Sil glatscher da Maighels

     

Ina disgrazia schabegiada ils 11 d’uost 1932

raquintada da      

Giacomo Bernasconi, Arturo Lafranchi e Tonino Bernasconi

   

    

Ina biala ascensiun ed in grond empruament

Raquintau da Giacomo Bernasconi

 

Nua ch'il Cantun Grischun, igl Uri e Tessin sefan vischins, leu sesaulza il Pez Alv en in'altezia da 2771 meters, in cuolm da pintga cumparsa mo d'in bi aspect. Quel havein nus ascendiu ils 11 d'uost da Tschamut anora. Nus eran tschun dels: Il signur professer Tschopp da Brig, president d'honur da nossa expediziun turistica, il student Arturo Lafranchi da Coglio el Tessin, che ha fatg igl entir tur cun siu cudischet da notizias enta maun, scrivend si mintga plaid tudestg ch'el saveva aunc buc, Hans Uli Baumgartner da Neuhausen da diesch onns che vegneva per guder la bun'aria alpina, miu frar Tonino cun ses endisch onns ed jeu.

 

Allas quater tucca ei da better la crosa. Tras il vitg dormulent mein nus vin caplutta, nua ch'il signur professer fa la s.messa. Ultra da nus turists vegn era la mumma e nossa fumitgasa Antonia. In bi survetsch divin. Suenter la communiun dil spiritual havein era nus retschiert Niessegner. Per Arturo e per mei fuss quei spert stau il sogn viatic. Nus sminavan denton nuota da mal, anzi nus eran miez ord cadeina dalla stupenta aura e dil bellezia tur che nus stevan per far. Vargaus il solver alla svelta, bandunein nus nossa casetta da vacanzas paucas minutas suenter las tschun. L'emprema mes'ura suandein nus la via dil Cuolm d'Ursera tochen all'emprema storta sur Tschamut. Leu bandunein nus il stradun e traversein ils pastgets d'alp e pastira, prendend la via che va tier ils lags da Maighels. Dallas sis essan nus el stavel sut, nua che la senda dil Lag da Tuma va siadora, ed ina mes'ura pli tard tschuncanein nus il giuven Rein. Allas siat stein nus sper ils lags da Maighels ed havein aschia superau la pli gronda pendenza. Sche nus essan caminai tochen ussa cun in frestg pass e senza far grondas patarlas, sche palandrein nus ussa cumadeivlamein a discurrend dalla aultsituada Val Maighels viaden. Nies trutg va plaunet ensi igl emprem sur las pastiras verdas dall'alp, allura sur vallettas sablunusas e finalmein sur gonda, garvera e nevaglias starschadas.

 

