venzin, mumma da sur Deplaz. Quella haveva il plan da vegnir a Rueras e da leu fugir cun sia quinada si el mises Mila. Mo ella ei stada memia tard. A Selva seigien ils Franzos seteni si nuot, sulet ina ruosna hagien ei sittau el zenn grond.1
Onna Catrina ei arrivada tochen oragiu Funs, enagiu sut Carmihut, giu tiell’aua. Cheu eis ella fugida en in clavau e sezuppada ella stubla. Denton ha ella aunc giu la gagliardia e curascha da mirar tras las remas e da dumbrar l’armada, passond gest sura tras las Vals. Ella ha dumbrau biabein 1000 umens.2 Ses treis buobs, da siat, tschun e quater onns haveva ella fatg fugir a Rueras tier la quinada Barla Turtè Condrau. Da leu naven ein quels treis vegni tarmess giu Surrein (S.Antoni) tier aug Carli, per far fugir a Nacla. Arrivond ils treis buobs a Sedrun, seigien els i dil Drun giu. Strusch fuvien els giu tiella punt, che las ballas dils Franzos schulavien sper els giu, scavond si neiv e tratsch. Gl’emprem, nunsavend tgei quei less dir, essend ch’els fuvien vid la marenda dall’onda Turtè, seigien els tuttina i suenter empau pli dabot. Arrivond ventireivlamein a S.Antoni, han lur parents tarmess els cun autra glieud enta Nacla en ina casa. Cheu fuvi serabitschau ensemen bia glieud. La sera hagien ei magliau ina suppa tuts ensemen; ils treis cumpogns seigien mani sut letg en. Il vegl da quels treis buobs ei stau sur Gion Giusep Deplaz ed ils dus auters ses dus frars d’ina vart: Flurin e Paul Giusep Venzin.

Gion Fidel Venzin da Selva, padraster da sur Deplaz, haveva giu ligiau tut sia carn secca en in blah e zuppau quel a Carmihut, giun Funs davos ina pluna lenna enagiu. Persequitond ils Austriacs ils Franzos dalla Val Tujetsch viaden, eran ils Austriacs stai sefermai enzatgei a Selva. Denter auter han els era giu anflau il blah carn e naturalmein i cun tut. Quei ha giu fatg mal al pign buob Deplaz. Pertgirond el in di ils tiers ora sil pastg, ha el entschiet a ruclar giu crappa sin ils Austriacs, che eran secampai dador Selva. El leva cheutras prender vendetga per la carn criua engulada. La crappa hagi giu disturbau la schuldada e fatg donn vid dus cavals. Mirond danunder la crappa vegni, han els cattau adagur il buob e tarmess in per schuldaus e schau pigliar el. Quels han menau il buob enagiu Selva ed il bab hagi stuiu dar cun ina torta bravamein avon lur agens egls, entochen ch’els seigien stai cuntents.
Sur Deplaz ha studiau pli tard plirs onns a Salzburg. Sesanflond el ina sera ell’ustria, raquintavan sin in’autra meisa plirs officiers sur l’uiara encunter ils Franzos el Grischun e denter auter era il schabetg cun il curaschus buob da Selva. Student Deplaz seigi s’approximaus alla meisa dils signurs ed hagi cun lubientscha ofniau, che quei buob da Selva seigi el staus. Cun gronda curtesia hagien ils signurs officiers priu il student en lur miez e tractau el sco lur meglier amitg.
Tier la davosa retirada dils Franzos tras la Cadi sur il Cuolm d’Ursera sut general Suchet han biars umens dalla Cadi stuiu purtar suenter bagascha e proviant entochen vi d’Ursera. Umens da Mustér e Tujetsch hagien stuiu furnir il paun da Tujetsch ad Ursera. Ina partida umens seigi vegnida cun paun entochen Selva e bess quel en in ladretsch e quei paun seigi restaus leu. Quei seigi stau in grond avantatg per ils habitonts da Selva. Ei havessi giu dau fomaz, sch’els havessien buca giu da ruir empau da quei paun. In cert Andriu Schnoz da Sumvitg seigi en consequenza da quels strapazs sur il cuolm vegnius malsauns e morts a Selva ils 18 da fenadur 1799.
Era femnas da Tschamut e Selva han stuiu purtar bagascha dils Franzos. Denter quellas sesanflavan treis da Tschamut: Turtè Schmed, Culastia Riedi 3 ed Onna Maria Riedi. Sil cuolm ei in cavagl daus el lag e sefermaus denter crappa, aschia ch’ils Franzos han buca rabitschau ora e stuiu schar anavos el. Returnond las femnas d’Ursera han ellas empruau vid il cavagl e finalmein rabitschau orasi el. Tut ledas d’haver in cavagl, han ellas menau quel a Tschamut e schau pascular el leu. Marods denton, ch’ein passai leu atras entgins dis suenter, han enconuschiu il cavagl e priu el cun els.
Dad in temps fuv’il paun snueivel scarts dadens gl’uaul, a Selva e Tschamut. Per l’ina havevan els pauc e schliet terren per metter ora graun e per l’autra stuevan els vegnir a Rueras per schar moler e far paun, sco ei schabegia aunc el temps present. Jamnas e meins ora havevan ei beinduras negin paun. Cumprar, sco uss, savev’ins aunc buca da lezzas uras.
Ei vegn raquintau, che duas femnas vegnevien temps d’unviern mintga sera ensemen a filar. Ellas han teniu cussegl da far ina sera in bien puschegn. Suenter ditg secussegliar, tgei ch’ellas duessien far, han ellas concludiu d’ir la suandonta dumengia a Sedrun a messa e lu cumprar leu in paun (sentelli paun segal!) e lu magliar ina sera paun detgavunda. Quei seigi stau il puschegn da tscheiver da quellas duas filieras!


Denton, nus lein schar ruassar il paun da Selva e l’invasiun franzosa da 1799. Per Selva e Tschamut ei quella aunc buca stada schi nauscha; tut pli stermentusa per l’ulteriura Val Tujetsch e la Cadi, cunzun per Mustér. Per la Cadi ei l’uiara encunter ils Franzos stada dall’entschatta entochen la fin il pli trest eveniment da sia historia, buca perquei ch’ils Franzos ein vegni, anzi perquei ch’il brav e bien pievel ei vegnius surduvraus e menaus trestamein pil nas entuorn dils signurs, che stevan sut la pantofla da certas pussonzas e che vegnevan pagai persuenter. Il pievel senteva claramein en sesez, tgei ch’ei fuss il meglier da far: Star «naturals»!
Nuot caracterisescha meglier quell’uiara en nossa tiara, ch’ils plaids, ch’ils purs schevan silsuenter en Surselva:

La teila ei urdida el Tirol dils gronds signurs,
Tessid’en Rezia e tratg’en culs cavels dils paupers purs!

Tenor nossa perschuasiun ein quels eveniments aunc ditg buca sclari si sufficientamein. In student grischun savess sefar cheu meriteivels cun rimnar il material cumpleinamein e publicar ina historia critica sur l’uiara dalla Surselva encunter ils Franzos.

Co stev’ei culla scola a Selva? Sco en biars auters loghens, aschia ei era a Selva il caplon staus igl emprem scolast e la casa pervenda l’emprema casa da scola. E quei ei stau il cass ditg avon che la vischnaunca sco tala, ni il stadi hagi marveglias ni fetschi enzatgei da quellas varts. Ils differents vischinadis cun il spiritual alla testa han giu il quitau per la scola. Il spiritual fuva per ordinari pagaus nuot per dar scola, ni quasi nuot. In interessant document da quellas varts cul datum 1677, ils 15 d’uost «Pacten und Conditionen wie man einen Caplon aufnimmt zu St.Jacob» di denter auter arisguard las obligaziuns d’in caplon a Rueras il suandont:
...«Zum Triten allen Werktagen ohne kein Beschwernuss oder Lohn 2 Malen zum Tag Schuol halten.»
Tenor in auter document da 1765 retergeva il caplon da Rueras per far scola als affons da Rueras e Giuv 4 sco pagaglia da mintga fiug, hagien els affons ni buc, u ina vaulta lenna ni 20 rizzers, pressapauc 57 raps.
Era a Selva prescriveva ina obligaziun dil beneficiat, la quala datescha senza dubi aunc digl urbari vegl, sco suonda: ...«Sechtens. Soll Er ohne weiteres Interes Schull halten, und die Kindern unterichten.»
E tgei stentusa lavur fuva quei da gliez temps far scola senza negins adattai cudischs e cundrezs!
Da sur Deplaz, staus caplon a Selva da 1818–1859, savein nus, ch’el deva scola en sia casa il temps dils dis cuorts, il bia da s. Catrina (25 da november) entochen dumengia da palmas. El entschaveva mintgamai ualti marvegl e fageva scola tochen mesa las endisch e pér lu celebrav’el la s. messa. El mussava da leger, scriver e far quen. Ei era in um pign, curteseivel, temprau e tuttavia versaus ellas scienzas. El haveva giu fatg ses studis, schibein dil gimnasi, sco era dalla teologia a Salzburg ed era cunzun bein da casa ella historia.
Nunhavend all’entschatta in cudisch d’ABC, vegnevan ils affons cun ina slonda en fuorma da palutta en scola, sin la quala ils bustabs eran tagliai ora cun in cunti. Il bien caplon mussava e schava dir si ils bustabs. Suenter haver fatg in temps quei exercezi, prendev’ins in cudisch da mussaments (ductrina) ni d’oraziuns ed entschaveva a bustabiar ed arrivar aschia tier il leger. Gion Gaudios Riedi da Tschamut, bab da sur Gion Evangelist, capeva bein da tagliar ora quels bustabs ed era aschia per bein enqual affon il furnitur digl ABC da lenn.
Denton er’ei cumpariu gia 1805 a Bregenz in ABC en lungatg sursilvan, mo tier nus ha per igl ABC da pader Beat Ludescher5 giu in desiderau esit. Era la bibla da pader Sigisbert Frisch (1823) ei stada da grond nez per la scola egl emprender da leger. Mender mav’ei cul scriver. Sur Deplaz encureva ensemen plattas, tablas da scriver per ses scolars e cun gronda breigia tagliav’el ora greffels ord toccanaglia da plattas, ch’el partev’ora a sia scola.

