Sil
Ina disgrazia schabegiada
raquintada da
Giacomo Bernasconi,
Ina
biala ascensiun ed in grond empruament
Raquintau
da Giacomo Bernasconi
Nua
ch'il Cantun Grischun, igl Uri e Tessin sefan vischins, leu sesaulza il Pez Alv
en in'altezia da 2771 meters, in cuolm da pintga cumparsa mo d'in bi aspect.
Quel havein nus ascendiu ils 11 d'uost da Tschamut anora. Nus eran tschun dels:
Il signur professer Tschopp da Brig, president d'honur da nossa expediziun
turistica, il student Arturo Lafranchi da Coglio el Tessin, che ha fatg igl
entir tur cun siu cudischet da notizias enta maun, scrivend si mintga plaid
tudestg ch'el saveva aunc buc, Hans Uli Baumgartner da Neuhausen da diesch onns
che vegneva per guder la bun'aria alpina, miu frar Tonino cun ses endisch onns
ed jeu.
Allas
quater tucca ei da better la crosa. Tras il vitg dormulent mein nus vin
caplutta, nua ch'il signur professer fa la s.messa. Ultra da nus turists vegn
era la mumma e nossa fumitgasa Antonia. In bi survetsch divin. Suenter la
communiun dil spiritual havein era nus retschiert Niessegner. Per
Arturo e per mei fuss quei spert stau il sogn viatic. Nus sminavan denton nuota
da mal, anzi nus eran miez ord cadeina dalla stupenta aura e dil bellezia tur
che nus stevan per far. Vargaus il solver alla svelta, bandunein nus nossa
casetta da vacanzas paucas minutas suenter las tschun. L'emprema mes'ura
suandein nus la via dil Cuolm d'Ursera tochen all'emprema storta sur Tschamut.
Leu bandunein nus il stradun e traversein ils pastgets d'alp e pastira, prendend
la via che va tier ils lags da Maighels. Dallas sis essan nus el stavel sut, nua
che la senda dil Lag da Tuma va siadora, ed ina mes'ura pli tard tschuncanein
nus il giuven Rein. Allas siat stein nus sper ils lags da Maighels ed
havein aschia superau la pli gronda pendenza. Sche nus essan caminai tochen ussa
cun in frestg pass e senza far grondas patarlas, sche palandrein nus ussa
cumadeivlamein a discurrend dalla aultsituada Val Maighels viaden. Nies trutg va
plaunet ensi igl emprem sur las pastiras verdas dall'alp, allura sur vallettas
sablunusas e finalmein sur gonda, garvera e nevaglias starschadas.
Da
vart dretga aulza il Badus sia spatla greppusa, da maun seniester rasa il
glatscher da Maighels sia tuaglia alva, stendend sias duas lieungas quasi sper
nos peis; sco da num dir che nus fussien ina delicatessa per el. Dapi tschun
onns havevel jeu aunc maina viu el aschi bials sco quei di, aschi puralvs,
innocents e splenduronts e senza mussar la mendra sfendaglia. El cudizzava mei,
jeu stuevel contemplar el ad in contemplar, gudend igl emprem mo sia bellezia;
mo sigl amen semischeidan calculaziuns en miu admirar: nua pudess ins si, en
tgei liug traversar el, danunder turnar giuadora? Quels quens havevan
all'entschatta in caracter spirontamein speculativ; mo vesend jeu: Leu va ei
forsa, vi leu aunc meglier.. cheu ei la resoluziun ferma da prender turnond la
via sur il glatscher. Jeu res-chel denton aunc buca, da manifestar miu plan
beinspert a mes cumpogns e mon aschia
empau entuorn la buglia, schend si per Arturo: „Eis ti era
staus enzacu sin in glatscher?" „Gie, gie, leuvi ella Val
Maggia". „Uemo, nua dat ei pomai glatschers leuvi?" „O sils
cuolms, denton mo temps da primavera, la stad liuan ei". Jeu stoi rir e
fetsch sinquei a miu amitg in referat, davart il plaid e l'idea “glatscher”,
concludend pressapauc: „Vesas uss, quei cheusi fuss per exempel in
glatscher." Allura mein nus in tschancun, senza che jeu revelassi miu plan.
- Vi da mesa las nov fagein nus in paus e prendein in refrestg. Havend fatg
in'uriala il metun, sevolvel jeu si per mes camerats: „Saveis vus, tgei che
cudezza mei?" Il signur professer legna immediat, sesentend era el
cudizzaus dil glatscher. Tonaton refrin nus ina decisiun definitiva partenent il
retuorn, vulend igl emprem contemplar il glatscher exactamein da surengiu cul
perspectiv. Hans Ueli, lez ei sil fiat spir fiug e flomma, ch'el sappi ir aunc
oz sur in glatscher. Tonino encuntercomi ha in tec tema, manegiond: „La sora
ha detg a nus en scola, ch'ils glatschers seigien prigulus pervia dallas
sfendaglias." „Gie, mo la sora manegiava carteivel il glatscher dalla
Rona u il Morteratsch", fetsch jeu sisu. „Na, ella ha detg, che tut ils
glatschers seigien prigulus ed hagien sfendaglias, e quei sa ella meglier che
ti." „Gie, la sora ha bein raschun, denton mira, quei cheu ei gie strusch
in glatscher, quei ei plitost mo grondas nevaglias da vadretg", rispundel
jeu, ed el va vinavon, schegie ch'el para buca dil tut cuntents dalla risposta.
Denton arrivein nus en ina gonda ualti teissa che formescha la conclusiun dalla
Val Maighels. Il trutg, trutg san ins struschamein dir, vegn empau pli stentus;
mo il Pass Bornengo, che va sur questa gonda vi ed arva la vesta vi el Tessin,
tenta nossas forzas e marveglias. Il davos tschancun tochen sil tgiembel fagein
nus quasi a galopp, mo arrivai sigl ault, sesentin nus tut enganai. Nus pudein
bein veser giuaden en la Leventina e pudein tscharner mo ad egl l’emprema punt
dalla viafier sut Airolo, mo ils cuolms tessines havevan tratg giuaden la
capetscha tochen sut las ureglias e sezuppavan en brentina.
Dal
Pass Bornengo tenin nus da vart dretga e sbargatein, dad in fil siadora encunter
la tschema dil Pez Alv. Paucas minutas avon las diesch stein nus sil spitg.
Duront che mes cumpogns sestendan in mument per ruassar, examinel jeu immediat
la carta per s'orientar davart la cuntrada. Jeu entscheivel cun il Pizzo
Centrale che sepresenta gest davon nus. Davos quel pos jeu tscharner il spitg
dil Pizzo Rotondo e dalunsch sesaulzan il Galenstock, Damastock e Tierberge.
Dalla vart da miezdi va ei mender da s'orientar, essend tut ils pezs ellas
neblas; ed era enviers mesanotg fuva quei detg difficultus. Cun segirezia sai
jeu fixar sulettamein il Badus, Crispalt, Pez Giuv e Pez Ner. Concernent
las autras tschemas en vesta, sai jeu far mo suposiziuns, davart las qualas jeu
disputeschel cun il signur professer ch'ei denton s’associaus a mias
retschercas geograficas. Denton er'ei vegniu las dudisch, senza che nus
s'encurschessien. Perquei gentein nus ed havein duront gentar endamen dil
retuorn. Nus
havevan priu all'entschatta treis pusseivladads el program: ir per la Val
Canaria ad Airolo, tras l'Unteralp ad Ursera u turnar per la medema via a
Tschamut. Las duas empremas vias plaschevan a nus buca pli ch'inton, caschunond
ellas in custeivel viadi da viafier, e la tiarza pareva memia lungurusa. Tonpli
carmelava il glatscher nus. Igl
ei ver che nus havevan ni suga ni pichel; mo nus gnanc patertgavan vid
quels instruments, vulend far mo in tur senza prighel e resca e da prender cun
nus quels requisits suponeva in prighel, al qual nus vulevan gie buca s'exponer.