Da vart dretga aulza il Badus sia spatla greppusa, da maun seniester rasa il glatscher da Maighels sia tuaglia alva, stendend sias duas lieungas quasi sper nos peis; sco da num dir che nus fussien ina delicatessa per el. Dapi tschun onns havevel jeu aunc maina viu el aschi bials sco quei di, aschi puralvs, innocents e splenduronts e senza mussar la mendra sfendaglia. El cudizzava mei, jeu stuevel contemplar el ad in contemplar, gudend igl emprem mo sia bellezia; mo sigl amen semischeidan calculaziuns en miu admirar: nua pudess ins si, en tgei liug traversar el, danunder turnar giuadora? Quels quens havevan all'entschatta in caracter spirontamein speculativ; mo vesend jeu: Leu va ei forsa, vi leu aunc meglier.. cheu ei la resoluziun ferma da prender turnond la via sur il glatscher. Jeu res-chel denton aunc buca, da manifestar miu plan beinspert a mes cumpogns e mon aschia empau entuorn la buglia, schend si per Arturo: „Eis ti era staus enzacu sin in glatscher?" „Gie, gie, leuvi ella Val Maggia". „Uemo, nua dat ei pomai glatschers leuvi?" „O sils cuolms, denton mo temps da primavera, la stad liuan ei". Jeu stoi rir e fetsch sinquei a miu amitg in referat, davart il plaid e l'idea “glatscher”, concludend pressapauc: „Vesas uss, quei cheusi fuss per exempel in glatscher." Allura mein nus in tschancun, senza che jeu revelassi miu plan. - Vi da mesa las nov fagein nus in paus e prendein in refrestg. Havend fatg in'uriala il metun, sevolvel jeu si per mes camerats: „Saveis vus, tgei che cudezza mei?" Il signur professer legna immediat, sesentend era el cudizzaus dil glatscher. Tonaton refrin nus ina decisiun definitiva partenent il retuorn, vulend igl emprem contemplar il glatscher exactamein da surengiu cul perspectiv. Hans Ueli, lez ei sil fiat spir fiug e flomma, ch'el sappi ir aunc oz sur in glatscher. Tonino encuntercomi ha in tec tema, manegiond: „La sora ha detg a nus en scola, ch'ils glatschers seigien prigulus pervia dallas sfendaglias." „Gie, mo la sora manegiava carteivel il glatscher dalla Rona u il Morteratsch", fetsch jeu sisu. „Na, ella ha detg, che tut ils glatschers seigien prigulus ed hagien sfendaglias, e quei sa ella meglier che ti." „Gie, la sora ha bein raschun, denton mira, quei cheu ei gie strusch in glatscher, quei ei plitost mo grondas nevaglias da vadretg", rispundel jeu, ed el va vinavon, schegie ch'el para buca dil tut cuntents dalla risposta. Denton arrivein nus en ina gonda ualti teissa che formescha la conclusiun dalla Val Maighels. Il trutg, trutg san ins struschamein dir, vegn empau pli stentus; mo il Pass Bornengo, che va sur questa gonda vi ed arva la vesta vi el Tessin, tenta nossas forzas e marveglias. Il davos tschancun tochen sil tgiembel fagein nus quasi a galopp, mo arrivai sigl ault, sesentin nus tut enganai. Nus pudein bein veser giuaden en la Leventina e pudein tscharner mo ad egl l’emprema punt dalla viafier sut Airolo, mo ils cuolms tessines havevan tratg giuaden la capetscha tochen sut las ureglias e sezuppavan en brentina.

 

Dal Pass Bornengo tenin nus da vart dretga e sbargatein, dad in fil siadora encunter la tschema dil Pez Alv. Paucas minutas avon las diesch stein nus sil spitg. Duront che mes cumpogns sestendan in mument per ruassar, examinel jeu immediat la carta per s'orientar davart la cuntrada. Jeu entscheivel cun il Pizzo Centrale che sepresenta gest davon nus. Davos quel pos jeu tscharner il spitg dil Pizzo Rotondo e dalunsch sesaulzan il Galenstock, Damastock e Tierberge. Dalla vart da miezdi va ei mender da s'orientar, essend tut ils pezs ellas neblas; ed era enviers mesanotg fuva quei detg difficultus. Cun segirezia sai jeu fixar sulettamein il Badus, Crispalt, Pez Giuv e Pez Ner. Concernent las autras tschemas en vesta, sai jeu far mo suposiziuns, davart las qualas jeu disputeschel cun il signur professer ch'ei denton s’associaus a mias retschercas geograficas. Denton er'ei vegniu las dudisch, senza che nus s'encurschessien. Perquei gentein nus ed havein duront gentar endamen dil retuorn. Nus havevan priu all'entschatta treis pusseivladads el program: ir per la Val Canaria ad Airolo, tras l'Unteralp ad Ursera u turnar per la medema via a Tschamut. Las duas empremas vias plaschevan a nus buca pli ch'inton, caschunond ellas in custeivel viadi da viafier, e la tiarza pareva memia lungurusa. Tonpli carmelava il glatscher nus. Igl  ei ver che nus havevan ni suga ni pichel; mo nus gnanc patertgavan vid quels instruments, vulend far mo in tur senza prighel e resca e da prender cun nus quels requisits suponeva in prighel, al qual nus vulevan gie buca s'exponer. Senza dubi, che nus havein priu la traversada dil glatscher da Maighels per ina interpresa nunprigulusa, quei ei stau l'ortgadad che nus havein fatg. Daco in tal levsenn seigi insumma pusseivels denter „glieud aschi perderta", sur da quella caussa han ins disputau dabia tscheu e leu. Denton vi jeu schar esser il fatg sco el ei, essend che nus vulein concepir questas lingias en honur da Diu e buca per nossa atgna giustificaziun. Igl essenzial eisi, che nus essan vegni d'accord da prender turnond la via sur il glatscher da Maighels.