Arisguard il quen existev’ei gia dus cudischs, in da Steinhauser (1808) e l’auter da pader Beat (1809), mo sco ei vul parer a nus, sche fuvan quels cudischs darar els mauns dils scolars, essend che nus havein strusch anflau quei cudisch en casas veglias. Pli da vegl vegnev’il quen fatgs a tgau e nudaus si, sch’ei fageva da basegns, cun in cunti sin buccadas lenn alla moda dallas stialas da latg. Aschia havein nus aunc enconuschiu in vischin da Cavorgia, Leci Balzart, che ha purtau ina gada ad in vischin la mesira d’in toc fein en bratscha e quartas, tagliaus ora sin ina stiala lenn.
Entuorn igl onn 1850 ein ins setratgs culla scola da Selva a Sutcrestas. Igl ei vegniu fatg scola leu en casa pervenda, nua ch’ei era gia tier il baghegiar previu in local da scola. Plirs onns han ins dau scola en ina casa privata da Flurin Venzin gest sper la caplutta, nua ch’il scolast haveva era siu tenercasa e combra da maner. Che la famiglia Venzin hagi retratg enzacu, enzatgei tscheins persuenter, savein nus strusch crer. 1863 han ils vischins da Selva e Tschamut baghegiau ina atgna casa da scola a Sutcrestas. Vegnend denton il diember dils scolars pli gronds e semussond la casa da scola stagn pintga, han ins puspei dau scola en casa dalla caplania, sco igl ei aunc ussa il cass e quei ton pli, ch’il caplon e habitonts restan ussa temps d’unviern a Selva. Nuotatonmeins semuossa quei local ussa era memia pigns e meins qualificaus, aschia che la vischnaunca vegn cul temps a stuer far quens da baghegiar ina nova casa da scola per Dadens igl uaul.
Suenter sur Deplaz han seculars surpriu la scola; plirs, sco en biars auters loghens, senza negina preparaziun ni ulteriurs studis, auter che la scola da vischnaunca. Els havevan pintgas pagas, denton era pintgas expensas, essend ch’ils vischins gidavan ora generusamein ils «schuolmeisters» en lur tenercasa, ch’els fagevan per ordinari sez.
Aschilunsch sco nus havein saviu intervegnir, han suandonts scolasts ni scolastas dau scola a Sutcrestas:

Gion Paul Riedi da Tschamut, circa dus unviarns.
Balzer Antoni Curschellas da Surrein-Tujetsch, circa dus unviarns.
Gion Battesta Mathiuet da Cumpadials, in unviern (22 jamnas), paga 120.– frs.
Gion Giusep Monn da Cumpadials, in unviern.
Rudolf Cavelti da Sagogn, dus unviarns, 1861/62 e 1862/63; paga 150.–frs. – Haveva era da scaldar la pegna dalla scola, nua ch’ei vegneva duvrau bostga (striaunas).
Cavelti, in giuven da 16 onns, ha giu scret inagada a casa sur da quei, per dar ina idea dall’altezia, enten la quala el sesanfli!
Gregori Capeder da Curaglia, dus unviarns, 1863/64 e 1864/65.
Ei staus igl emprem, che ha dau scola ella casa nova.
Stiafen Albin da Mumpé-Medel, dus unviarns, 1865/66 e 1866/67.
Josef Steiner da Cumpadials, treis unviarns, 1867/68 –1869/70.
Rosa Berther da Selva, dus unviarns, 1870/71 e 1871/72.
Duri Riedi da Rueras, 36 unviarns, 1872/73 –1907/08.
Onna Maria Caplazi da Surrein-Sumvitg, 1908/09.


Ussa lein nus raquintar enzatgei sur la posta da Selva. Sche nus sbagliein buc, sche sei pér denter 1850 e 1860 vegniu fatg enzatgei uorden da quellas varts. All’entschatta mava in pot naven da Rueras, duas ga per jamna – dumengia e mesjamna –, da tgei uras ch’el leva e quei mo tochen Selva. El haveva negina mondura. In respectiv regulativ da 1858 ordinava, ch’il pot da Tujetsch stoppi ir treis gadas per jamna – dumengia, mesjamna e venderdis – naven da Mustér allas tschun dalla damaun ed esser a Selva in quart avon las nov. Gl’unviern allas siat naven da Mustér. In regulativ postal da 1859 haveva quitau pils Dadens igl uaul sin suandonta moda:

Abgang in Rueras

8 Uhr morgens im Winter

Sonntag, Mittwoch und Freitag

7 Uhr abends im Sommer

Ankunft in Selva

9 Uhr morgens im Winter

8 Uhr abends im Sommer

Stau fatg la via nova sul Cuolm d’Ursera, cursava la posta temps da stad, per l’emprema ga calonda fenadur 1865. L’auter temps mava il pot naven da Rueras treis dis per jamna – mardis, gievgia e sonda – e quei tochen Tschamut. Las siat dalla damaun naven da Rueras, las otg a Selva e mesa las nov a Tschamut. – Dapresent sto il pot ir mintgadi a Selva e Tschamut, priu ora las dumengias e curdond en grondas nevadas. Ed ussa, tgi ei stau igl emprem pot da Selva? Martin Felici Schmed da Rueras, quei brav e sempel um, dil qual nus seregurdein aunc aschi bein, sco ei fuss oz. Ei era in pauper schani, denton in um dad aur, cuntents e pazients sco Job. El haveva il bia duas vaccas ed ina stiarla, enzacons tiers manedels, ch’el perveseva aunc tier far pot tut unviern ora en sia solitaria acla «Val» sper Dieni. El fuva nies meglier vischin, fageva reguladamein pliras ga per di sia staziun tier nus, laschond anavos siu uorden da posta e sia mondura, ferton ch’el serendeva en sia acla. Sia feglia Filomena purtava temps d’unviern, quels dis ch’el mava a Selva, il solver tochen Dieni, dis ruhs era il gentar. Duront sia tschavera era el leu cun nus e raschunava bugen cul bab.
Cun quei che Felici haveva giu fatg pli daditg e fageva aunc ussa denteren empau il marcadont da stiarls e cavals, raquintava el il pli bugen da ses viadis e da sias aventuras a Sebiast, Ligiaun e Varesa, nua ch’ei stuevan vargar giu schliats onns. A nus buobs fageva sia raquintaziun dil bandit «Malerba» adina la pli gronda impressiun. «Malerba» era il capo d’ina banda laders, che periclitava la via sur il Lucmagn e che haveva principalmein en egl ils marcadonts, che returnavan cun lur tschentas pleinas d’aur dalla fiera da Ligiaun. Felici era fiug e flomma cura ch’el vegneva cun siu «Malerba». – Landjeger Duri Maculin da Rueras ha alla finala giu pudiu tier il «Malerba» ellas alps da Scona e fatg fin a quei prigulus cumpogn cun sia suita. Sentelli, che Felici ludava buca pauc la curascha e forza da Maculin!
Haveva Felici finiu siu solver, sche semtgava el da far siu tur a Selva; metteva entuorn schui la termenta tastgacurom, enten la quala ei er’en mintg’enzacu ina brev si da «Schuobalan» e lu pli tard, la sonda, in per numers dalla Gasetta Romontscha, aschiglioc schuber vivamein nuot. Lu vegneva in hazer caput blau cun nuvs alvs, grevs e liungs, che Felici stueva, malgrad sia pulita grondezia, runar suenter ella neiv. Alla finala suandava la capiala aulta, dira e steria, cun duas ualti grondas ruosnas da mintgamaun dil cup, che Felici hagi, surtut frestg il tgau – in um da circa 60 onns! Felici era cunscienzius, denton era pratics e metteva si mintgamai igl emprem sia capetscha e per lu la capiala.
En verdad, ina empau fasierlia mondura, snueivel tuppa sisum la Val Tujetsch, per in pot da Selva! Nus essan savens sesmarvegliai pli tard, ch’il bien Felici ha buca tratg vi Sumsassi la capiala daleugiu, quei malengasi pategl! Da basegns e pratic fuss ei stau: in pign, lev turnister, ina cuorta pelerina da launa, ni craga sco nus schein, in per liungas osas tochen sur schanugl, ina capetscha da pial uors cun ureglias, in pèr vons ed in fest liung enferrau. Quei fuss stau e fuss aunc adina la megliera mondura temps d’unviern per in pot da Selva.
Felici ha stuiu far biaras gadas gronds strapazs sin siu tur. Beinenqual ga ha el giu detgavunda. Ei ha era buca muncau, ch’el ha stuiu traversar il Rein a Carmihut e sfullar tras la neiv da tschei maun per arrivar a Selva e cumplenir sia obligaziun. E tgei paga retergeva quei um? All’entschatta 35.–frs. per onn, che landrehter A. Condrau haveva cumissiun da pagar ora. Per ordinari scheva Felici dar in sac segal ed in sac salin persuenter. Pli tard, nua ch’il tur mava tochen Tschamut, fuva la paga 100.– frs. e mintga tons onns la fasierlia mondura.
Beinduras fageva sia feglia il tur ordinau e turnava a casa cun ina schuba schelada sco fier. Ina gada eis ella arrivada tochen las Vals. Ina gronda lavina era vegnida buca daditg. Nunpudend e nunsavend ir vinavon, ha ella entschiet a grir e pudiu susentar entgins umens, che stevan a Selva avon baselgia – ei era ina dumengia –, ils quals ein vegni encunter e priu giu las caussas dalla posta e schau turnar anavos la giuvna. Felici turnava savens tard a Dieni e miez schelaus. Selamentar era mai sia moda. El sescaldava empau, prendeva cun bien appetit siu gentar, raquintava puspei dalla fiera da Ligiaun, dils mulissiers, dil strangugl che ses cavals havevan enqualga e natural dil «Malerba» e dil landjeger Maculin e mava puspei a perver ella Rufna.
Felici haveva tscheu e leu miseria cun lenna da barschar e sche Filomena deva vid ils pleders da slondas, sche fuv’ei buca bialaura. Mav’ei encunter la primavera, sche haveva Felici per ordinari scart da fein el mava enasi Valmala e fageva nitschuns e beinduras era siu davos refugi a Dieni: «Tge té Duri desses in blah fain!»
Pot Felici haveva in oreifer bien cor. Dalla fiera da Ligiaun fuss el mai turnaus senza purtar a nus buobs enzatgei, il bia in cunti per in. Quei havevan nus il pli bugen ed era il pli da basegns, perdevan gie quel per ordinari entochen l’autra fiera. Sinaquei che nus sefigessen denton buca mal en nossas differentas manipulaziuns, haveva il cunti il bia in «péz rodund».
Da Daniev fuv’el igl emprem vischin, al qual nus aguravan in legreivel bien niev onn. La buna mumma visava il Felici, da nuota dar enzatgei e far cuosts. Quei stridava el. «Quai fuss ina biala, bétga dar dus raps a quels buebs!» Felici haveva bugen nus affons e nus era el. Havessen nus saviu far enzatgei per el, nus fussen i tras in fiug. Nus encurevan sias nuorsas e cun bien cor gidavan nus, cura ch’el mava a mises ora Sisum-Praus.
Suenter la mort da sia dunna, ina pietusa, buna femna, steva Felici persuls cun sia feglia. Dus fegls eran serendi gia da giuven el «Schuobalan» ed ein restai leugiu. Felici ha fatg pot da Selva entochen sia mort. Pudev’el buc ir, sche mava sia frestga, curaschusa feglia, la quala ha fatg bien, oreifer bien cun siu bab. Ell’ei semudergiada, ha luvrau e spargnau cun el onns ora e – Niessegner ha benediu rehamein. Ell’ei maridada pli tard ed ha tratg si ina brava famiglia, che fa era vinavon il pot da Selva tier aunc haver il biro postal da Rueras. Martin Felici ei morts ils 2 da mars 1874 en la vegliadetgna da 69 onns ed avon treis onns (1906) ei era sia feglia Filomena ida ella perpetnadad. Ils buns vischins ruaussien en sontga pasch!