Senza dubi, che nus havein priu la traversada dil glatscher da Maighels per ina
interpresa nunprigulusa, quei ei stau l'ortgadad che nus havein fatg. Daco in
tal levsenn seigi insumma pusseivels denter „glieud aschi perderta", sur
da quella caussa han ins disputau dabia tscheu e leu. Denton vi jeu schar esser
il fatg sco el ei, essend che nus vulein concepir questas lingias en honur da
Diu e buca per nossa atgna giustificaziun. Igl essenzial eisi, che nus essan
vegni d'accord da prender turnond la via sur il glatscher da Maighels.
El
reginavel dils glatschers
Raquintau
da Giacomo Bernasconi
Punct
l'ina bandunein nus il spitg dil Pez Alv, descendin dal fil giuadora tochen sil
Pass Bornengo e revin dalla vart cuntraria dad in auter fil siadora. Vegn avon
las duas essan nus agl ur dil glatscher. Jeu mass bein bugen aunc in toc dal fil
siadora per haver la vesta en Curnera e Val Cadlimo, mo in grepatsch git
tschancuna la via a nus. Perquei mein nus da maun seniester e vi sil glatscher,
havend furschau avon la fatscha cun in étg. Il signur professer va ordavon,
suandaus dals dus mattatschs, lu vegn Arturo e jeu fetsch il catschatuts. Nus
caminein circa tschien meters. Jeu vesel denton ch'ins pudess turnar a
contonscher il fil davos il grepatsch d'anson e survegnel mustgas da contemplar
la Val Curnera inaga davos neu. Nus turnein perquei a sevolver dalla vart
tessinesa ed empruein da serabitschar sil fil, fagend il tur entuorn il grep.
Quei ei denton nuota ina trapla, sco ei pareva a nus da mirar da lunsch, essend
il fil aults, spuretgs e teiss dalla vart dil glatscher. Ultra da quei ei il
terren detg neidis e dat pauc tegn.
II
signur professer sto far scalems cun ses calzers da rabaizas pass per pass,
inaga perfin en ualti gronda distanza, stond ina brava platta en nies passadi.
Al pei dalla tessaglia semuossa aunc ina sfendaglia el glatscher, en la quala
nus ruclassen pei a pei, sche nus havessen da selischnar. Jeu
temel per nos dus pigns ed admoneschel els da gie buca far pass, avon ch'els
hagien bien tegn cun l'auter pei. Els
han denton gnanc stel tema e van frestgamein ordavon a mi. Per ventira eis ei mo
in cuort tschancun, ed il fil sez ei tuttavia buca prigulus. Arrivai sil fil
havein nus ina stupenta vesta en la Val Cadlimo. Nus mein aunc in tschancun
viers il Pez Borel e vesein prest il glatscher da Curnera en tut sia splendur
giudapeis. Tgei giubilar! Finalmein essan nus tonaton vegni inaga ella proxima
vischinonza da quei glatscher, che nus havein tochen ussa admirau adina mo
dalunsch e ch'ei parius a nus quasi nunaccessibels. El fa la conclusiun dalla
liunga e selvadia Val Curnera ed ei sez in cumpogn brut, selvadi e spir fogas e
sfendaglias. En confrunt cun quei tschanc para quel da Maighels aunc bia pli
dumiastis e da bunafei. Nus massen bugen aunc in toc viasi encunter il Pez
Borel, mo ei sefa encunter las treis e tucca a nus da patertgar da turnar. Nus
marendein aunc spert dus fretgs tosts, traversein ina gonda silla costa
occidentala dil Pez Borel, ed arrivein sin ina gronda bleisa da neiv, che pusa
directamein giu sil glatscher. Ella ei tessaglia e lunghezia, da maniera ch'ei
fuss bia memia stentus da caminar giuadora. Dad ir en ruschnas u en palas
sefidel jeu buc, pudend buca tscharner da surengiu, sch'ella cala buca forsa cun
ina sfendaglia u meina en in auter prighel. Perquei proponel jeu dad ir vinavon
entraviers la spunda per contonscher la corda, che sparta igl entir glatscher en
ina part davon ed ina part davos. Cheu seleischna Hans Ueli e scarsola sil tapun
dalla plaunca giuadora. En melli fetgas clamein nus, ch'el deigi fitgar pei ella
neiv, mo el ruschna legramein vinavon. Arrivaus giudem cloma el si a nus, nus
deigien era vegnir, quei mondi tut aparti. Ussa ris-chein era nus la scursalada,
che va veramein oreifer. S'anflond
puspei tuts ventireivlamein sil glatscher, sentel jeu in grond buordi giu da
dies. Cheu stat ins silmeins ferm e stateivel en pei. Nuota
tessaglias spuretgas pli, nua ch'ins resca da vegnir en leischna e ruclar
oragiu, mobein ina gronda tenda alva e splenduronta, sur la quala ins sa
marschar sco da far termagls, essend ella cuvretga da neiv dira. Il spir glatsch
viv vesein nus negliu ed aunc meins sfendaglias, aschia che nus gnanc sefagein
en che nus caminein sur il glatscher da Maighels. El ei per nus ina tenda da
samada sco in’autra, mo bia pli biala che tut quellas che nus vein viu
entochen ussa. Nus anflein nuota plaids per exprimer noss'admiraziun.
Da
quei da far adatg ed haver precauziun vegn gnanc endamen. Era marschein nus buca
pli en corda, anzi pacificamein en mantun. Senza incaps contonschein nus la
morena, che setrai en panuglia permiez il glatscher giu e sur la quala nus
savessen tgunschamein vegnir a val. Mo nus essan incantai tondanavon da nossa
cuorsa sur las nevaglias, che nus lein traversar era il glatscher davon. El ei
buca ton bials sco il davos. In pign tschancun e nus stein davon ina gronda
sfendaglia. Ella ei plitost largia che profunda, semplamein ina ruosna, ord la
quala ins vegness aunc ualti tgunsch da serabitschar. Perquei fa ella era buca
snueivla impressiun a nus. A mi vegn denton endamen ina explicaziun, fatga il di
avon agl Arturo davart il plaid profunditad. Jeu tilel en cun el dalla caussa
schend: „Mira, quei cheu fuss pia ina sfendaglia d'in glatscher. Sche in dess
ussa giuaden e ti vulesses semplamein constatar il fatg, sche stuesses ti dir:
El ei daus en la sfendaglia d'in glatscher. En ina cuntinuada raquintaziun
encuntercomi, nua ch'ei fuss gia stau il raschieni dalla sfendaglia, savesses ti
era dir: ed el ei daus ella profunditad". En questa maniera declarel jeu
aunc ad el ils plaids precipezi, fessa, fossa, foss ed aschia vinavon. Tuttenina
sfundrel jeu tochen sur la schanuglia ella neiv. Jeu gnanc partratgel da
sfendaglias e dun peis per vegnir siadora. Cheu sentel jeu che las combas pendan
el vit, ed el medem temps crodel jeu en la profunditad e la neiv sin mei, che
jeu sentel ni flad ni auter.
Jeu
sedostel nuota pli e miu sulet partratg ei: sche mo la sgulada seretegn prest!
Co jeu sun sefermaus finalmein sai jeu buc. Mo sco ina visiun seregordel jeu,
che jeu hai alzau ils egls e viu sur mei la statura d'Arturo che
greva ed entuorn entuorn mo glatsch e glatsch. Ton sc'in mumentin sefetsch jeu
en, ch'ei seigi daventau ina disgrazia e che nus haveien da passentar grevas
uras, ed jeu sai aunc d'haver udiu ina vusch a clamond: Jeu cuorel ton sco jeu
pos per ina suga! Da tut gl'auter ch'ei succediu en la sfendaglia sai jeu nuot
pli e nuotzun da nies salvament e dil transport sur il glatscher. Duront tschun
uras e mesa hai jeu buca giu schientscha pli.
Treis
uras e mesa el glatscher
Raquintau
d'Arturo Lafranchi
Nus
caminein legramein sur il glatscher. Anetgamein
sfundra in pei, targend suenter igl entir tgierp. Jeu emprovel da sesparunar
encunter las preits. Tut adumbatten. Curdond sentel jeu co neiv e glatscha rocla
suenter ed audel ina ramur fraccassonta. Jeu piardel tutta curascha e tratgel:
jeu sun piars. Tuttenina seferma la curdada. Jeu sentel, che jeu sun vegnius a sè
sil glatsch ed emprovel dad arver ils egls, mo ei va buc. Jeu
semettel a furschar il tgau e fetsch novas emprovas. Quella ga va ei. Jeu
segidel en pei tut mecanicamein, uardel dalla sfendaglia siadora e greschel da
tutta forza: „Signur professer, cheu eisi ferdaglia! Dabot ina suga."