 

 

 

El reginavel dils glatschers

Raquintau da Giacomo Bernasconi

 

Punct l'ina bandunein nus il spitg dil Pez Alv, descendin dal fil giuadora tochen sil Pass Bornengo e revin dalla vart cuntraria dad in auter fil siadora. Vegn avon las duas essan nus agl ur dil glatscher. Jeu mass bein bugen aunc in toc dal fil siadora per haver la vesta en Curnera e Val Cadlimo, mo in grepatsch git tschancuna la via a nus. Perquei mein nus da maun seniester e vi sil glatscher, havend furschau avon la fatscha cun in étg. Il signur professer va ordavon, suandaus dals dus mattatschs, lu vegn Arturo e jeu fetsch il catschatuts. Nus caminein circa tschien meters. Jeu vesel denton ch'ins pudess turnar a contonscher il fil davos il grepatsch d'anson e survegnel mustgas da contemplar la Val Curnera inaga davos neu. Nus turnein perquei a sevolver dalla vart tessinesa ed empruein da serabitschar sil fil, fagend il tur entuorn il grep. Quei ei denton nuota ina trapla, sco ei pareva a nus da mirar da lunsch, essend il fil aults, spuretgs e teiss dalla vart dil glatscher. Ultra da quei ei il terren detg neidis e dat pauc tegn.

 

II signur professer sto far scalems cun ses calzers da rabaizas pass per pass, inaga perfin en ualti gronda distanza, stond ina brava platta en nies passadi. Al pei dalla tessaglia semuossa aunc ina sfendaglia el glatscher, en la quala nus ruclassen pei a pei, sche nus havessen da selischnar. Jeu temel per nos dus pigns ed admoneschel els da gie buca far pass, avon ch'els hagien bien tegn cun l'auter pei. Els han denton gnanc stel tema e van frestgamein ordavon a mi. Per ventira eis ei mo in cuort tschancun, ed il fil sez ei tuttavia buca prigulus. Arrivai sil fil havein nus ina stupenta vesta en la Val Cadlimo. Nus mein aunc in tschancun viers il Pez Borel e vesein prest il glatscher da Curnera en tut sia splendur giudapeis. Tgei giubilar! Finalmein essan nus tonaton vegni inaga ella proxima vischinonza da quei glatscher, che nus havein tochen ussa admirau adina mo dalunsch e ch'ei parius a nus quasi nunaccessibels. El fa la conclusiun dalla liunga e selvadia Val Curnera ed ei sez in cumpogn brut, selvadi e spir fogas e sfendaglias. En confrunt cun quei tschanc para quel da Maighels aunc bia pli dumiastis e da bunafei. Nus massen bugen aunc in toc viasi encunter il Pez Borel, mo ei sefa encunter las treis e tucca a nus da patertgar da turnar. Nus marendein aunc spert dus fretgs tosts, traversein ina gonda silla costa occidentala dil Pez Borel, ed arrivein sin ina gronda bleisa da neiv, che pusa directamein giu sil glatscher. Ella ei tessaglia e lunghezia, da maniera ch'ei fuss bia memia stentus da caminar giuadora. Dad ir en ruschnas u en palas sefidel jeu buc, pudend buca tscharner da surengiu, sch'ella cala buca forsa cun ina sfendaglia u meina en in auter prighel. Perquei proponel jeu dad ir vinavon entraviers la spunda per contonscher la corda, che sparta igl entir glatscher en ina part davon ed ina part davos. Cheu seleischna Hans Ueli e scarsola sil tapun dalla plaunca giuadora. En melli fetgas clamein nus, ch'el deigi fitgar pei ella neiv, mo el ruschna legramein vinavon. Arrivaus giudem cloma el si a nus, nus deigien era vegnir, quei mondi tut aparti. Ussa ris-chein era nus la scursalada, che va veramein oreifer. S'anflond puspei tuts ventireivlamein sil glatscher, sentel jeu in grond buordi giu da dies. Cheu stat ins silmeins ferm e stateivel en pei. Nuota tessaglias spuretgas pli, nua ch'ins resca da vegnir en leischna e ruclar oragiu, mobein ina gronda tenda alva e splenduronta, sur la quala ins sa marschar sco da far termagls, essend ella cuvretga da neiv dira. Il spir glatsch viv vesein nus negliu ed aunc meins sfendaglias, aschia che nus gnanc sefagein en che nus caminein sur il glatscher da Maighels. El ei per nus ina tenda da samada sco in’autra, mo bia pli biala che tut quellas che nus vein viu entochen ussa. Nus anflein nuota plaids per exprimer noss'admiraziun.