Remarcabel eis ei, che Selva e Tschamut ein mo circa in’ura lunsch naven dils ulteriurs vitgs da Tujetsch ed han tonaton en biars plaids ina tuttavia autra pronunzia. Nus lein allegar mo enzacons exempels.

Selva e Tschamut Tujetsch, (Sedrun, Rueras)
affon uffaun
caglia tgaglia
camon tgamon
encarden entgarden
marenda marianda
perdanonza perdanaunza
perdevons perdevauns
venter vianter
sera sèra
dens dians
contents cuntiants
tonaton taunataun
denton dentaun
anavon anavaun
ensemen ensiamen
é? ... tgei?...

Sco ins vesa ord quels exempels pronunzieschan ils Dadens igl uaul biars plaids tenor la scartira; denton regia ei buca adina consequenza. Sche nus mein buc en errur, sche deriva quei particularmein dall’influenza dil lungatg dils caplons jasters, che Selva ha giu triepa dad onns. Plinavon d’entginas famiglias vegnidas neutier, sco per exempel Condrau, che deriva da Breil, Hitz da Sursaissa tudestga, las qualas ein vegnidas a Tujetsch all’entschatta dil18avel tschentaner, sco era dalla pintga communicaziun, che Selva haveva pli baul culs habitonts dall’ulteriura vallada. Quellas differenzas svaneschan denton ussa pli e pli, essend la communicaziun cun ils auters convischins dapresent pli cumadeivla e pli frequenta.
Las expressiuns: che te desses... che vus vegnesses... che te schesses... che vus purtasses etc., che nus havein gia udiu dil pot da Selva, essend el staus nativs da Tschamut, paran ussa da vuler svanir, ferton che quei fuva pli baul usitau a Selva e Tschamut. Quellas expressiuns fan endamen il lungatg franzos cun siu conjunctiv. E nus cartein quei ton pli, essend ch’ei vegn raschunau, che la schlatteina Riedi, dad in temps ualti populada, seigi ina schlatteina franzosa. Dus frars Riedi seigien vegni ord Savoia; in seigi secollocaus a Sursaissa tudestga, l’auter a Selva e quel hagien ins numnau adina il «Savoiard». El hagi giu maridau ina certa Marionna Merian da Balzers (Liechtenstein), che fuvi a Selva in’excellenta apicultura e targevi ord ses biars aviuls onn per onn 200 renschs rendita.
Il num «Terlep» han ils Dadens igl uaul buca bugen, els considereschan quei per in surnum.Tgei quei plaid vegli atgnamein dir, lein nus schar explicar ils filologs. Ad interim manegein nus, che quei plaid savessi derivar da dus plaids latins: ter = treisga e lapis = crap, e vegli, dar d’entellir, ch’ils habitonts da leu seigien in pievel saun e robust, treisga pli dirs, ruhs e ferms, che crap. Ed en quei senn fuss ei buca surnum, anzi ina gronda honur, la quala els meretan en sesez era, essend ch’ei regia Dadens igl uaul quasi adina in’oreifra buna sanadad, aschia ch’els san strusch tgei docter e medischina vul dir.
Ch’ei seigi stau glieud ferma Dadens igl uaul, quei raquentan las plattas dalla punt-nuegl e dil nuegl sez da Gion Martin Peder amiez il vitg Selva, las qualas ins hagi purtau orasi dil Rein. Vi Surrein, el mises da Selva, hagien perfin ils Franzos giu respect avon in «Terlep», che purtavi dus curtès plein latg, in per maun ord tschaler. Ed ina Onna Catrina Riedi seigi sestratga vidaneu cun Franzos, che levien ir cun in briec pieun. Gronda e ferma glieud erien cunzun ils Hetzs e Peders. Selva viveva e viv’aunc ussa bia cun latgiras e quei mantegn la glieud sauna e robusta.

Denton lein nus ussa resdar dad entgins trests schabetgs, succedi entras lavinas Dadens igl uaul, cunzun a Selva. Nus vegnin a relatar quei cronologicamein. Il material tier nossas notizias havein nus rimnau tscheu e leu ord differentas scartiras e tradiziuns. En particular havein nus fatg diever dils cudischs da morts nr. 5 e 6 ord igl archiv da Tujetsch. Plinavon igl urbari da Selva: «Unglück von Selva im 13.Tag des Christmonats. 1808» da pader Placi a Spescha ed entginas gasettas. Beinenqual vischin ha raquintau e communicau a nus enqual caussa. A tuts nies cordial engraziament persuenter!

1708, ils 21 da mars, ein Gion Rest Peder e Simon Oliva vegni ella lavina dadens il vitg Tschamut.
1719, ils 10 da schaner, ein duas femnas da Selva, Catrina da Vienna e Maria Margareta da Vienna vegnidas ella lavina ellas Vals. 1730, ils 31 da mars, ei Martin Rumias Curschellas vegnius pella veta entras ina lavina a Vidauas sper Tschamut.
1736, ils 26 da schaner, ei Giuliana Schrefer da Tschamut vegnida tschaffada dalla lavina en la Val s. Martin e suenter dus dis cavada ora morta.
1806, ils 19 da fevrer, mesjamna dalla tschendra, ei la lavina vegnida giu dalla Val da Plaun (sur Selva) entuorn l’ina dil di ed ei ida cun ina casa dubla gronda, nua che la glieud eran per ventira fugi ual avon pign mument. Era in clavau dador baselgia cun enzacons tiers manedels ei vegnius sfraccaus ensemen; cun ils tiers gronds fuvan ins untgi ora il di avon.
1808, ils 12/13 da december. Quei ei stau la pli stermentusa lavina, che la historia raquenta sur Selva. Ei haveva dau ina nevada da treibratscha e miez, che tunscheva tochen si tiella secunda latta dil chischner. Quei fageva tema e sgarschur als paupers habitonts. Ei neveva e cuflava aunc adina vinavon. Baul fuva ei stgir e baul clar; alla finala fuv’ei aschi sgarscheivel, che biars ughiavan buca pli dad ir ord casa, da perver e buentar lur animals. La cufla vegneva da tuts mauns cun tala vehemenza, ch’ins astgava buca setener si ordaviert, sch’ins leva buca riscar da vegnir tschocs e stinschentaus vi.

La sera dils 12 dadecember fa il caplon, sur Pieder Fidel Weller da Sedrun, ch’era gia dudisch onns leu sco premurau pastur dallas olmas, aunc dir ils vischins in paternies, che Niessegner vegli pertgirar els dalla lavina. Els secusseglian lura sin tgei maun fugir, sisum ni giudem il vitg? Ils biars suspectavan e temevan il pli fetg la lavina dil Plaun e cartevan che giudem il vitg seigien ins il pli segirs. Auters temevan pli ferm la lavina da tschei maun, dalla Val Ruinatsch, e secartevan pli segirs sisum il vitg. Plein carezia e quitau per lur venerabel caplon han ils buns vischins supplicau el da serender en il liug il pli segir, regurdond el vid la lavina avon dus onns, che hagi gie giu cuvretg en sia casa e la baselgia sisum il vitg. Sur Pieder ha engraziau per lur buontad e maniau, la divina providientscha ha destinau ussa mia casa per mei ed jeu vi restar en quella e parter cun vus il prighel, che smanatscha a nus tuts. Dividi en lur supposiziuns danunder la lavina pudessi vegnir, prendan els trestamein cumiau in da l’auter e serendan, tgi sisum e tgi giudem il vitg – biars per buca seveser pli sin quest mund.
Ei fuva profunda stgiraglia; l’aura aunc adina stermentusa. Ils suffels menavan la cufla cun vehemenza encunter las casas, che las preits tgulavan. L’ura haveva dau las dudisch. Ils vischins eran per part semess a ruaus, auters vegliavan e fagevan oraziun. Ei dat l’ina. Cheu, tuttenina rebattan las vals dad ina stermentusa canera. Ina sgarscheivla lavina rump’ora sisum la Val Ruinatsch. Entras la stremblida semetta era la spunda dadens ils Benaus en moviment e cun furibund fraccass e terribla forza sederschan sco in cametg las duas lavinas ella profunditad, sfraccond ensemen tut, tgei che vegn encunter. Arrivond giu el Rein sebettan ellas cun horribla forza neuvi sur in rieven si e pudend la lavina da Benaus (Benaults, Vanaults)6 dar la direcziun in tec encunter la damaun, han ellas attaccau il vitg enagiudem e satrau quel anorasi encunter la baselgia. Allas casas sisum il vitg ha il buf scarpau si las slondas e purtau quellas tochen si tier igl Uaul da Rusas. La crusch e la cuppa dil clutger ein vegnidas ruttas e purtadas naven.
Sis casas ein vegnidas sfraccadas ensemen, ad ina autra fatg grond donn. Alla casa pervenda ei vegniu scarpau si il tetg ed urschegiau il gebel. Dils clavaus ein mo dus restai senza donn; in da quels fuva il clavau dalla pervenda. 42 persunas, pia circa la mesadad dil vischinadi, eran sut la lavina; 25 da quellas han anflau cheu la freida mort, ferton che las autras 17 han pudiu vegnir liberadas baul ni tard ord lur stermentusas anguoschas. 37 armauls e circa 200 tiers manedels ein i sutsura.