Sinquei audel jeu leusi la vusch dil signur professer: „Arturo, eis
blessaus?" - „Na, jeu sun buca blessaus". Ussa audel jeu ina vusch
plironta da sutsi: „O Jesus, nua sun jeu? Tgei eisi daventau? Jeu stoi
murir". Jeu mirel, enagiu e vesel il tgierp da Giacomo. Sia fatscha ei alva
e blaua, sia egliada sepiarsa, sias vestas da saung, las levzas unfladas e la
camischa ei spir tacs da saung. Jeu tut pegliel tema, cartend ch'el seigi
blessaus grevamein. Denton, sefa puspei la vusch dil signur professer udir:
„Giacomo, eis sefatgs mal?" In per secundas vargan. Lu
ina vusch brausla: „Na, jeu sun buca sefatgs mal". Allura
cloma il signur professer: „Jeu mon ton sco jeu pos per ina suga". Dapli
pos, jeu buca entelgir. Leusi vegn ei quiet. Plirond en dialect tessines,
sestentel jeu da capir mia situaziun claramein. Jeu
sefetsch en, che era miu tschiep suten ei tut en in saung. Mal
hai jeu nuot ed equerel la plaga. Jeu hai rut en il tgau sur la totona. Jeu
sentel cun palpar che la blessura ei buca gronda. Denton plirein nus dus da
cuminonza ed ord nossas lamentaschuns communablas dat ei vonzei in raschieni.
„Jeu hai freid", cloma el. - „Jeu era" - „Jeu hai en mo in
tschiepet da gimnastica, ed il freid sefa sentir pli e pli". Jeu tilel ora
e stroclel ora miu tschiep e cavegliel el sur la schuiala. Cun in fazalet
cuvierel jeu mia plaga e cun in auter dun jeu ina schigentada il pèz. Quella
procedura fetsch jeu ad in far. Giacomo plaida denteren cun mei, schend piazzas
ora las medemas construcziuns, sco per exempel: „Jeu hai freid. Jeu stoi
murir. Co ei quei schabegiau?" Tuttenina cloma el: „Jeu hai piars la
memoria". Jeu vi nuota crer quei. Mo Giacomo insista e mida tuttenina il
raschieni: „Nua ei il signur professer?" - „El ei ius per agid". -
„Mo nua?" „Giu Tschamut". „Mo mo, gie mo nua ein ils dus pigns?
Ein els aunc leusi?" „Gie gie, els ein cul signur professer." -
„Nua ei il signur professer?" Jeu dun la medema risposta sco anson.
Aschia va ei ina pulita uriala vinavon, aschia che jeu sai seperschuader, che
miu camerat ei buca tier sesez.
Tuttenina
ves'jeu el a buend tè ed empiarel: „Gie, has ti cun tei il sac?"
„Gie!" Seregurdond d'haver lien ils pullovers, ordeinel jeu ad el: „Ti
stos trer en il pullover". - „Stoss jeu trer en il pullover?"
„Gie, mo jeu vi era in pullover." - „Gie, spetg'in tec", ed el
trai en dus pullovers. In tierz raguda el ord il sac e vul tonscher
neu a mi. La distanza ei memia gronda. Vesend quei, ditgel jeu ad el da far
adatg, ch'el detti buca plinengiu. El lai leugiu il pullover e tuorna a beiber.
Sinquei empiara el: „Tgi eis ti? „Arturo". - „Tgei Arturo?" -
„Arturo Lafranchi da Coglio en Val Maggia". - „Esi ti parents cul
domcantor da Cuera?
- „Na, jeu enconuschel buca el. - „Tgei Arturo Lafranchi eis
ti?" - „Jeu sun Arturo Lafranchi dil Tessin; jeu sun vegnius a Tschamut
per emprender tudestg." „Mo giuaden cheu sas ti tonaton buca emprender
tudestg."- Ed aschia va questa cantinella aunc ina buna piazza. Mintgaton
damonda Giacomo era: „Tgei stuein nus far?" - „Nus stuein far
moviment", rispundel jeu e lura „nus astgein buca piarder la curascha,
nus stuein haver fidonza", - epi „nus stuein urar." „Dad
ault?" empiara el. „Gie, urar dad ault." Nus fagein in mument
oraziun, jeu per latin, el per tudestg. Jeu audel fetg e bein co el entscheiva
„Gegrüsst seist du, Königin, Mutter
der Barmherzigkeit." Era
la „salidada" di el, interrumpa denton incuntin siu urar cun damondas.
Vulend jeu puspei ugliar el vonzei da far oraziun, rispunda el: ,,Gie, mo
gl'emprem vi jeu tuttina puspei haver mia memoria." Allura semetta el a
discuorer da sia matura: „Igl onn vargau hai jeu fatg mia matura a
Nossadunnaun." - „Has ti fatg ina buna
matura?" „Gie, gie, jeu hai fatg bein la matura." „Cons da sis has
ti giu?" Jeu sai buca pli."
- „Han bia students fatg la matura?" - „Gie gie!" Sinquei empiarel
jeu: „Sas ti talian?" - „Gie, jeu capeschel pulit". En quella
maniera resdein nus traso in cun l'auter. Tuttenina entscheiva miu camerat
perfin a cantar. Jeu sesmarvegliel nuot e fetsch era pauc cass. Ils plaids sai
jeu buca capir, mo tenor la melodia sto ei esser la canzun tudestga:
Kein Land so schön voll Zauberreiz,
wie unser Heimatland, die Schweiz". Era
jeu entscheivel a cantar, mo calel agradgiu; parend a mi ch'ei seigi da stuorn
da cantar en nossa situaziun. Miu camerat tuorna a cantar, tugna denton mo la
melodia. Nunditgont nossa desperada posiziun stoi jeu bunamein rir.
Jeu
hai buc ura e mesirel il temps en patratgs calculond: Ussa ei il signur
professer cheu e cheu, ussa po el esser leu ed aschia vinavon. Giacomo empiara:
„Eisi in siemi u eisi verdad?" - „Igl ei in siemi". - „Stuein
nus seschar curdar en la profunditad, per che nus sedestadeien?" - „Na,
il signur professer ha detg ch'el vegni sez a destadar nus". Vonzei empiara
el: „Nua essan nus?" - „En la sfendaglia d'in glatscher". - „En
tgei glatscher?" „Jeu sai buc". - „Mo co ei quei daventau?" -
„La neiv ei rutta en e nus essan dai enagiu." Plogn e risposta van aschia
uriala e denteren fa el damondas che jeu pos buca capir ed allas qualas jeu
rispundel mo: „Jeu sai buc". Denton entscheiva miu camerat tuttavia a far
exercezis linguistics e quei recuvra puspei empau miu humor. Plaun a
plaun vegn miu amitg pli quiets. La ferdaglia mulesta el pli e pli. Jeu
considereschel ussa miu plaz empau meglier. Jeu sun sin ina specia da punt da
neiv e mo in pign tschancun dretg e seniester va la sfendaglia aunc pli afuns.
Ensiviars pos jeu tscharner ina zensla dil tschiel blau. Jeu patratgel vida mes
geniturs e fargliuns. In amen stermenta mei il patratg da stuer murir. Lu
pegliel jeu puspei curascha. Jeu vi buca murir. A casa spetgan il bab e la mumma
mei, che sminan nuotzun da quei ch'ei daventau. Jeu hai la ferma fidonza, ch'ins
vegni aunc a rabitschar siadora nus. Senza questa speronza stuess jeu snarir.
Las uras vargan. Ussa duess il signur professer turnar prest, tratgel jeu e
gezzel las ureglias, sche jeu udessi enzatgei. Jeu quetel ch'ei mondi ina
perpetnadad. La sfendaglia vegn pli e pli stgira. Jeu pos buca tscharner pli il
clar leusi. Tut quei fa aunc bia pli tresta nossa situaziun.