Da quei da far adatg ed haver precauziun vegn gnanc endamen. Era marschein nus buca pli en corda, anzi pacificamein en mantun. Senza incaps contonschein nus la morena, che setrai en panuglia permiez il glatscher giu e sur la quala nus savessen tgunschamein vegnir a val. Mo nus essan incantai tondanavon da nossa cuorsa sur las nevaglias, che nus lein traversar era il glatscher davon. El ei buca ton bials sco il davos. In pign tschancun e nus stein davon ina gronda sfendaglia. Ella ei plitost largia che profunda, semplamein ina ruosna, ord la quala ins vegness aunc ualti tgunsch da serabitschar. Perquei fa ella era buca snueivla impressiun a nus. A mi vegn denton endamen ina explicaziun, fatga il di avon agl Arturo davart il plaid profunditad. Jeu tilel en cun el dalla caussa schend: „Mira, quei cheu fuss pia ina sfendaglia d'in glatscher. Sche in dess ussa giuaden e ti vulesses semplamein constatar il fatg, sche stuesses ti dir: El ei daus en la sfendaglia d'in glatscher. En ina cuntinuada raquintaziun encuntercomi, nua ch'ei fuss gia stau il raschieni dalla sfendaglia, savesses ti era dir: ed el ei daus ella profunditad". En questa maniera declarel jeu aunc ad el ils plaids precipezi, fessa, fossa, foss ed aschia vinavon. Tuttenina sfundrel jeu tochen sur la schanuglia ella neiv. Jeu gnanc partratgel da sfendaglias e dun peis per vegnir siadora. Cheu sentel jeu che las combas pendan el vit, ed el medem temps crodel jeu en la profunditad e la neiv sin mei, che jeu sentel ni flad ni auter.

Jeu sedostel nuota pli e miu sulet partratg ei: sche mo la sgulada seretegn prest! Co jeu sun sefermaus finalmein sai jeu buc. Mo sco ina visiun seregordel jeu, che jeu hai alzau ils egls e viu sur mei la statura d'Arturo che greva ed entuorn entuorn mo glatsch e glatsch. Ton sc'in mumentin sefetsch jeu en, ch'ei seigi daventau ina disgrazia e che nus haveien da passentar grevas uras, ed jeu sai aunc d'haver udiu ina vusch a clamond: Jeu cuorel ton sco jeu pos per ina suga! Da tut gl'auter ch'ei succediu en la sfendaglia sai jeu nuot pli e nuotzun da nies salvament e dil transport sur il glatscher. Duront tschun uras e mesa hai jeu buca giu schientscha pli.