Plein tema e snavur cuora sur Pieder ed arriva cun mala breigia en baselgia. El tucca da stuornas per dar avis als vischins da Tschamut ed als perveseders da Caspausa. Ils habitonts da Tschamut, che havevan giu udiu il fraccass dalla lavina, ein, udend ils zenns da stuornas, dai neutier cuninaga, ughiond lur atgna veta per porscher agid a lur sventirai convischins. Ils perveseders da Caspausa han ins per neu encunter di pudiu susentar. Era quels ein curri neutier, nunditgond il grondissim prighel, che la senda dil Calcogn enagiu stueva porscher en quella stermentusa nevada.
La glieud mitschada va cun palas e fassuirs per cavar si ils sventirai. Il caplon, accumpignaus dad in buobet, Vigeli Venzin, cun ina latiarna e provedius cul s. ieli, va pruamein entuorn e porscha agid e consolaziun als moribunds cavai si. Sco pader Placi a Spescha raquenta, ha il caplon «exercitau miraclas da vertids e valerusadad per spindrar ses convischins.»

La lavina era vegnida il mardis endamaun. Dalla vischnaunca anora han ins per l’auter di, la mesjamna, pudiu dar is. Tut consterni e plein premura per vegnir en agid a lur paupers convischins ei ina partida umens semessa cun inaga sin via encunter Selva. Alla testa sesanflava il plevon da Sedrun, sur Sep Lurenz Schmed, nativs da Rueras, in um da sissonta onns. Essend denton la via suten serrada giu e tier quei aunc fetg prigulusa pervia da novas lavinas, han quels umens stuiu prender la via da Sudada a Caspausa e dil Calcogn enagiu. Tgi ch’ei enconuschents cun la cuntrada, vegn a saver s’imaginar, tgei enorm strapaz quei ei stau per quels bravs umens.

Sil plaz da sventira ei vegniu luvrau cun tutta forza. Treis umens ed in mattatsch han sez pudiu sedeliberar ord la massa neiv; 13 persunas ein vegnidas cavadas ora vivas e quasi senza blessuras; 25 han ins cavau ora mortas.7
Horriblas ein las descripziuns, che certins liberai dalla mort han fatg sur lur sgarscheivla situaziun sut la neiv en.
Rest Giusep Riedi, in um da circa curonta onns e sia famiglia ein restai quendisch uras sut la lavina senza negina vivonda. La «Nova Gasetta Romonscha» da 1857nr.14 scriva sur quella famiglia: «En ina casa eran ils geniturs en stebli en letg, sper els in affon en tgina, e dus buobs en stiva sin pegna. Bargend il pign en tgina, pren la mumma el en letg e beingleiti suenter aud’ella lura in terribel ramplunem e grescha: «Jesus! la lavina vegn!» In stausch e la casa ei sfraccada ensemen! Il plantschiu vegn giu sil letg, mo il lenn da plantschiu impedescha, che quels en letg vegnan buca totalmein smaccai. Igl uvierchel dalla pegna vegn fretgs sin dus mauns ed ils buobs dattan giu silla lenna stuppada en pegna senza pegliar entgin donn. Vargaus il fraccass enqueran ils geniturs da sussentar ils affons. «Nus essan en pegna silla lenna, havein cauld e bien,» rispundan ils buobs frestgamein. En bucca alla mort, seconsolond che tuts seigien aunc vivs ed implorond igl agid da Diu cun cauldas oraziuns, vegn quella famiglia finalmein liberada ord fossa la sera sissu. Ell’auda mond umens sulla neiv vi, che vulevan ir a casa e schevan: «Cheu savein nus far nuot, cheu suten ei tut ventschiu.» «Udis buobs a plidond»? di la mumma, «ussa gri, quei che vus pudeis.» Tut grescha e cloma. La glieud suravi audan enzatgei ed entscheivan a cavar. Ventireivlamein vegnan tuts liberai ord fossa, ed en tgina anflan ei il gat-casa smaccaus dalla neiv, havend quel priu plaz cheu suenter che la mumma ha giu priu si igl affon, che fuss schiglioc era daventaus in’unfrenda dalla mort. – In da quels buobs ei staus Tumaisch Riedi, ch’ei maridaus pli tard a Rueras ed il qual nus havein aunc enconuschiu.
Gion de Plaz, in um da sissonta onns, circumdaus mo cun in batlini, ha luvrau pliras uras ella neiv. Havend el negins adattai instruments, ha el alla finala stuiu schar schelar sia dunna. Miez schelaus e privaus dalla vusch han ins anflau e purtau el sco morts en ina casa. Ins ha scaldau si las solaspei cun plattas a plaun a plaun eis el puspei revegnius. En in pèr loghens haveva la lavina splanau las combras dallas casas surora, purtau ellas in toc senza discavegliar enzatgei.
Ina matta purtada en siu letg ora ella neiv, vegn anflada tras il fried d’in tgaun e ventireivlamein discuvretga; in’autra serrada en ina profunda ruosna cun sias combas denter lenna en senza negina speronza da puder rabitschar ora. Ella retscheiva ils ss. sacraments e lai lura tagliar giu las combas; mo paucas uras suenter eis ella ina bara.

Dalla damaun dil mardis entochen venderdis sera havevan ins cavau ora scheniv cadavers, ils quals ins ha cavegliau en bara el clavau dalla pervenda. Denton, co transportar tontas baras el santeri a Sedrun, varga in’ura lunsch? Purtar las baras si Caspausa e da leu oragiu fuss strusch stau pusseivel; la via ordinaria sutora era serrada giu ed aunc adina sil pli ault grad prigulusa. Finalmein ein ins tonaton seresolvi dad ir sutora. Cun stentusa fadigia ed ughegiond la veta han ins rut via. Ils cadavers, schelai sco fier, per part en vischals, per part zugliai en blahs, ein vegni cargai si sin schliusas a maun. En profunda dolur ed immensa tristezia, resignai, culs egls plein larmas, ha la sonda damaun il serius conduct da bara entschiet – il pauper bien caplon, sfraccaus da lavur e dolur, ordavon cun ina sempla crusch lenn. En verdad, ina greva crusch!
Sez ils grugns e fistatgs ners dalla Val Ruinatsch e dils Benaus parevan da mirar cun commiseraziun neuvigiu sin il vitg devastau e sin la tgeua processiun, che setergeva en solemna lingia tras las Vals; els parevan da star mal ussa dallas trestas unfrendas, ch’els havevan garegiau en lur crudeivla furia.

L’entira vischnaunca, tut tgi che ha pudiu, era ensemen ed ha priu viva part dalla dolur da lur cumbrigiai vischins. Tut che cridava e bargeva. Las baras ein vegnidas satradas tuttas scheniv en la medema fossa. Ils auters sis cadavers ein vegni satrai il di suenter, la dumengia. Il cronist, pader Placi a Spescha, metta vitier: «Ins sa buca descriver la consternaziun e dolur, ch’empleneva il cor da tuts presents. Cuolms e vals resunavan dil plirar e bargir. Ed ei fuva ina ferdaglia, che las larmas schelavan vid la vesta.» Pilver, il poet ha raschun:

Gie, cheu ei stau zun bia sgarschur,
Ch’ha fatg anguoschas e snavur,
Cheu san ins numnar la val da larmas,
Cheu gida nuot, neginas armas!

1809, il schaner, ein dus ferms umens vegni mazzai dalla lavina gest dador il vitg. Senza saver dar en il datum, havein nus aunc anflau suandonts schabetgs da disgrazias a Selva: In cert Rest Riedi ei vegnius per la veta dador Selva entras in crap ruclont. In Balzer Riedi ei daventaus l’unfrenda d’in squatsch lavina ed ha anflau la mort ella Bullatscha. In Schnoz cun aunc in auter ein vegni ella lavina dadens Carmihut. Lur baras han ins anflau per la primavera. In Barclamiu Berther ei ruclaus ellas Vals cun encurir ses tiers, in Curschellas dad ir per cristallas.
1809, ils 14 da fenadur ei sur Pieder Weller serendius a Wassen, cantun Uri, sco caplon. La raschun pertgei savein nus buc.

En ina brev dils 23 d’october 1809 alla vischnaunca per mauns dils dus vischinadis Selva e Tschamut, ha uestg Carl Rudolf de Buol, Schauenstein garegiau da far uorden cun la pervenda e d’augmentar quella. Denter auter ei vegniu stipulau...

5. «Da schar prender si il beneficiat la stad 7 mutgs: 3 en l’Alp da Tschamut e 4 sin la pastira da Selva...»

8. «Da cheu en in onn baghegiar ina casa en Sutcrestas dapersei, e denton far in’ustonza sufficienta sur casa per dustar la lavina – prender si ina casa per el a Tschamut, ch’el possi star leu ils treis meins d’unviern (december, schaner e fevrer), sch’el vul.» Quella ordinaziun ei vegnida dada pervia dil prighel da lavina a Selva e cheutras sligiau la cunvenziun fatga pli da vegl cul reverendissim caplon, nua ch’ei steva scret:
«Fünftens: Soll Er (numnadamein il caplon) laut unsern accord, und Gewohnheit Selva und Tschamut, es seye Fest, oder Feyertag, und Werktag, einmall zu Selva, und einmall zu Tschamutt alle ämbtern Mess . . . Vesper . . . Kinderlehre alternative halten. In denen drey Wintermonath aber, da die von Selva zu Caspausa wohnen, so seye Er die Feyrtäge, und Sonntäge nicht schuldig auf Tschamuth zu gehen, so weit aber die Wercktäge antreffen thut, wohl.»