Finalmein
audel jeu puspei la vusch dil signur professer. Jeu
dun sinzur ad el: „Nus essan aunc en veta omisdus, mo festginei, schiglioc
stuein nus schelar." „Tgei
fa il Giacomo?" „El ei aunc vivs e patarla." Il professer fa
curascha a nus, lu vegn ei puspei quiet. Finalmein vesel jeu a vegnend giudora
ina suga. „Dieus seigi ludaus!" tratgel jeu. La suga ei memia envi. Jeu
fetsch da saver leusi. Ussa po Giacomo tier ella. El tschaffa ella cun omisdus
mauns, spetgond ch'ei tilien siadora el. Jeu clomel ad el: „Ti stos far
in'onza e metter ella sut bratsch vi. Era il signur professer dat sias ordras.
Giacomo fa per camond, seligia en e cloma: „Siadora!" Finalmein vegn la
suga stendida e Giacomo sesaulza plaunsiu, ruc a ruc. Jeu temel ch'el seigi buca
seligiaus bein avunda ed empiarel el co e cum. „Bein bein, jeu sun seligiaus
en bein ed endretg", fa el. Jeu tegnel mirau sin el e stun mureri. Essend
alzaus per circa quater meters, entscheiva el a clamar: „In, dus, treis,
vinavon, siadora!" Aschia dat el pliras gadas la vusch. Denton sentel jeu
co mes peis schelan e vegnan marvels e petgel encunter las preits. Era jeu
entscheivel a panzar e clomel: „Siadora, siadora!" Ei va fetg plaun.
„Festginei, signur professer, jeu schelel", tuornel jeu a clamar. Jeu
vesel co Giacomo vegn tratgs siadora in tschancun e tuorna a dar anavos. Quei fa
panzar mei. Lura ruchegia el puspei siadora in tochet. Mintga ga ch’el
seferma, sesparuna el cul dies e culs peis encunter las preits. En questa
posiziun stat el savens ina piazza. Il signur professer cloma: „Ti stos
segidar cun peis e mauns." - „Jeu pos buc". Lu va ei puspei in tec.
El sto endirar bravamein, pertgei el sestorscha vid la suga e dat is: „Laschei
engiu, anavos, jeu vi murir giu cheu." Leusi fan ei curascha ad el. Ei
tuorna ad ir in tschancun. Agl ur dalla sfendaglia vesel jeu a cumparer la
fatscha ed il bratsch dil signur professer. El fiera enagiu in'autra suga e
petga naven la neiv che dat giu per nus. Jeu sai buca pli observar schi bein
quei che daventa. La neiv che croda fa la ferdaglia aunc pira. Las uras vulan
nuota vargar e jeu stun per piarder la curascha. Finalmein ei miu cumpogn
siadora e svanescha agl ur dalla sfendaglia. Jeu pegliel puspei curascha. Ussa
vegn jeu en roda. La suga fa spetgar ina buna uriala. Jeu sentel che mes mauns
vegnan pli e pli sterics e tuornel a clamar. Las davosas minutas ein las piras.
Zacu vegn la suga ed il signur professer dat sias ordras. Jeu capeschel buc el e
clomel: „Schei per franzos", ed el tuorna a dir ses camonds per franzos.
La suga ei onz anen. „Pli enneu, pli seniester", camondel jeu. Jeu pos
tier il cantun dalla suga, tschaffel el sco in animal selvadi, seligiel en, e
per tema ch'il latsch tegni buc, mettel jeu aunc la suga duasga entuorn veta.
Sinquei carghel jeu ella cun omisdus mauns e clomel: „Ussa, tergei! Jeu sun
promts!" Ei va aunc in mumentin avon ch'ei tilien. All'entschatta va ei
pulit e jeu pegliel nova curascha. Mo vonzei vegnan mes mauns schelentai tut
marvels. Jeu vesel co la detta seslucca e lai dar la suga senza ch'jeu fussi el
cass da far zatgei encunter. Il toc dalla suga, che jeu hai sturtegliau entuorn
veta, siara pir e pir il pez niu. Jeu poss strusch si cul flad e sesentel
miserabel. En questa paupra situaziun rabetschan ei mei tochen sut igl ur dalla
sfendaglia, nua che la neiv varga suraneu. La suga vegn stendida e siara miu pèz
pir che mai. Il signur professer slargia il vau, turnond a pitgar naven la neiv
che dat puspei giu pil tgau a mi, fagend mia situaziun aunc mendra. Jeu piardel
sentiment e schientscha e sededestel ella bratscha dil signur professer che fa
curascha a mi e fruscha miu tgierp cun neiv. Sper mei vesel jeu il Giacomo e dus
umens jasters che han spindrau nus. Ligiai ella suga descendein nus dal
sgarscheivel glatscher giuadora. Il signur professer ed in dils umens gidan e
tegnan sidretg il Giacomo e l'auter ha quitau da mei. Ei tucca dad esser fetg
precauts ed ira mo plaun plaunet. Giacomo ei aunc adina tut sepiars e damonda ad
in dumandar: „Tgei sei schabiau? Nua ein ils dus pigns?" ed aschia
vinavon. Lu semetta el a rir sco ord cadeina e tuorna a far sias sgnoccas.
Allerta
Raquintau
da Giacomo Bernasconi
Stgirenta
notg! Sper mei audel jeu la ramur d’in ual. Dus mauns fan cup e dattan aua
frestga a mi. Stend a garnugl beibel jeu enguordamein. Quei fa dil bein. Havend
jeu buiu quasi tut l'aua, sesluccan ils mauns e l'aua vanzada va giun plaun.
„Spetgei, aunc ina ga", ed il donatur seplacca sur igl ual. Tochen ussa
hai jeu viu mo ses mauns. Ussa distinguel jeu sia statura, mo enconuschel buc
el. Jeu fetsch denton nuota curvien; ei para a mi tut natural, ch'in jester
s'empatschi ussa da mei, schegie che jeu sai ni pertgei ni perco. Jeu tuornel a
beiber e spetgel tgei che daventi. Jeu audel a plidond igl um cun il signur
professer. Aunc autras vuschs sefan udir, mo jeu sun buca el cass d'enconuscher
zatgi. Jeu sun sco in dormulent ch'ei memia stracs e staunchels per s'orientar e
lai far cun sesez tgei ch'ins vul. Vonzei tonscha enzatgi ina zensla citrona a
mi. Mettend en bucca ella, fetsch jeu spert da prender anora, pertgei mia
levza-sut brischa. Ella sto esser blessada e jeu sai buca daco.
Sepreparond
dad ir vinavon e mettend il signur professer miu bratsch dretg sur sia schuiala
ed il nunenconuschent il bratsch seniester per tener sidretg mei, sefa valer pli
e pli il sentiment, ch'ei stoppi esser capitau enzatgei cun mei. Jeu empiarel
perquei: „Tgei eisi propriamein daventau?
„Ti
eis daus en ina sfendaglia dil glatscher." - „Tgei, jeu daus en ina
sfendaglia?" Quei
para nunpusseivel che jeu, che sun ius adina aschi precautamein per nies planet
entuorn, duess esser daus en ina sfendaglia. Jeu
sai gie gnanc seregurdar dad haver fatg oz in tur. Jeu
tuornel a dumandar: „Con engiu sun jeu ruclaus?" - „Vegn meters."
- „Mo quei ei gie in snueivel toc. Con ditg sun jeu staus leugiu?"
„Treis uras e mesa." Ussa entscheivel jeu a capir plaunsiu, che jeu seigi
mitschaus d'in grond prighel; mo essend che jeu sesentel pulit, fetsch jeu pauc
feda da memez, anzi hai jeu in panzieri da mes cumpogns. Sun jeu il sulet ch'ei
disgraziaus? Tgi ei aunc cumpegliaus ella disgrazia? Malgrad mes sforzs sai jeu
seregurdar da negin, mo sco in siemi fantastic sepresenta plaun a plaun il
partratg da dus buobs: „Nua ein ils dus buobs"? empiarel jeu. „Lezs
vegnan ussa ad esser a casa. Havend
il sentiment che aunc plirs stoppien esser sesventirai damondel jeu: „Sun jeu
sefatgs mal il pli fetg? Sun
jeu vegnius a mauns il pli malamein?" - „Gie, ti eis sefatgs mal il pli
fetg." Quella risposta tuorna a quietar mei dal taliter e jeu pos rir
legramein. „O lu, per mei duvreis vus nuota panzar. Jeu sesentel fetg
bein."