 

 

 

Treis uras e mesa el glatscher

Raquintau d'Arturo Lafranchi

 

Nus caminein legramein sur il glatscher. Anetgamein sfundra in pei, targend suenter igl entir tgierp. Jeu emprovel da sesparunar encunter las preits. Tut adumbatten. Curdond sentel jeu co neiv e glatscha rocla suenter ed audel ina ramur fraccassonta. Jeu piardel tutta curascha e tratgel: jeu sun piars. Tuttenina seferma la curdada. Jeu sentel, che jeu sun vegnius a sè sil glatsch ed emprovel dad arver ils egls, mo ei va buc. Jeu semettel a furschar il tgau e fetsch novas emprovas. Quella ga va ei. Jeu segidel en pei tut mecanicamein, uardel dalla sfendaglia siadora e greschel da tutta forza: „Signur professer, cheu eisi ferdaglia! Dabot ina suga." Sinquei audel jeu leusi la vusch dil signur professer: „Arturo, eis blessaus?" - „Na, jeu sun buca blessaus". Ussa audel jeu ina vusch plironta da sutsi: „O Jesus, nua sun jeu? Tgei eisi daventau? Jeu stoi murir". Jeu mirel, enagiu e vesel il tgierp da Giacomo. Sia fatscha ei alva e blaua, sia egliada sepiarsa, sias vestas da saung, las levzas unfladas e la camischa ei spir tacs da saung. Jeu tut pegliel tema, cartend ch'el seigi blessaus grevamein. Denton, sefa puspei la vusch dil signur professer udir: „Giacomo, eis sefatgs mal?" In per secundas vargan. Lu ina vusch brausla: „Na, jeu sun buca sefatgs mal". Allura cloma il signur professer: „Jeu mon ton sco jeu pos per ina suga". Dapli pos, jeu buca entelgir. Leusi vegn ei quiet. Plirond en dialect tessines, sestentel jeu da capir mia situaziun claramein. Jeu sefetsch en, che era miu tschiep suten ei tut en in saung. Mal hai jeu nuot ed equerel la plaga. Jeu hai rut en il tgau sur la totona. Jeu sentel cun palpar che la blessura ei buca gronda. Denton plirein nus dus da cuminonza ed ord nossas lamentaschuns communablas dat ei vonzei in raschieni. „Jeu hai freid", cloma el. - „Jeu era" - „Jeu hai en mo in tschiepet da gimnastica, ed il freid sefa sentir pli e pli". Jeu tilel ora e stroclel ora miu tschiep e cavegliel el sur la schuiala. Cun in fazalet cuvierel jeu mia plaga e cun in auter dun jeu ina schigentada il pèz. Quella procedura fetsch jeu ad in far. Giacomo plaida denteren cun mei, schend piazzas ora las medemas construcziuns, sco per exempel: „Jeu hai freid. Jeu stoi murir. Co ei quei schabegiau?" Tuttenina cloma el: „Jeu hai piars la memoria". Jeu vi nuota crer quei. Mo Giacomo insista e mida tuttenina il raschieni: „Nua ei il signur professer?" - „El ei ius per agid". - „Mo nua?" „Giu Tschamut". „Mo mo, gie mo nua ein ils dus pigns? Ein els aunc leusi?" „Gie gie, els ein cul signur professer." - „Nua ei il signur professer?" Jeu dun la medema risposta sco anson. Aschia va ei ina pulita uriala vinavon, aschia che jeu sai seperschuader, che miu camerat ei buca tier sesez.