Ils 22 da december 1809 ei pader Placi a Spescha vegnius sco caplon a Selva. Beingleiti ha era el saviu far enconuschientscha culla lavina. El scriva:
«Igl onn 1809 ils 31 da december ei stau ina notg ed in di da tema e da horrur per Selva. La cufla ha entschiet la sera avon da haregiar, cuflau tutta notg ed entuorn las tschun dalla damaun vegn la lavina da Tschenghels da Rusas e rumpa en la casa entadem il vitg, la preit sisum da quella dil maun dadens ed igl esch dado da tschaler ed emplenescha en cun neiv. Sut casa ein dus clavaus fretgi en, rut portas e lenna ed empleniu en cun neiv, ed il tierz fretgs encunter cun neiv. Sur la casa dalla pervenda ora ei ida la lavina tgulond e saccudend la casa. Suenter messa gronda, allas dudisch, duront ch’ils umens da Tschamut eran en casa pervenda per prender resti dil beneficiat dad ir a Tschamut, vegn la lavina dil Ruinatsch, siglent’en las finiastras dalla casa ora giudem dil vitg sut il clavau dalla pervenda e dadens dus eschs nuegl. Tschella lavina bett’en ina talina e questa in chischner e spuorla sin las finiastras dalla casa dalla pervenda bien e ferm e stgira la stiva.» – Quella notizia sesanfla egl urbari da Selva ed ei suttascreta: «Pader Placi, viu cun mes agens egls. Hai scret e sun serendius a Tschamut aunc quei medem di.»
Omisdus onns, che pader Placi ei staus caplon a Selva, eis el setenius si temps d’unviern a Tschamut tier Gion Giusep Riedi.

1812, igl october ei sur Pieder Fidel Weller puspei turnaus a Selva sco caplon. En da Wassen ha el priu duas frestgas fumitgasas tudestgas, Marionna, che rugalava ils fatgs en casa e Catrina Loretz, che fageva las lavurs da fumegl. Ei era duas soras. Sur Weller fuva dretg aug dils dus spirituals Josef Maria Camenisch (†1847) e Giachen Martin Camenisch (†1899), ils quals el ha gidau tiel studi. El sez ha giu fatg ses studis da teologia el collegi helvetic a Milaun 1786 –1791, nua ch’el ei probablamein era vegnius benedius ora sco spiritual. Sur Pieder capeva buca mal l’economia e gidava beinduras era sez a luvrar la pervenda. Sia casa privata a Selva, sco era ils Ruvens dalla Bullatscha, ch’el possedeva, ha el giu testamentau ad ina paupra famiglia. Las ustonzas davos las casas sisum il vitg paran dad esser vegnidas construidas quels onns, sco era l’ustonza entroma sur il vitg, che duei menar il prigulus material dador il vitg oragiu. En l’ustonza davos la casa pervenda ha sur Weller giu ranschau en ina camona sutterrana, nua ch’el saveva prender siu refugi en prighels da lavina. Sche nus sbagliein buc, sch’existan aunc ussa restonzas da quei «staup.»
Sur Weller er’in um pign, sempel e pratics. Siu temps liber applicav’el era per tagliar e turniclar ora caussas en lenn, sco p. ex. ramas, crucifixs, che han aunc ozildi lur valeta. 1817 ei rutta ora a Selva ina malsogna epidemica, dalla quala biars, cunzun glieud veglia, seigien morts. Quella malsogna hagi ina pupratscha, «la veglia Claua», che mava dalla tiara giu a rugar, runau tier. «Ils cavels mavan tut ora, la carn luava quasi naven ed ei vegnevan da fleivel spért; ins numnava quella malsogna il «sturnez». Aschia ha ina veglia persuna raquintau a nus. Ins sto dasperas buc emblidar, che 1817 ei stau igl onn dalla fom e che quei onn ha era purtau sias atgnas miserias en Tujetsch. Ins fagevi paun cun borlas; vegnev’ei ora in truffel d’arar la primavera, sche furschav’ins giu il tratsch e magliava criu. Ina femna da Selva mavi la primavera ora si Davet per urteis mangiauns, per haver enzatgei da magliar.
Sur Pieder Fidel Weller ei era daventaus ina unfrenda da quella epidemia, dil sturnez, ed ei morts ils 29 da schaner 1818 suenter haver pastorau ed operau 22 onns per ses cars convischins da Selva e Tschamut.
Duront il temps da vacatura e da quella epidemia vegnevan ils da Selva a Rueras tier il survetsch divin. Sentelli, ch’ils da Rueras havevan sterment dad els muort prighel da sepigliar. Denton ils da Rueras mavien els bauns enasisum, ils da Selva els bauns oragiudem. Era «ina» precauziun!


Muort ils cuntinuai prighels da lavina er’ei ussa grev da survegnir in caplon per Selva. Negin leva surprender quella pastoraziun. Cheu ha alla finala in giuven spiritual da trenta onns giu il cor e la curascha dad ir a Selva. Igl ei stau sur Gion Giusep Deplaz, sez nativs da Selva. Per carezia e commiseraziun cun ses convischins ha el bandunau sia emperneivla posta a Dardin ed ei vegnius aunc quei onn 1818 a Selva. Cun gronda premura e cun veseivla benedicziun ha quei spiritual pastorau Dadens igl uaul varga curonta onns, entochen sia mort, ils 25 d’october 1859. Il cudisch da mortoris a Sedrun remarca tier il datum da sia mort: «Igl ei stau in spiritual secund la veglia da Diu, pietus, amabels e veramein premuraus per las olmas.»
Sut la pastoraziun da sur Deplaz ei il missiunari pader Francestg Sales Brunner da Mümliswyl, cantun Solothurn, ord la congregaziun dil preziusissim saung, dil pievel numnaus «il pader sogn», vegnius 1832 tochen Selva ed ha teniu leu ina missiun. Ina remarcabla persunalitad, che ha teniu dall’entschatta digl unviern 1831 entochen Pastgas 1832 pliras missiuns ella Cadi e quei cun oreifer success. Ei er’in um grond, pietus, che fageva gia cun sia cumparsa ascetica ina buna impressiun. La missiun cuzzava per ordinari treis dis. El mava da vitg tier vitg, nua che la glieud cumpignava el recitond il sogn rusari; fageva treis entochen quater priedis per di, enten ils quals el plidava sin fetg sempla, capeivla moda sullas verdads fundamentalas. Denter en fuv’el di e notg occupaus cun dar penetienzia.
El medem temps collectava pader Brunner tiel pievel per ereger ina scola per buobs. En uniun cun in cert Probst ha el encuretg da prender si per quei intent in local per tscheins ella Cadi. Nunsurvegnend la casa dil beneficiat si Nossadunna a Trun ed era buca il Hof dalla claustra, eis el serendius a Schluein e priu si leu il casti da barun de Mont per tscheins. Beingleiti ha Brunner cumprau quei casti per la summa da 4500 renschs, dils quals el ha gia igl atun sissu saviu pagar giu cun 3000 renschs. Gia quei onn 1832 han circa 35 scolars frequentau sia scola.
Gl’atun 1833 ei era sia mumma Anna Maria Brunner, naschida Probst, ina pietusa vieua da 70 onns, vegnida da Ruma a Schluein ed ha ranschau en leu in institut per soras dil preziusissim saung.
Pader Brunner ha operau per sia congregaziun en differents loghens, era ell’America, cun gronda premura. El ei morts a Schellenberg (Liechtenstein) ils 29 da december 1859.

Sur Deplaz ha era giu effectuau, ch’ils da Selva han finalmein 1842 survegniu la lubientscha da puder salvar si per adina il Sontgissim en lur baselgia. Levan ils Dadens igl uaul far lur devoziun firaus e dumengias, sche savevan els mintgamai sepervergiar pér da messa gronda. Cun la sura lubientscha ha quei calau si.
Denton, sur Deplaz era buca mo premuraus per il beinstar spiritual da sia muntanera, era per il beinstar corporal panzava il bien pastur. Co pertgirar sias nuorsas dalla lavina? Quei ha fatschentau dis ed onns siu spért. La lavina ha duront sia pastoraziun a Selva buca caschunau ual grondas sventiras, denton savens anguoscha e tema detgavunda. Pér igl onn 1850 ha ina lavina puspei sfraccau ensemen ina casa e quei ha lu dau caschun da menar atras siu plan – da dislocar il vitg.
Igl ei seformau ina cumissiun, la quala ha sedau tutta breigia da metter en ovra quei plan, numnadamein dad ira cun igl entir vitg Selva talis e qualis per adina a Sutcrestas, ina idea per la quala sur Deplaz ei staus seprius en cun tutta energia. Buca mo la vischnaunca, era ils auters conburgheis dil cantun han ins supplicau dad esser gideivels tier quell’ovra. Denter ils premurai commembers dalla cumissiun sesanflavan plevon sur Durgiai, gerau Lucas Cavegn e landrehter A. Condrau. Era ils Dadens igl uaul havevan lur special comité: statalter Vigeli Venzin, statalter Gion Antoni Peder da Selva e statalter Stiafen Schmed da Tschamut. Quels treis han surpriu da menar ora quella lavur.

«In clom d’agid dalla fontauna dil Rein anteriur als avdonts dil Rein,» cumparius ella gasetta Amitg dil Pievel, Cuera, scriva sut il datum dils 4 da mars 1853 denter auter il suandont:
...«La situaziun da Selva vegn dad onn ad onn pli prigulusa, essend ch’ins sto far la tresta observaziun, ch’igl uaulet silla spunda sur Selva pirescha vi pli e pli. Cheutras gudogna il revier dalla lavina ina bia pli gronda extensiun tochen sigl ault e las lavinas vegnan aschia bia pli grondas e prigulusas. Tier quellas vegn lu aunc a vegnir ina devastonta bova, ton pli ch’igl ei tier plievgias gia pliras gadas vegniu menau giu bia glera encunter il vitg. Sch’ils paupers habitonts da Selva ein duront gl’unviern buc in mument segirs da lur veta e rauba, sche vegnan els uss’era la stad a stuer temer e tremblar pella ruina da lur casas.
La suprastonza dalla Vischnaunca Tujetsch ha secartiu da buc astgar uardar tier pli a quei smanatschond prighel da siu vischinadi e sin in pareri daus giu dad in expert clamaus neutier, ha la vischnaunca decretau da translocar Selva empau pli anen sin in emperneivel e sulegliv crest. Per ton pli tgunsch vegnir tier quella dislocaziun, eis ei gia la stad vargada vegniu menau si leu in baghetg, che cuntegn en sia emprem’alzada la baselgia, ella secunda il local pil caplon e pella scola. Uonn duei il baghetg vegnir baghiaus ora interiuramein. L’entschatta dalla dislocaziun duei lu d’atun daventar entras il signur caplon – in venerabel vegliuord da varga 70 onns, che ha sco fideivel pastur buca vuliu bandunar ses parochians, e che ha cun quels gia bia notgs stuiu encurir in refugi en nuegls isolai e leu implorar igl agid divin cun cauldas oraziuns!