Denton
sefetsch jeu en, che ultra da mes dus gidonters aunc dus auters umens vegnan cun
nus, che jeu sai era buca metter a casa. Jeu prendel tut quels nunenconuschents
per pasturs, tonpli ch'els fan da saver, che nus seigien prest en tegia dad alp,
nua ch'ei detti lu latg cauld per mei. Veramein stein nus vonzei avon ina tegia,
mo smarvegliar stoi jeu, vesend che quels, che jeu havevel priu per pasturs,
ston igl emprem destadar ils avdonts dalla tegia e dumandar da vegnir en. Ei
fa buca pintga impressiun a mi d'udir a clamond in dils cumpogns viaden tegia:
„Nus vegnin cun dus blessai ch'ein sedisgraziai sil glatscher." Da
murenta notg, silla quieta alp, clamai en ina tegia stgira e tgeua, tunan quels
plaids cun ina tempra seriusa, quasi anguschusa; mo essend jeu cumpatg mez in da
quels blessai, para ei tuttina a mi sco en in teater. Ord tegia resuna ina vusch
profunda, ina cazzola tarlischa ed igl esch sesarva. Il signun, in cert Giusep
Schmed da Sedrun retscheiva nus amicablamein. El fa seser mei sin la treglia e
mes cumpogns festginan da trer ora mia vestgadira. Jeu s'encorschel pér ussa
che quella ei tut bletscha. Mo mia persuna ei aunc caulda. Il signun dat a nus
da siu resti e camischas quei che nus vein da basegns. Sper mei sesa aunc in
auter, al qual ei scomian era il resti. Considerond quel meglier, enconuschel
jeu miu amitg Arturo Lafranchi. Jeu empiarel el: „Eis era ti daus en la
sfendaglia?" - „Gie!" - „E co stas ti, co sesentas?"
-„Pulit." Suenter che nus vein tratg en schetg, schubregia il signur
professer nossas plagas. Jeu hai in tagl en la levza-sut e sgurgnadas vid la
vesta seniastra ed il nas ed ina brava ruosna el tgau. Jeu
sentel denton nuota mal era buca duront ch'ei lavan mias blessuras cun
d'ansauna. Denton
ha il signun fatg per nus latg cauld che jeu lappel da gust. Era caschiel ch'el
fa amogna prendel jeu in toccun e magliel tiel paun, pertgei jeu hai fomaz. Aunc
duront la tschavera udin nus vuschs avon tegia. „Quei ei la colonna d'agid da
Sedrun," remarca il signur professer. En
pign mument entran enzacons umens, denter ils quals jeu enconuschel signur
Cristian Berther, il cau dalla colonna d'agid, e signur directur Walty da
Sedrun. Els
s'informeschan da miu sesanflar. Aunc in tierz sefa vitier mei, che jeu sai buca
propi metter a casa, il qual para denton dad esser in miedi. Igl ei signur
docter Huonder da Mustér, che interquera nossas
ligiaduras e nies puls. Era miu frar pign Tonino vegn e salida mei cun
legherment. El era restaus ina piazza cun Hans Ueli Baumgartner el liug dalla
disgrazia; mo vegnend igl agid maina perpeis, eran els caminai a Tschamut ed
havevan allarmau la colonna da salvament, che Tonino ha stuiu cumpignar neuasi
per mussar la via el plaz dalla malura. El saveva nuaturalmein aunc buca, che
nus fussien salvai. Ton pli gronda ei ussa la legria da Tonino, stuend buca
turnar pli sil sgarscheivel glatscher ed anflond nus dus disgraziai sauns e
salvs. Jeu entscheivel denton a far
quitaus
per mia glieud giu Tschamut: Franc ein els spir temas e fetgas per
nus. Perquei ditgel jeu a Tonino: „Cuora
a casa ton sco ti pos e di, ch'els deigien star senza tema per mei, jeu
seigi salvaus e stetti fetg bein; ni di mo, che jeu seigi cheu si d'alp e magli
in toccun caschiel e lu stattan ei franc senza quitaus." Denton replica
Tonino, ch'il signur scolast Peder seigi gia turnaus cullas novas giu Tschamut.
Signur miedi Huonder ordeina che nus deigien ussa durmir empauet. Igl ei las
endisch dalla notg ed il transport sa vegnir fatgs per enten far dis. Jeu
secavegliel giu, mo cun durmir vul ei nuota leu, tonpli ch'ils presents han ussa
da far e discuorer dalla disgrazia e dil salvament. Jeu audel ussa in veritabel
roman e la persuna principala, propi il herox dil roman sun jeu mez e tonaton
eisi tut da niev per mei. Ins sa strusch far in'idea da questa fasierlia
situaziun. Franc e segir che jeu hai mia veta mai tedlau ina historia cun tal
ardiment e tonta attenziun sco ussa miu agen roman, epi tratgan aunc tuts che
jeu dormi. Bi alla posta fetsch jeu sco da durmir, per che nuotzun vegni
tschellau ed aschia audel jeu plaid per plaid il grond drama ord mia veta. Il
pli marveglius ei il miraculus salvament che fa veser claramein l'infinita
carezia dalla divina providientscha.
Havend
il signur professer dau sias ordras a nus en la sfendaglia ed als dus
mattatschas, fuva el currius en tutta furtina dal glatscher giuadora a val. El
veva quintau: dallas 3 ¾
ei la disgrazia daventada, dallas sis sto igl agid esser sil plaz,
sch'ils dus sventirai duein buca schelar. Quei ei denton strusch caussa
pusseivla, essend mo la via tochen giu Tschamut varga treis uras. Mo pren mira,
en curonta minutas scuntra el dus turists, Fritz Schwob e Hans Carbonare da
Basel, el liug nua ch'il Rein vegn giu dal Lag da Tuma. Els han dus pichels ed
ina suga da 25 meters cun els e - con admirablas ein las vias dil Segner - els
han falliu la senda dil Lag da Tuma, ch'ei schiglioc d'anflar tgunschamein.
Senza pesentar in mument la resca, ein els immediat promts da dar agid, ed en
furtina, caminan tuts treis anavos sil glatscher, laschond agradgiu lur sacados
e prendend cun els mo ils pichels, l'apoteca, cozza e pelerina. Allas sis ein
els sil glatscher. Mo ils dus mattatschs ein negliu per peis ed igl ei grev da
s'orientar. Havend encuretg in quart ura, stattan els tuttenina sper las duas
ruosnas nua che nus essan dai giuaden.
Sigl
amen semettan tuts treis vid la lavur da salvament, mo ei va nuota sez. Ils
treis umens ein miez morts. Ils
da Basel vegnan dal Claridenstock ed ein senza da cauld dapi las tschun dalla
damaun. Ultra da quei han els ina suletta suga che tonscha streblamein; ei vonza
mo tschun meters per fermar e francar sil glatscher. Igl emprem vulan ei
rabitschar siadora mei, essend jeu pli grevs e senza schientscha. Els han
bravamein tschavera. En
miu resti bletsch e calzers da cuolm fetsch jeu mes tschien kilos. Havend
tratg siadora mei in tschancun e francau la suga entuorn il pichel, va quel
empermiez, malgrad ch'el ei varga miez el glatsch ed ella neiv. Ils umens
stattan per piarder la curascha.