Tuttenina ves'jeu el a buend tè ed empiarel: „Gie, has ti cun tei il sac?" „Gie!" Seregurdond d'haver lien ils pullovers, ordeinel jeu ad el: „Ti stos trer en il pullover". - „Stoss jeu trer en il pullover?" „Gie, mo jeu vi era in pullover." - „Gie, spetg'in tec", ed el trai en dus pullovers. In tierz raguda el ord il sac e vul tonscher neu a mi. La distanza ei memia gronda. Vesend quei, ditgel jeu ad el da far adatg, ch'el detti buca plinengiu. El lai leugiu il pullover e tuorna a beiber. Sinquei empiara el: „Tgi eis ti? „Arturo". - „Tgei Arturo?" - „Arturo Lafranchi da Coglio en Val Maggia". - „Esi ti parents cul domcantor da Cuera?  - „Na, jeu enconuschel buca el. - „Tgei Arturo Lafranchi eis ti?" - „Jeu sun Arturo Lafranchi dil Tessin; jeu sun vegnius a Tschamut per emprender tudestg." „Mo giuaden cheu sas ti tonaton buca emprender tudestg."- Ed aschia va questa cantinella aunc ina buna piazza. Mintgaton damonda Giacomo era: „Tgei stuein nus far?" - „Nus stuein far moviment", rispundel jeu e lura „nus astgein buca piarder la curascha, nus stuein haver fidonza", - epi „nus stuein urar." „Dad ault?" empiara el. „Gie, urar dad ault." Nus fagein in mument oraziun, jeu per latin, el per tudestg. Jeu audel fetg e bein co el entscheiva „Gegrüsst seist du, Königin, Mutter der Barmherzigkeit." Era la „salidada" di el, interrumpa denton incuntin siu urar cun damondas. Vulend jeu puspei ugliar el vonzei da far oraziun, rispunda el: ,,Gie, mo gl'emprem vi jeu tuttina puspei haver mia memoria." Allura semetta el a discuorer da sia matura: „Igl onn vargau hai jeu fatg mia matura a Nossadunnaun." - „Has ti fatg ina buna matura?" „Gie, gie, jeu hai fatg bein la matura." „Cons da sis has ti giu?" Jeu sai buca pli." - „Han bia students fatg la matura?" - „Gie gie!" Sinquei empiarel jeu: „Sas ti talian?" - „Gie, jeu capeschel pulit". En quella maniera resdein nus traso in cun l'auter. Tuttenina entscheiva miu camerat perfin a cantar. Jeu sesmarvegliel nuot e fetsch era pauc cass. Ils plaids sai jeu buca capir, mo tenor la melodia sto ei esser la canzun tudestga: Kein Land so schön voll Zauberreiz, wie unser Heimatland, die Schweiz". Era jeu entscheivel a cantar, mo calel agradgiu; parend a mi ch'ei seigi da stuorn da cantar en nossa situaziun. Miu camerat tuorna a cantar, tugna denton mo la melodia. Nunditgont nossa desperada posiziun stoi jeu bunamein rir.

 

Jeu hai buc ura e mesirel il temps en patratgs calculond: Ussa ei il signur professer cheu e cheu, ussa po el esser leu ed aschia vinavon. Giacomo empiara: „Eisi in siemi u eisi verdad?" - „Igl ei in siemi". - „Stuein nus seschar curdar en la profunditad, per che nus sedestadeien?" - „Na, il signur professer ha detg ch'el vegni sez a destadar nus". Vonzei empiara el: „Nua essan nus?" - „En la sfendaglia d'in glatscher". - „En tgei glatscher?" „Jeu sai buc". - „Mo co ei quei daventau?" - „La neiv ei rutta en e nus essan dai enagiu." Plogn e risposta van aschia uriala e denteren fa el damondas che jeu pos buca capir ed allas qualas jeu rispundel mo: „Jeu sai buc". Denton entscheiva miu camerat tuttavia a far exercezis linguistics e quei recuvra puspei empau miu humor. Plaun a plaun vegn miu amitg pli quiets. La ferdaglia mulesta el pli e pli. Jeu considereschel ussa miu plaz empau meglier. Jeu sun sin ina specia da punt da neiv e mo in pign tschancun dretg e seniester va la sfendaglia aunc pli afuns. Ensiviars pos jeu tscharner ina zensla dil tschiel blau. Jeu patratgel vida mes geniturs e fargliuns. In amen stermenta mei il patratg da stuer murir. Lu pegliel jeu puspei curascha. Jeu vi buca murir. A casa spetgan il bab e la mumma mei, che sminan nuotzun da quei ch'ei daventau. Jeu hai la ferma fidonza, ch'ins vegni aunc a rabitschar siadora nus. Senza questa speronza stuess jeu snarir. Las uras vargan. Ussa duess il signur professer turnar prest, tratgel jeu e gezzel las ureglias, sche jeu udessi enzatgei. Jeu quetel ch'ei mondi ina perpetnadad. La sfendaglia vegn pli e pli stgira. Jeu pos buca tscharner pli il clar leusi. Tut quei fa aunc bia pli tresta nossa situaziun.