Ils cuosts dalla translocaziun vegnan tenor calculaziun digl expert sin 28 000.– frs.; la mesadad dalla populaziun da Selva auda denton pli u meins ella classa pauperila ed aschia sto la vischnaunca sezza haver quitau, co cuvierer la mesadad dils cuosts. Tujetsch ha purtau ils davos onns grondas unfrendas per scolas, pils paupers e per autras comunizeivlas interpresas, tal’uisa che las autoritads cantunalas han per renconuschientscha da sias bialas prestaziuns schau vegnir tier alla vischnaunca bein enqual susteniment. – Per segirar veta e rauba da ses cars vischins da Selva ha la suprastonza concludiu la translocaziun, aber ses mettels tonschan per bia buc ora cheutier. Tal’uisa eis ella necessitada da prender siu refugi tiella beneficenza cristiana.

Essend ch’ei setractescha cheu da liberar in pauper vitg spella fontauna dil Rein dad ina gronda sventira, sche sevolv’ins cun quei clom d’agid oravon tiels avdonts e rog’els per in pign susteniment. Cur che «Novaselva» sesaulza entras lur agid spella tgina dil bi e liber Rein enamiez il tschupi dils glatschers dil Crispalt, Badus e Curnera; cura che tiella consecraziun dalla nova caplutta las oraziuns dils paupers Selvaners, liberai ord lur sgarscheivla situaziun, s’uneschan plein engraziament ed imploreschan per lur cars benefacturs la benedicziun dil tschiel: gie lu sa il Rein far da saver quei bi di a ses avdonts e quels pon lu selegrar giud il bi mument da lur caritad.»

Tgei success quei clom d’agid ha giu savein nus buca dir exactamein. La primavera 1852 han ins entschiet a baghiar la caplutta culla casa pervenda e casa da scola. Lenna e caltschina ha la vischnaunca dau per nuot; ils vischins da Selva e Tschamut han surpriu da metter il material sil plaz. Umens e femnas han fatg cheu bia lavur cumina; era firaus e dumengias vegnev’ei dau lubientscha da luvrar per quei intent suenter il survetsch divin. Ils cuosts per las lavurs vid il baghetg sez han ins encuretg da cuvierer cun regals e collectas, il qual ei era daventau cun bien success. Landrehter A. Condrau ha sedau gronda breigia en quei risguard ed ha gronds merets per Sutcrestas. Il plan da quei baghetg ha arhitect Faller da Glion giu fatg, al qual la lavur ei era vegnida surdada.
La caplutta ei vegnida dedicada a «Nossadunna digl agid» (Marihelf). Plirs onns han ins giu dus zenns ad emprest, in da S. Brida e l’auter da S.Bistgaun. 1865 ei vegniu mess si dus zenns novs, che han custau 600.– frs. Quei deivet han il bia ils respectivs padrins e madretschas pagau, il rest ils vischins. Stau baghiau la caplutta han ins dacheu naven era fatg la stad las usitadas processiuns dalla sonda a Sutcrestas enstagl a Tschamut.
La caplutta cun la habitaziun pil caplon e cul local da scola era ussa finida. Igl unviern 1853/54 ei sur Deplaz serendius per l’emprema ga a Sutcrestas per habitar e tener survetsch divin leu. Ussa dueva era l’autra part dil plan vegnir realisada – transportar las casas da Selva a Sutcrestas. Denton era quei ina caussa, che biars vischins levan buca capir e quei ord differentas raschuns. Per l’ina savevan ils vischins, che Sutcrestas seigi pli umbrivaun e pli humid che Selva. Per l’autra fuv’ei a Sutcrestas tonaton buca dil tuttafatg segir da lavinas, cunzun da vart da Scharinas. Per la tiarza, havess ins vuliu rugadar quellas casas veglias a Selva, sche riscavan ins, che bia massi empaglia. Ultra da quei astgan ins buca emblidar – ins era naschius, tratgs si ed endisaus leu ed ins haveva cumadeivel cul vischinar. Bandunar Selva per adina, quei mava vess. Tgei far?
Alla finala ei il patratg semadiraus da schar las casas dil vitg Selva agrad eri, da far si a Sutcrestas atgnas casas, mintgin sin siu cuost e da habitar leu mo in cert temps digl unviern. Quei ha plaschiu a tuts e quei plan ei era vegnius menaus atras.
Atgnamein havevan vischins da Selva gia pli baul baghegiau clavaus e casas a Sutcrestas, sco plirs suloms vegls laian percorschcr quei aunc ozildi. E buca ditg avon che la caplutta vegni eregida han ils vegls Venzins baghegiau leu ina casa cun lenna dalla casa da lur aug statalter Hans Gieri. Cuort suenter han ils Gion Martins Peder fatg si ina stivetta ed uniu quella cun il clavau per saver habitar leu cass da malaura e perver il muvel. Mo quella ei barschada giu il schaner 1850. La caschun ei stada sequenta. Ils perveseders eran muort tema da lavina seresolvi da star sur notg en Sutcrestas ed havevan scaldau bravamein la pegna. Avon ch’els han giu pervesiu ei la lavina vegnida ed il prighel era varghentaus. Els ein lura serendi a Selva. Duront la notg ei lura il fiug ruts ora en consequenza d’in defect dalla pegna ed ha consumau stiva, clavau, fretg e muvel. – Era Francestg Werth e Franz Loretz han giu baghegiau ina casetta per in sper lur clavaus. Denton, pér suenter che la caplutta ei stada finida ed il survetsch divin vegneva tenius leu duront igl unviern, ein las casas semultiplicadas.

Statalter Gion Antoni Peder e Gion Martin Peder han cumprau ina casa per in a Cavorgia-Plaun s. Leci e tratg a Sutcrestas e baghegiau leu. Statalter Vigeli Venzin ha fatg si ina casa nova. Statalter Giachen Venzin ha cumprau la gronda casa dubla a Cavorgia-sura da Giachen Martin Biarth 8 e translocau quella a Sutcrestas. Barclamiu Geronimi ha construiu cun agid da ses frars ina casa da mir cun in ferm e beintschentau tetg da plattas. Era Vigeli Werth ha engrondiu la casetta da siu bab Francestg.
Plaun a plaun ei vegniu menau si a Sutcrestas (a Martinauns, Costas e Clavadi) otg casas, aschia ch’ils vischins da Selva savevan, priu ora ina ni duas famiglias, habitar tuts a Sutcrestas temps d’unviern. Entuorn ils firaus da Nadal, il bia suenter Daniev, entschaveva l’emigraziun. Ins setergeva cun lur tenercasa a Sutcrestas, nua ch’ins haveva gia igl atun mess suttetg ina gronda part dils fretgs per glieud e tiers. Ils vischins segidavan in l’auter. Oravontut vegnev’ei dau agid al prer. In di suenter, ch’il caplon era setratgs viaden, entuorn las diesch ni allas duas suentermiezdi, vegneva Niessegner cumpignaus en processiun a Sutcrestas, ordavon dus buobs cun bransin e latiarna ed ils affons da scola. L’auter di mavan ins en cun tuts animals. La dimora a Sutcrestas cuzzava il bia entochen entuorn miez mars, s. Giusep, e l’emigraziun semetteva puspei en moviment anora.
Ils vischins da Selva eran ussa suenter plirs onns da bia lavur e grondas spesas alla finala ord temas e prighels da lavinas. Rumplanavan e stremblavan las lavinas la cuntrada, sche seconsolavan ins e scheva: Ussa essan nus segirs!
Sutcrestas ei in liug lev e porscha in bi aspect anora. Emperneivel bi eis ei cheu da contemplar, cura ch’il sulegl va da rendiu e sularescha il Péz Tgietschen. Era ves’ins da cheu ano il meglier, tgei che passa e repassa ella cuntrada. Ins era cuntents e ventireivels e saveva buca ludar avunda la cumadeivladad ed emperneivladad da Sutcrestas. Cunzun la giuventetgna vegneva bugen en cheu. E sez ils vischins da Tschamut selegravan e ludavan, havend els ussa negin prighel pli per frequentar il survetsch divin e la scola. Perquei conta era il poet puspei plein consolaziun:

Mo in refugi han ei aunc,
Che fa ad els in meglier saung;
In bien quart ura pli anen,
Han aunc in vitg cun casas lenn;
Lu aunc la «Mumma digl agid»,
Ch’ei aunc ad els pli grond profit.
Smanatsch’ad els gl’unviern lavina,
Lu fuian spert en cheu adina.


1859, ils 25 d’october ei sur Gion Giusep Deplaz morts anetgamein en la vegliadetgna da 71onn. El era staus in tempset enzatgei maldisposts; ina damaun han ins anflau el morts en letg. La «Nova Gasetta Romonscha» scriva en siu nr.44: «Ier ei vegniu satrau a Tujetsch igl aultreveriu sur Giusep Deplaz, ch’ei staus varga curonta onns caplon egl isolau e pella lavina prigulus vischinadi da Selva. El er’in um d’ina exemplarica conduita ed in fideivel survient dil Segner, che veva da far zun pauc cul mund. R.I.P.»
Ins ha stuiu sedar ora ussa per in auter caplon. Dus vischins, statalter Vigeli Venzin, il principal um da Selva e Stiafen Schmed da Tschamut, ein serendi ils 6 da december 1859 a Segnas per acquistar il caplon da leu, sur Casaulta. Turnond anavos dat statalter Vigeli, ferton ch’el raschuna, per tiara vi amiez il vitg Sedrun ed ei en paucs muments ina bara e vegn tratgs morts a casa tier sia numerusa famiglia.
Enstagl da sur Casaulta ei pader Sigisbert (Thomas Fidel) Monn da Mustér serendius sco caplon a Selva ed ha pastorau leu quater onns. Alla fin d’october 1857 era el secularisaus e fuva da lu enneu entochen ussa staus caplon a Sedrun. Cun pader Sigisbert ei igl emprem clavazin vegnius Dadens igl uaul. La scola en casa pervenda a Sutcrestas ei stada malengasi ad el, e perquei han ins stuiu retrer ina casa privata, entochen che la casa da scola ei stada baghiada 1863, per la quala Selva ha survegniu l’auter onn sissu in premi cantunal da 400.– frs. Per saver augmentar il fondo da scola a Selva, ultra dallas unfrendas privatas, er’ei vegniu vendiu 1854 el mises vi Surrein in bien ton pastira per schar far praus ordlunder a Franz Giusep Loretz ed a Giachen Venzin.
En quei medem temps, 1860, ils 23 d’avrel, ei la pervenda da Selva vegnida carschentada entras ina collecta libra tiels habitonts da Selva e Tschamut, che ha purtau en la summa da 2804.– frs. (Selva 1824.– frs. Tschamut 980.– frs.) – Tier quei ha la vischnaunca aunc contribuiu in capital da 1426.– frs.