Suenter
haver barhau ina buna mesura vul in dils turists turnar engiu per umens, duront
che jeu sun cheu pendius ver otg meters sur miu baun da neiv. Il professer roga
e roga ils dus gidonters da tonaton turnar ad empruar, sefidond dalla pussonza
da Diu e buca dalla fleivlezia humana. Mo da trer cun star sil plaz eis ei buca
raschieni da ruchegiar mei, gnanc miula. Ils
umens ein memia stracs, ils mieds stagn munglus ed jeu memia grevs. Cheu
vegn ad els la bun'idea da pegliar catsch e da cuorer cul cantun dalla suga
naven dalla sfendaglia. Aschia tilan ei siado mei in pulit toc. Mo ussa stun jeu
per stenscher. En miu esser sepiars, havevel jeu fatg il latsch il cuntrari e la
suga siara da strunglar. Promt ch'els han suga avunda sil glatscher, taglia in
dils turists giu in toc da circa diesch meters e fiera giuaden quel. Cun ditg
tulenar ed ugliar vegnel jeu a frida da far in auter latsch. Arrivaus sin dus
meters sut igl ur dalla sfendaglia vegn il mender toc. Ina punt-neiv d'ina
grossezia dad in meter e miez varga suravi. Quella vegn piclada naven cun
stenta. Ina stendida, ed ei pon tier mei per la bratscha. Suenter in'ura da
strapaz surhuman schai jeu salvaus sin la neiv dil glatscher. Il salvament
d'Arturo drova mo in quart ura. El ha aunc siu bien giudeci, sa segidar ed ei
bia pli levs. Dallas 19.30 essan nus spindrai omisdus.
Aschia
raquenta il signur professer, duront che tuts secrein che jeu dormi. Ussa
entscheivel jeu a capir enqual caussa, schegie che jeu sai aunc buca seregurdar
dil tur che nus havein fatg. Il num Pez Alv va pil tgau entuorn a mi, mo
nunpusseivel da saver patertgar nua ch'el duess esser. Jeu hai bein memoria da
schabetgs en mia veta ch'ein pli dalunsch, mo ils dus treis davos dis ein
semplamein stizzai en mia regurdientscha. Era il raquintar dil signur professer
ei buca el cass da leventar la memoria. Tonaton crei jeu tut quei ch'el
raquenta; tschelluisa fuss jeu gie buca sternius ora cul tgau enfaschau en
treglia dils dad alp. Sulettamein che jeu seigi seligiaus en mez, quei sai jeu
buca cumprender e stoi patertgar vida miu aunghel pertgirader.
La
colonna da salvament
Raquintau
da Tonino Bernasconi
Pegliond
maun al signur professer, caminel jeu e Hans Ueli sul glatscher. Vonzei empiarel
jeu: „Tgei ston ins far sch'ins sfundra?” Il signur professer rispunda, che
quei daventi fetg darar, essend ch'ils guids enconuschien tut las sfendaglias;
tschelluisa stoppien ins semplamein stender ora la bratscha. Schend quels plaids
sfundra el tuttenina tochen calun. Jeu lasch buca dar siu maun, anzi braunchel
quel aunc pli ferm. Denton audel jeu in sfrac el glatsch, che jeu tratgel ch'igl
entir glatscher detti ensemen. El fraccass tuna in griu d'agid da Giacomo. Jeu
pegliel ina tala tema, ch'jeu straiel cun in zaccogn il signur professer ord la
neiv. Nus semenein, mo vesein ni Giacomo ni Arturo. Il signur professer camonda
dad esser ruasseivels. Allura va el vitier la ruosna nua che nos dus cumpogns
ein dai giuaden. El stat en schanuglias e tschontscha enzatgei culs dus
disgraziai. Levond sin peis, di el a nus, ch'el mondi ton sco el possi sil Cuolm
d'Ursera per clamar agid. Nus deigien star cheu e spetgar. Hans Ueli ed jeu lein
denton nuota spitgar sil glatscher e rughein el da menar nus silla morena. Mo il
signur professer di, che persuls vegni el pli spert giud via e ch'el stoppi
festginar. El dat aunc a nus siu paternies e va.
Suenter
ch’il signur professer ei naven entschavein nus a dir il rusari da tristezia.
Jeu schelel empau e mirel, sche jeu possi aunc tscharner il signur professer. El
ei svanius. Uardond si per las preits-crap, tratgel jeu: „Da cheu si pudein
nus buc. Engiuviars eis ei aunc pli lunsch. Sche mo il signur professer havess
silmeins mess nus giu dal glatscher, ditgel jeu si per Hans Ueli e clomel cun
pleina vusch: „Signur professer!" „Cala da clamar, el auda tonaton buca
tei," di Hans Ueli. Jeu mon in tec plinenvi e palpond s'encorschel jeu,
ch'igl ei leu in'autra sfendaglia. Hans Ueli cloma tut a bargend: „Stai, cheu,
stai cheu, schiglioc das ti era aunc enagiu." Era el entscheiva a schelar.
Nos pullovers ein gie omisdus el sacados en la sfendaglia: „Neu", fetsch
jeu, „nus lein empruar da vegnir giu dal glatscher. Igl aunghel pertgirader
vegn, a gidar nus." Mo Hans Ueli entscheiva a bargir e tegn mei, che jeu
mondi buca naven. Jeu stoi patertgar che miu frar, che vul vegnir spiritual,
savessi murir el glatscher, ed entscheivel era a bargir.
Il
sulegl varga il glatscher e nus schelein pir e pir. Jeu ditgel ussa
detschartamein si per Hans Ueli: „Ei sa aunc ir ina piazza, tochen ch'il
signur professer tuorna cugl agid e sch'ei vess da schabegiar enzatgei cun el,
sche fussen nus bials e persuls sil glatscher. Ussa lai Hans Ueli volver e nus
mein plaunsiu giuadora, jeu ordavon culla bratscha stendida, en in maun il fest
ed en l'auter il paternies, adina a palpond cun adatg sils fastitgs dil signur
professer. Nus vein calau da paterlar e schein rusari dad ault. Jeu sun
distracts e Hans Ueli sto traso curreger mei. „Ti dias buca endretg, ussa vegn
in auter misteri." Jeu rispundel ad el: „Quei emporta bein nuot, il capo
eis ei che nus ureien." Tuttenina vegnin nus sil viv glatsch. Jeu sefermel
patertgond, nua ch'igl ei glatsch, eis ei buca aschi tgunsch sfendaglias e
schebi ch'ei fuss, il glatsch tegn silmeins. Jeu mon ussa ton sco pusseivel sil
glatsch. Finalmein eis ei ton sco varghentau; in per sbargats sur dus dutgs e
nus essan a riva, ametsch, Dieus seigi po ludaus! Nus stein en schanuglias sin
in crap ed entschavein a dir il rusari da gloria. Vonzeivi vegn a mi il patratg:
„Co fuss quei, sch'els stuessen murir?" e jeu tuornel a bargir e sun buca
buns da dir mes paternos. Hans Ueli consolescha mei schend: „Sche Niessegner
vul aschia, sche ston els murir, num da Diu; mo franc e segir vegnan
els ad ir enta parvis, pertgei els ein gie stai oz omisdus tier la sontga
communiun.
Nus
mein puspei vinavon in toc cun nies rusari. Tuttenina
dat ei en a mi, che nus savessien empermetter enzatgei a Niessegner e jeu ditgel
si per Hans Ueli: „Lein nus buca far l'empermischun da spargnar ensemen ils
raps da far far ina sontga messa?" Hans Ueli ei d'accord e nus finin il
rusari. Allura stein nus quiets ed uardein dalla Val Maighels oragiu, sche nus
vesessen a vegnend enzatgi. Tuttenina alzein nus il tgau, udend ina vusch
d'enzanua. Nus, tertgein ch'ei seigi turists, mo vesend buc'olma di Hans Ueli:
„Quei ei finfatg els giu el glatscher:" E sil fiat vegn a mi il partratg;
tgisa sch'els havessen forsa pudiu seruschnar siadora, u poda anflau in vau
sutterran e vegnessen ussa neunavon enzanua. Nus turnein a mirar dalla Val
Maighels oragiu, sch'enzatgi vegni. Hans Ueli semeina si per mei dumandond, sche
jeu perduni ad el ch'el hagi ris ora mei tudi e detg che jeu seigi ina
buglialatg. - Naturalmein che jeu perdunel. Denton va il sulegl da rendiu:
„Nus lein aunc dir in rusari," fetsch jeu si per Hans Ueli, „mo
tgeinin?" -„Jeu sai aunc in e vi dir el." Jeu empiarel el co ils
misteris seigien ed el di si quels dalla letezia. Aschia schein nus il tierz
rusari. Mo amiez in cuors entscheivel jeu a bargir danovamein. „Ti stos calar
da bargir, quei gida tonaton nuot," fa Hans Ueli.