1863 ei vegniu vendiu las Gravas, in toc pastira sur la punt davart ils praus da Selva a Barclamiu Geronimi ed igl Uaul miez sin Rusas a Vigeli Werth per carschentar la pervenda.

Co sei passau cullas lavinas suenter ils anno 1850? Per ventira raquenta la cronica fetg paucs cass da disgrazia, e quels ein daventai plitost ordlunder, buc el vitg da Selva. 1863, ils 11 da schaner ei la lavina vegnida giu dalla Val dil Plaun e priu dus clavaus a Selva. En in, nua ch’ei era en tiers, ha ella per ventira mo splanau surora il clavau e schaniau il nuegl. Era encunter Sutcrestas er’ei vegniu giu da Scharinas ina massa neiv, ch’ins ha stuiu far tunnels tiels nuegls e per saver buentar. Essend serrau giu da tutta communicaziun han ils da Selva stuiu salvar si plirs dis ina bara en baselgia.
1865, ils 4 da fevrer ei Flurin Venzin, in ferm e bi giuven, serendius visavi Selva alla catscha sin gaglinas selvadias. Vulend el tschuncanar in cuflau, ei quel ruts plinensi e zugliau el ella lavina ed ha menau el giu tiel Rein. Morts han ins aunc quella sera cavau el ord la neiv e transportau el a Sutcrestas en casa paterna.
1876, ils 10 da schaner ein statalter Stiafen Schmed, in bab da nov affons ed il giuven Gion Fidel Peder da schotg onns, omisdus da Tschamut, vegni ella lavina fagend els via ellas Vals da Curnera per vegnir ora cun fein a pastg. Dus auters giuvens, in da sedisch e l’auter da schotg onns, han ins aunc pudiu cavar ora vivs.
1888, ils 14 da fevrer, per mardis tscheiver, ein dus giuvens frars, in da quendisch, l’auter da gissiat onns, fegls da statalter Gion Antoni Peder a Selva, i cun ina sliusa da maun per ina vaulta draussa per in, e gia beinmarvegl ei la lavina vegnida en Plaun Viradas e bess omisdus sur in ault grep giu el Rein. Tut encurir e luvrar da massa umens dalla vischnaunca ei stau adumbatten. Ils 28 da matg ha ina sia sora anflau il giuven, ch’era vegnius menaus dil Rein empau pli ano. Malgrad che l’aua haveva scarpau naven tutta vestgadira, purtav’el aunc il scapulier entuorn culiez. – Paucs dis suenter han ins era cattau adagur l’auter, fermaus vid in tschaffun sec amiez il Rein a Carmihut. Cun gronda fadigia han ses dus padrins rabitschau el ord l’aua e purtau a casa.
La davosa gada, che la lavina ha fatg tema a Selva, ei stau 1892, ils 7 da fevrer. Statalter Gion Antoni Peder da Selva ha da lezzas uras, ils 13 da fevrer, giu scret a nus il suandont:

«La lavina ei vegnida las siat dalla damaun. Ella ei rutta naven dad ensum Caspausa, da sum Milez enasi Greps, dallas Rivas da Scharinas en entochen entadem il Plaun dalla Riva sut Scharinas enagiu entochen en Runs. Cun forza immensa ei quella gronda nevada da circa dua bratscha neiv nova semessa en moviment. En in mument er’il territori naven dad enasisum Sutcrestas entochen lunsch dador il vitg Selva ina mar da lavina e quei en bia loghens entochen Rein. Pitiu donn vid glieud e tiers ha negin; quels ein mitschai cun tema e sgarschur. Ils vischins eran ils biars tenor usit serendi a Sutcrestas; ils restai el vitg eran muort tema dil pli ault prighel, che smanatschava, serendi giudem il vitg, essend che dil Ruinatsch eran ei segirs. Las casas sisum il vitg ein da maun sura totalmein stuppadas en cun lavina. Otg chischners, dus dadens e sis dador il vitg, ein vegni sfraccai ensemen, sco era in sin Tschamut dador il vitg, numnau ora sin Stavel. Dapli ha ei a Selva rut en las portas clavau e catschau en plein neiv da statalter Fidel Venzin e Sep Antoni Loretz; a Sutcrestas ha ei rut en la preit clavau cun las portas vitier da Vigeli e frars Venzin, sco era stuppau cun lavina tuts aquaducts. Aunc oz ves’ins sin quella lavina dador e dadens il vitg Selva romas e lennas, sfraccadas giu digl uaul Rusas sin la Val da Plaun. Serecumandond per nus paupers pereclitai, restel...»

Ei era ils 8 da settember 1908, la naschientscha. Nus fuvan a Dieni en vacanzas. Il sulegl era levaus e salidava la vallada, che paradava aunc tscheu e leu el bi verd da risdiv. In stupent bi di dat quei. Buc in tac nebel. Il Culmatsch leusi ella tarlischur dil sulegl mirava giu serius, sco sch’el fagess l’oraziun dalla damaun. Las ruinas dil casti da Putnengia sedestadavan ord lur emperneivels siemis dil 12avel tschentaner, bitschond ellas ils emprems radis dil sulegl. La Bullatscha fageva sia solita ramur. Il cavrer mava da trutgs si cun sia frestga muntanera. A Rueras tuccav’ei l’emprema.
In um vegl va leu suten. En in maun il fest, en l’auter la corda paternos. E puspei vegnan dus – treis dels, giuvens e vegls – entiras famiglias, stuschond ils pigns culla rassa biala ella leva crotscha. Aschia eis ei iu leu tras Dieni tutta damaun ora, umens e femnas ord tuts vitgs ed era beinenqualin ord autras vischnauncas. Tut mava tier la mumma digl agid, en «Mariahelf». Ei era fiasta leu oz.
Strusch che nus havein giu gentau, ch’era nus essan vegni envidai en tier in pelegrinadi a Sutcrestas. Bugen havein nus acceptau l’invitaziun. La cumpignia era fetg emperneivla. Ei deva cauld. Il pign Battesta haveva avunda da purtar siu tschiep. Tier quei havev’el aunc da dir rusari culla mumma; mo da Tschuppina en mirav’el sils stgirats e tedlava co ils utschals cantavan e schulavan. «Tscho sai puaunas! Covi sai in vadi dels fravis!» – Bst!...
Nus arrivein a S. Brida, sin territori da Selva. Ina bufatga caplutta sepresenta cheu tut isolada enamiez in bi prau verd, osum in grep cun uaul dasperas. In stupent bi liug per in, che less ruassar ora ed emblidar vi empau il mund cun sias cruschs e sia rueida.

«Tgi o fatg se quella baselgia? – Tgi stat co? – lo sé mu in zain!» – damonda il pign, che spitgava ussa senz’auter ina pausa ella devoziun. «Tgi o fatg sé quella baselgia?» – Quei stuein nus aunc raquintar. Ei exista ina zun biala tradiziun sur igl origin da quei sanctuari.
«Ign’èda plé da vegl, forsa avaun plérs tschien onns, er’ei rut ora ina malsogna, tge tuttas vaccas stuèvan ventscher. I fuva ina malsogna del lom. Quella malsogna era rut’ ora giu ella bassa e vegneva lu dalla vallada sé, adina plé e plé damanaivel. Finalmain sè quella nauscha malsogna vegnida tochen Tujetsch. Endarschent ils da Selva, tge quella malsogna seigi rut’ora ain Tujetsch, sche sen dus umens da Selva vegni ora tocan quai liug, nua tge la baselgia da s. Brida stat uss. Lo sen ai semez enschanuglias ed on fatg oraziun tier Diu ed empermess da bagagiè grad lo sen quai plaz tg’els seigien, ina caplutta en honur da Diu e dedicar quella a s. Brida, sinaquai tg’ella roghi Diu, tg’els vegnien preservai da quai strof. E prendai mira! la malsogna è grad lo calada se, ed ella val Selva oni piars bétg in tier e pel Tujetsch enturn è bétga plé.»
«Da gliez tiams er’ai ain baselgia da Sedrun mu gl’uta gron e quai era lu quel, tge stat uss da maun dretg, nua tgi vegn fatg sé la s. fossa. Ils auters utas en vegni fatgs plé tard. Gliè lu era vegniu baghegiau in uta ella parochiala ain honur da s. Brida e legiu ora quella per secunda patruna sianter s.Vigeli.»
Aschia havein nus anflau en ina scartira. La caplutta da s.Brida ei vegnida baghegiada 1736. En ina brev da 1737, ils 11 da ? ein ils vischins da Selva e Tschamut s’obligai visavi agl uestg Josef Benedetg de Rost da mantener quella. Suttascret han: «Julius Riedi, im Namen aller als Vogt; Hans Jörg Berr, Jacob Biart, Parochus».9 Il sulom da quella caplutta hagi Gion Hasper de Plaz da Carmihut regalau.
Il maletg sin igl altar porta la suttascripziun: «J.C.Brandenberg pinxit. Anno 1738.»

Ina harta pendida vid il mir ei suttascretta: «Antoni Deplatz hat diese Taffel machen lassen. Anno 1739.» Ina autra harta porta la suttascripziun: «Giachen Cundrau e Maria Catrina sia massera e ses fegls Gion Pieder e Giachen Antoni ex voto anno 1740.» Il zenn porta igl onn 1741 culla inscripziun: «Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum!» Avon entgins onns sesanflava leu ella caplutta ina biala plauna da curom. S.Brida vegn venerada cun s. Bistgaun sco particulara patruna dil s. h. muvel.