Ei
fa pli e pli freid e nus prendein in zucher cun kirsch per in e zugliein il
pullover dil signur professer entuorn veta. Hans Ueli manegia: „Sas ti, sche
jeu havess buca tonta tema, sche turnass, jeu sper la sfendaglia e bettess era
enagiu ad els in kirsch e zucher ch'els savessen sescaldar." „Jeu stoi
rir da quella idea e rispundel: „Mo els savessen tuttina buca pegliar la
butteglia epi mass quella en tocs." Jeu studegel denton, sche nus savessen
buc aunc empermetter al Segner in'autra caussa, e nus fagein l'empermischun da
dir gl'entir uost mintga di in rusari. Nus schelein ussa bravamein. „Nus
stuein dar cavegl da vegnir a casa avon che notg, e sappi Dieus, sch'il signur
professer ei forsa era aunc sedisgraziaus," ditgel jeu. Hans Ueli dat
raschun a mi e rispunda: „Sche lein pia finir da dir nies rusari."
Suenter il davos gloria prendein nus aunc in tec zucher cun kirsch. Allura pren
jeu fest e sacados dil signur professer e cuorel dalla morena viagiu. Hans Ueli
cloma suenter: „Spetga, spetga tochen che jeu sundel suenter!" Ina
muntaniala che vegn ora sin ina platta dat in tec distracziun a nos partratgs.
Lura caminein nus vinavon. Hans
Ueli cloma pliras gadas: „Spetga, jeu pos buca suenter." Arrivaus
sper igl ual spetgel jeu ed enquerel denton in liug favoreivel da tschuncanar
l'aua. Havend traversau il flum, sbargattein nus frestgamein da Maighels oragiu.
Mintgaton
tergein nus en cun dus cuorts plaids dalla disgrazia. Sper la crusch da Maighels
schein nus in paternies. Lura trottein nus tochen giu ell'alp sur il secund
caraun dil stradun dil cuolm. Da lunsch vesein nus a vegnend in um; igl ei il
signun. Nus
resdein ad el dalla malura ed emparein el davart il signur professer. El ha buca
viu lez e va per ses fatgs senza s'empitschar la minima caussa da
noss'anguoscha. Il davos tren reiva dalla spunda enasi e nus secartein da vegnir
a casa avon che stgir. In
pei sin l'auter seglin nus dals rovens oragiu tochen sil stradun. Hans
Ueli vul raquintar la disgrazia a tut tgi che nus entupein. Jeu fetsch quescher
el ed era empermetter da dir nuot alla mumma, per raschun che jeu vi far da
saver ad ella la malura - mo bufatg bufatg in tec alla gada.
Avon
casa vegn ella encunter a nus e vesend che nus vegnin persuls, empiara ella sil
mument nua che tschels treis seigien. Ferton ch'jeu enquerel il plaid per
preparar ella ruc a ruc, po Hans Ueli buca seretener, entschevia a bargir e, di:
„Giacomo ed Arturo ein ruclai." La paupra mumma dat bunamein da leu vi
dalla tema. Antonia meina ella en stiva. Vesend a bargend la mumma, entscheiva
era mia sora pintga Lina e miu pign cusrin Alfred a bargir. La tatta bragia
medemamein ed ei dat in snueivel schischuri. Il bab che savess il meglier tgei
far ei buca cheu. Ei vegn denton endamen a mi, che jeu hai viu spel stradun ina
tabla cun si „ T.C.S. Hilfstelephon." Jeu ditgel alla mumma, nus savessen
ir el hotel e telefonar immediat alla colonna d'agid a Sedrun. Nus mein sigl
amen vi e telefonein; era quels dil cuolm emparein nus, sch'els hagien buca viu
il signur professer. E rispundend els na, tartgein nus, ch'el seigi franc era
sedisgraziaus. Hans Ueli ed jeu mein en cuschina dil hotel e survegnin, ina
scadiola latg e paun. Jeu stoi turnar a raquintar tut alla famiglia Cavegn,
ferton che la mumma discuora cun ils hosps dil hotel che dattan pintga speronza.
Ella telefonescha aunc vi d'Ursera, mo era leu san ei nuot dil signur professer.
Finalmein arriva igl auto cun la colonna d'agid. La mumma sto raquintar a signur
miedi Huonder il decuors dalla disgrazia; sinquei declara lez, ch'il grond dils
mattatschs stoppi turnar cun els sil glatscher, pertgei che persuls anflassien
ei buca il liug. Jeu sun denton tut sfilaus e mon buca bugen. La mumma roga mei,
che jeu deigi ir per amur da Giacomo.
Circa
dallas diesch mein nus egl auto e mein tochen si nua la via dad alp. Leu vegnin
nus ora. Jeu less era purtar ina suga, mo ils dus umens dattan buc, jeu seigi
memia staunchels. Jeu vegnel suenter cul signur Walty, ferton ch'ils auters van
pli dabot. Traso aud'jeu ils cloms e las vuschs dils umens. Sper
igl emprem lag da Maighels spetgan els ed empiaran, sch'ei deigien purtar mei?
Jeu rispundel ch'jeu possi ir maneivel. Arrivond sper il tierz lag, udin nus a
clamar ed jeu greschel: „Essas vus, signur professer?" Ina vusch
rispunda: „Gie!" Vegnend pli da maneivel, vesein nus in um. Patertgond
vid la colonna d'agid dad Ursera, prendel jeu el per in officier. Igl jester
sepresenta a nus per in turist da Basel e fa da saver, ch'ils disgraziai ed il
signur professer seigien ell'alp da Maighels. El hagi gidau a spindrar. Tut beai
caminein nus en furtina dall'alp enasi. Nus entrein en tegia. Sin ina treglia
vesel jeu a sesend in um cul tgau enfaschau. Jeu tratgel ch'ei seigi Giacomo.
Per cu jeu audel sia vusch enconuschel jeu Arturo. Mo davos el cattel jeu adagur
Giacomo e salidel el cun bi legherment.
Transport
samaritan
Raquintau
da Giacomo Bernasconi
Allas
treis dalla damaun tuorna signur miedi Huonder a lavar e faschar nossas
blessuras cun tutta pazienzia ed inschign. Igl emprem vegn Arturo en tur. Siu
tgau ei meglier en uorden ch'il miu, mo persuenter eis el tut en ina sgurgnada
vid il pèz ed il bratsch dretg, derivontas dal trer siadora, havend el stuiu
ligiar la suga entuorn il best niu. Jeu stun e mirel, co il signur docter
traffica vida miu amitg Arturo. Jeu sun bials e leds; ch'in miedi ei
serabitschaus siadora tier nus, buca ton per las plagas che fan gnanc schi mal,
sco pervia da mia schliata cunscienzia. Igl ei numnadamein strusch dus onns, che
jeu sun staus a mauns, malamein ad ina pleuritis (rom da malcostas) cun
peritonitis; aunc uonn all'entschatta da mias vacanzas ha miu miedi scumandau da
far turs pli gronds per tema che jeu tuorni a vegnir a mauns. Ed ussa star treis
uras e mesa en la ferdaglia dil glatscher. Igl ei strusch evitabel che mia
malsogna tuorni a serepeter, ed ei fa snavur a mi da patertgar da stuer turnar
si Arosa. Jeu palpel miu tgierp ad in palpar, schebein la febra vegni.
Vargada
in'ura
vegn il signur docter vida mei e jeu fetsch da saver ad el mia situaziun e mias
temas. El calma denton miu temer, miu puls seigi en uorden, la temperatura buna,
jeu deigi star senza panzieri. Ussa scatschel jeu mias fetgas e prendel la
caussa dalla buna vart. Vulend il miedi tagliar giu mes cavels entuorn la plaga,
sedostel jeu: „Mo, mo, vus taglieis stagn baul la tonsura, quella hai jeu da
bien pér in auter onn". E vonzei: „Tochen ussa han ins adina fatg ir mei
dalla suga giu – vul dir menau mei davos la cazzola - mo quella gada sun jeu
era ius dalla suga si". Duront ch'il signur docter lava, taglia e ligia si,
discuora el incuntin. El vul saver, co ei seigi stau en la sfendaglia. „Mo
signur docter„ jeu sai nuotzun jeu vevel gie piars la schientscha." „Gie,
mo vus essas tonaton seligiai en sez". „Na, gliez ei nuot, quei ha miu
aunghel pertgirader fatg". Il miedi ei in um cartent e dat raschun a mi,
nus haveien franc e segir giu agid da surengiu, tschelluisa stuessien nus
finfatg, esser morts el glatscher. Suenter seperstgisa el da stuer doctergiar
vida mei ton ditg, mo la sala d'operaziun seigi buca endrizzada fetg
modern. lgl ei nuota traplas da tractar plagas en ina bassa tegia dad alp ella
glisch d'ina latiarna da nuegl; mo il signur docter fa famus sia caussa. En
risguard dil transport fa el tut las plagas en vatta, da maniera ch'ins vesa
vida mei mo egls, nas, bucca ed in tec dalla vesta dretga.
Dapli
ei miu egl seniester unflaus sco ina cocca, aschia che jeu fetsch ina
sgarscheivla figura. Per che mia glieud giu Tschamut temien denton buca memia
fetg vesend mei, secunvegnin nus aschia, che jeu mondi en casa naven dalla via
bials e persuls, senza agid. Per quella fin han ils signurs professer e Tonino
dad ir ordavon e pinar in per pantoflas on via pudend jeu buca turnar a trer en
mes calzeruns da cuolm.
Allas
tschun eisi partenza. Jeu engraziel perinagada al pastur da sia hospitalitad e
mon avon tegia. Igl ei ina bellezia damaun. Duas barellas ein semtgadas. Jeu
secavegliel en dies sin la gronda. Mo la plaga da miu tgau dola malamein e jeu
empiarel il cau dalla colonna, sche jeu savessi buca star en costas. El di bein
ed aschia vegn jeu mess emprun, zugliaus en cozzas e ligiaus stagn e bein. Cun
marveglias spetgel jeu ussa la partenza, savend che las experienzas da mia
giuvna veta vegnien carschentadas oz per ina nova. Viafier, auto, velo e carr
enconuschel jeu detgavunda, mo sin ina barella hai jeu aunc mai fatg viadi. Jeu
drovel buca spitgar ditg, che quater stagns umens cargan ed aulzan il port e la
nova „experienza" entscheiva. Mo jeu sun engannaus malamein da quest
viadi. La via ei schampra, il port zancogna baul envi e baul enneu, e schischend
en costas hai jeu trasora il sentiment che jeu deti giu. Era la vesta ei buca
buna da mia posiziun horizontala anora. Schegie che jeu hai fatg questa cuntrada
bia bunas ga, para ella a mi resch jastra. Vegnend per exempel sper ils lags da
Maighels vi, pos jeu buca ver ils lags sezs; sulettamein dal Pez Cavradi che
stat visavi sai jeu concluder ch'ils lags stoppien ussa esser da maun seniester.
Mintga tschun minutas sebratta in dils purtaders, en vegn minutas ein tuts
quater umens sebrattai. Cumpatg ch'igl ei nuota spass, quella purtada, pertgei
jeu audel a schend per romontsch quel che porta dalla vart dil tgau si per
tschels: „Navontatreis, l'auter sisonta." Els ein par'ei s'encurschi che
jeu sun pli grevs che Arturo. Jeu stoi bunamein rir suten. Ei para a mi fasierli
da stuer seschar purtar a casa quell'uisa. Sulettamein cu jeu vesel els carauns
dalla senda ils purtaders cun l'autra barella fa ei anguoscha.
Tgei
cuntrast, quella bellezia damaun da stad, ils pastgets verds dall'alp en lur
amureivladad e sin in port in carstgaun blessau, pupratsch. E bein che jeu pos
aunc rir da memez, stoi jeu tonaton patertgar che jeu sin mia barella fetschi
ina tschera gest aschi anguschonta sco Arturo sin la sia.
Giudem
l'alp vegnan aunc enzacons umens siadora ch'ins ha fatg vegnir si a gidar a
purtar. Nus vegnin ussa sin la via dil militer ch'ei bein veseivla da Tschamut
anora. Jeu stoi denton spetgar tochen igl emprem caraun per puder ver il vitget
e nossa casa da vacanzas. La vesta da nossa casa alterescha mei empau. Prest pos
jeu ver la tiarza storta dil stradun dil Cuolm d’Ursera, nua ch'in auto stat
semtgaus per nus. Jeu tuornel a studegiar la rolla che jeu hai da far cu nus
arrivein. Denton sepresenta a mi era la damonda, schebein nus stueien ussa
semetter enta letg. Il pli perdert fuss ei carteivel bein, mo jeu hai gnanc stel
tschaffen. Jeu tratgel da spitgar, tochen ch'il docter ditgi sez enzatgei, per
buca che jeu spondi forsa la broda. Denton arrivein nus sper igl auto, nua che
Arturo ei gia cavegliaus giudamaun. Ils
purtaders mettan giu il port e snuan las curregias. Jeu
segliel quasi peis a per egl auto e vi tener si empau da frestg Arturo. Mo el fa
pauca feda da miu tschintschar e fa in per egls quasi sco in desperau. Il pauper
schani ha fatg atras sgarscheivlas uras, havend giu traso la schientscha en la
sfendaglia, ferton che jeu hai giu sulet la tema d'ina nova curdada en mia
anteriura malsogna. Havend cavegliau ensemen la barella e mess ella a guvern
davostier, vegn il signur docter e signur Berther cun nus egl auto. Duront la
cuorta cuorsa s'informeschan els da nies sesanflar. „Ussa meis vus lu pei a
pei enta letg," di il miedi. Jeu
sun d'accord, schegie che jeu hai pign tschaffen. Ussa fagein nus il davos
caraun. Jeu
vesel nossa casa. Miu cor batta sco da marclar. Co essan nus parti da casa avon
26 uras e co turnein nus? Igl auto seferma avon casa. Dils nos ei negin perpeis.
Jeu mirel dallas pantoflas, nuota d'entuorn. Essend
che jeu less semussar vescals e sefar ferms, mon jeu en caltscheuls ora sin via.
Cheu
cumpara denton il signur professer sin la veranda e fiera oragiu a mi las
pantoflas. Pusaus encunter igl auto, traiel jeu en ellas bein dabot e caminel
cun Arturo, tut confuorm a mia rolla entuorn casa e vi e dad esch en. Cheu vegn
la mumma encunter a nus. Vesend nossa paupra cumparsa bragia ella dad ault ora.
Jeu consoleschel ella da prender si lev, ei seigi nuota schi nausch sco ei pari.
Havend salidau mei va ella encunter ad Arturo, che fa era ad ella ina pauc buna
impressiun. Jeu mon per ira en combra. Avon esch stat la fumitgasa e salida mei
cun reverenza, sco sche jeu fuss il Winkelried. Ella ha fatg si letg d'Arturo en
mia combra, per ch'ils dus pazients seigien ensemen. Nus festginein d'ira enta
letg, ferton che la colonna d'agid semetta vid il solver beinmeritau.
Las
sfendaglias dil glatscher el survetsch dil Segner
Cun
quei ei nossa historia alla fin. Silpli sai jeu aschuntar, che nus havein stuiu
star per precauziun aunc quater dis enta letg; mo las consequenzas temidas ein
buca arrivadas. Arturo ha piars sia anguoscha gia il secund di, ed il medem di
ei era mia memoria turnada, aschi lunsch sco jeu erel buca staus senza
schientscha. En pign temps essan nus stai restabili perfetgamein omisdus e vein
salvau mo in per lastridas e la savida, ch'il Segner hagi mussau a nus sia
carezia en ina maniera tut speciala. Per engraziar ad el havein nus fatg ina
descripziun da nies tur, havein nus mess en siu survetsch las sfendaglias dil
glatscher, ch’ellas contien siu laud, glorificheschien sia buontad e
tutpussonza ed animeschien era vus - cars lecturs e lecturas - da ludar Diu en
plaids ed en l'ovra. Ed ussa che nus mettein sin via las „Sfendaglias dil
glatscher el survetsch dil Segner" urein nus cun ils treis giuvens el fuorn
ardent: „Benedicite, glacies et nives, Domino! " Ludei il Segner, vus
glatschers e vus nevadas, ludei e glorifichei el en perpeten!
Adattau ils 3-4-2004/th