Entupond differents trops, che returnavan da lur pelegrinadi, eran nus arrivai enasi spella biala fontauna da crap. Nus semenein enagiu tral vitg Selva cun sias bassas, pintgas casas neras. Ils affons vegnan gest orda viaspras. Ina frestga roscha, buobs e buobas, che miran gradagraden, cotschens e bials sco striaunas. Prest arrivein nus a Sutcrestas. Devozius pelegrins fuvan el bein decorau sanctuari, engraziavan e rugavan tier la mumma digl agid. Auters mavan e vegnevan.
Avon la caplutta, damaneivel dil grep da scalegl, ord il qual ils da Sutcrestas han fatg ora lur pegnas, essan nus silsuenter fruntai ensemen cun in um vegl. «Bi sei cheu e cheu haveis Vus bien gl’unviern,» havein nus entschiet. Ed il bien vegl ha entschiet a raschunar. –
«Gie, bi sai co, quai è vair; ins veza co tochen o Bugnai e l’entira Val Dadains gl’uaut on ins co avaun egl. Ed era bien vevan nus co igl unviern e stevan ugen. Dentaun, ussa sai tut semidau. Sulettamein, il Gion Martin, quel bèn, quel vegn aun ain co gl’unviern a sta, schegliuc negin plé, gia bièrs onns bétg. Quel fo aun scu nos vegls e di mintga sèra tut persuls cun sia famiglia il rusari ain baselgia. Sur Deplaz, Dius a si’olma!, ju a aun encunuschiu bégn el, quai è stau in bien um per nus, quel lev ingnèda vegni ain co cugl entir vitg da Selva. Mirai, co da cuoragiu lev’el fa la via pels tiers da tgèsa, per schè i vi Surain. Mu ussa, ussa stat tut luora gl’unviern. Depi tg’on pluntau ain uaut sen Rusas10 e cavau foss, sefida tut da sta luora. Mu, ju tem adina aun empau, schi vess da da grondas nevadas.»
«Ils augsegners vutan nuéta vegni ain plé. Sur Dosch (1864–1866) vegnev’ain; sur Maculin (1866–1886) vegnev’ain; mu ils dus davus onns sèl bétga vegnius ain pervia dalla schliata sanadad e vegliadetgna. Sur Siedler (1891–1893) è staus il davus caplon, tg’o habitau co gl’unviern. Sianter vegnevan las famiglias bèn aun ain, mu cun quai tge sur Muoth (1897–1905) steva luora, o Selva, sche sel diember dels habitonts da Sutcrestas sesminuius onn per onn. Gie, ussa fon i perfin giu las tgèsas co e von naven cun ellas. 1901 on i fatg giu la tgèsa dal Werth e transpurtau ella o Zarcuns; ils frars Riedi on fatg se lo ella sur baselgia. Uonn on i fatg giu quella del statalter Gion Antoni Peder e baghegiau se ella grad dado‘l vitg da Selva. – I on franc viu ella, cu i en vegni anain?»
«Gie, els tiams semidan. Avaun tschunconta onns trevan nus anain las tgèsas e fagevan se co. Ussa fon i giu co ellas e tilan anora. Avaun tschien onns pliravan nos buns vegls da pudai fugir gl’unviern naven da Selva ed ussa, tut tge vut sta luora; perfin cun la scula vutan ai ir anora. Las tgèsas, tge en aun se co, von ain decadenza. Era ils bials ladretschs fain da vidavaun en i ussa anavus per ina tiarza. I tegnan bétga se schi bégn ils praus co plé.» «Dentaun, quai tg’ju a el plé ugen, quai è, tge Nossadunna vegn venerada co ferventamain. La primavera e la stad vegn ai ain co firaus e dumengias biè gliut per devoziun. Oz è stau massa gliut co.»
Aschia ha il bien vegl raquintau, plein carezia e pietad per siu Sutcrestas.
E leuvisi ella caplutta cantavan ei il quart cuors dalla canzun da Nossadunna digl agid:

Surtut, o Mumma teidl’il riug
Dils habitonts cheu en quest liug,
Che han quei tempel baghegiau
E quel a ti cheu dedicau.
Da prighels da lavina
Pertgira, nus rughein!
Sin tiu agid adina,
Nus fermamein seschein.

Cun agens sentiments havein nus priu cumiau dil pur da Sutcrestas. Bugen havein nus mess nies maun en siu ruh maun da rubaglias . . .
Il sulegl sclareva migeivel. Leu sisum la Riva da Scharinas stevan ils pasters dil Cuolm e schavan resunar lur grius da legria. Da Rusas en mava ina partida giuvens el cuolm a maner. Els fagevan fein a pastg en Val. Dil stradun enasi vegneva la posta en pass temprau. Unfis e staunchels dil seser mavan ils passagiers a pei. Velocipedists sgulavan sco paliats anoragiu. Il niev, clarverd Uaul da Rusas, la speronza da Selva, tarlischava el bi sulegl, che mava da rendiu. Era il Ruinatsch e las Vallettas dils Benaus miravan neuvigiu curteseivlamein, sco sch’els havessen nuot silla cunscienzia. – Avon tschien onns! – Il paster da casa stavlava leuvi. Nus mein.
Al Battesta levan nus aunc mussar la fontauna da zuolper ellas Palius, mo nus havein buc anflau. «In’autr’ièda!» A Selva visitein nus s.Gion e s.Paul, la baselgia, che sur Muoth ha renovau e decorau gustusamein 1901 ed enrihiu cun ina pintga orgla – l’emprema Dadens igl uaul . . .
Orasi spella fontauna da crap essan nus aunc sefermai ina ga ed havein mirau anavos. Cheu di il Sep: «Selva o ain biè graus meglier tge nus. Schi cumadaivel culla pastira da tgèsa e cul vischina o nagin ain Tujetsch. I son pertgira lur tiers da fenestra anora e cun sta sel frust. Truffels on i apparti buns e senza fin. Quai tge maunca co è: I munglassen savai schienta se las palius ed arar ellas; lu i giu ail Rain ne fa chis cullas muschnas entul vitg, e lu empau plé biè uaut. Ils vischins stessen bégn co.» – Quei ei ver, mo leutier drov’ei plan ed agid dad autras varts! Nus mein vinavon, passein Carmihut cun siu migeivel clima, sper Nacla forsa il pli migeivel dall’entira Val Tujetsch, e nua che pumera prosperass forsa aunc. Nus contemplein gradsu l’emprema plontaziun d’uaul, che Tujetsch ha fatg avon circa biabein trenta onns e che fa honur.
Igl alv dalla caplutta da s. Brida resplenda tras ils pegns ed il poet da Selva conta puspei ironicamein:

Persula stat cheu sontga Brida
E mira co il temps semida;
Ella mir’anen e mir’ano
E vesa bein, ch’ei va zaco!

Il pign Battesta mira, sch’ils stgirats ein aunc el medem liug. . . Nus arrivein a Sumsassi, nua che la val sesarva anetgamein e porscha in maiestus bi aspect sur Tujetsch, – il liug, nua ch’il renomau scribent docter Hansjakob ha returnond da Mustér buca vuliu mirar anavos pli, per buca schar encrescher aunc pli fetg per la biala vallada e nua ch’el ha detg a nus, ch’il Segner hagi il pli bugen ils purs, perquei detti quel ad els era ils pli bials tocs tiara.

Nus essan puspei a Dieni, nua che la Barla haveva pinau in bien caffè. – Ils plaids: «Avaun tschunconta, avaun tschien onns» dil pur da Sutcrestas tunavan adina en nossas ureglias e nus essan buca vegni libers, entochen che nus havein buca giu scret questas lingias, las qualas nus dedichein cun in cordial salid a nos stimai vischins dadens igl uaul.

 


Remarcas

1 Il zenn, che purtava quella noda, ei sefendius igl atun vargau (1908) e vegn uss culaus danovamein ad Aarau.

2 Tenor ina nova scartira «Le massacre de Dissentis» par R.Graffin. Paris1908 dumbrava l’armada da Loison sul Cuolm d’Ursera 1200 umens.

3 Probabel la curaschusa giuvna, che ha battiu encunter ils Franzos en vestgadira d’umens.

4 In uclaun, dil qual ei exista mo la baselgia pli, s. Bistgaun.

5 A.B.C. u Regla de leger da pader Beat Ludescher. Quinta e pli gronda ediziun 1839, Cuera; 48 pag.

6 Sut ils Benaults schai il liug cul num la «Caltgera», nua ch’ei exista aunc ozildi restonzas d’in fuorn da barschar caltschina. La crappa da caltschina vegneva menada enagiu dalla Val Ruinatsch.

7 Malgrad tutta tscherca eis ei buca reussiu a nus d’anflar ina cumpleta gliesta dils nums dallas persunas disgraziadas. – Vigeli e Gion Martin Peder da Selva han saviu communicar a nus suandonts nums: Statalter Hans Gieri Riedi e sia dunna Margreta Castgina naschida Monn; Giusep Hetz e sia dunna Cresenzia; Onna Maria Condrau (emprema dunna da Martin Casper Condrau) cun ina feglia; Gion Mihel Riedi cun duas soras, treis persunas libras, (ad ina da quellas soras han ins stuiu tagliar giu omisduas combas per saver deliberar); Bistgaun Sievi, in mat vegl persul; Gion Paul Diogg, in vieu vegl; Onna Margreta Caviezel.

8 Igl uclaun Cavorgia-sura, sin intschess da Mustér e che udeva tier Tujetsch, ei svanius totalmein dapi 1867. Las treis davosas casas, che fuvan leu, udevan: ina a Giachen Martin Biarth (oriunds da Medel), l’autra a statalter Sigisbert Monn (transportada sin Gonda, che Gion Antoni Deragisch habitescha ussa), e la tiarza a Rosa Cresenzia Casparin, la quala casa treis vischins da Rueras: Duri Berther, Giachen Fidel Cavegn e Tumaisch Huonder han cumprau giu e duvrau per lenna da barschar. – La davosa famiglia, che ha habitau a Cavorgia-sura ei stau Sep Antoni Deplazes, oriunds da Laus, maridaus cun Madleina, feglia da statalter Sigisbert Monn, e ch’ei setratgs 1867 vi Surrein-Tujetsch. – Giachen Martin Curschellas, ch’ei curdaus el cumbat culs Fanzos a Rehanau 1799, fuva da Cavorgia-sura. – Statalter Sigisbert Monn da Cavorgia-sura, morts igl 1. d’october 1864, ei staus il davos, che ha purtau terschola en Tujetsch, sco ei era usitau tscheu e leu tier beinstonta glieud; – ina moda, ch’ei senza dubi vegnida ord Frontscha.

9 La brev originala sesanfla egl archiv episcopal a Cuera.

10 La plontaziun da Rusas sur Selva ha la vischnaunca entschiet 1891 e mess gronds cuosts. Il Cantun e la Confederaziun han contribuiu leutier frs. 7697. 20.