 

Finalmein audel jeu puspei la vusch dil signur professer. Jeu dun sinzur ad el: „Nus essan aunc en veta omisdus, mo festginei, schiglioc stuein nus schelar." „Tgei fa il Giacomo?" „El ei aunc vivs e patarla." Il professer fa curascha a nus, lu vegn ei puspei quiet. Finalmein vesel jeu a vegnend giudora ina suga. „Dieus seigi ludaus!" tratgel jeu. La suga ei memia envi. Jeu fetsch da saver leusi. Ussa po Giacomo tier ella. El tschaffa ella cun omisdus mauns, spetgond ch'ei tilien siadora el. Jeu clomel ad el: „Ti stos far in'onza e metter ella sut bratsch vi. Era il signur professer dat sias ordras. Giacomo fa per camond, seligia en e cloma: „Siadora!" Finalmein vegn la suga stendida e Giacomo sesaulza plaunsiu, ruc a ruc. Jeu temel ch'el seigi buca seligiaus bein avunda ed empiarel el co e cum. „Bein bein, jeu sun seligiaus en bein ed endretg", fa el. Jeu tegnel mirau sin el e stun mureri. Essend alzaus per circa quater meters, entscheiva el a clamar: „In, dus, treis, vinavon, siadora!" Aschia dat el pliras gadas la vusch. Denton sentel jeu co mes peis schelan e vegnan marvels e petgel encunter las preits. Era jeu entscheivel a panzar e clomel: „Siadora, siadora!" Ei va fetg plaun. „Festginei, signur professer, jeu schelel", tuornel jeu a clamar. Jeu vesel co Giacomo vegn tratgs siadora in tschancun e tuorna a dar anavos. Quei fa panzar mei. Lura ruchegia el puspei siadora in tochet. Mintga ga ch’el seferma, sesparuna el cul dies e culs peis encunter las preits. En questa posiziun stat el savens ina piazza. Il signur professer cloma: „Ti stos segidar cun peis e mauns." - „Jeu pos buc". Lu va ei puspei in tec. El sto endirar bravamein, pertgei el sestorscha vid la suga e dat is: „Laschei engiu, anavos, jeu vi murir giu cheu." Leusi fan ei curascha ad el. Ei tuorna ad ir in tschancun. Agl ur dalla sfendaglia vesel jeu a cumparer la fatscha ed il bratsch dil signur professer. El fiera enagiu in'autra suga e petga naven la neiv che dat giu per nus. Jeu sai buca pli observar schi bein quei che daventa. La neiv che croda fa la ferdaglia aunc pira. Las uras vulan nuota vargar e jeu stun per piarder la curascha. Finalmein ei miu cumpogn siadora e svanescha agl ur dalla sfendaglia. Jeu pegliel puspei curascha. Ussa vegn jeu en roda. La suga fa spetgar ina buna uriala. Jeu sentel che mes mauns vegnan pli e pli sterics e tuornel a clamar. Las davosas minutas ein las piras. Zacu vegn la suga ed il signur professer dat sias ordras. Jeu capeschel buc el e clomel: „Schei per franzos", ed el tuorna a dir ses camonds per franzos. La suga ei onz anen. „Pli enneu, pli seniester", camondel jeu. Jeu pos tier il cantun dalla suga, tschaffel el sco in animal selvadi, seligiel en, e per tema ch'il latsch tegni buc, mettel jeu aunc la suga duasga entuorn veta. Sinquei carghel jeu ella cun omisdus mauns e clomel: „Ussa, tergei! Jeu sun promts!" Ei va aunc in mumentin avon ch'ei tilien. All'entschatta va ei pulit e jeu pegliel nova curascha. Mo vonzei vegnan mes mauns schelentai tut marvels. Jeu vesel co la detta seslucca e lai dar la suga senza ch'jeu fussi el cass da far zatgei encunter. Il toc dalla suga, che jeu hai sturtegliau entuorn veta, siara pir e pir il pez niu. Jeu poss strusch si cul flad e sesentel miserabel. En questa paupra situaziun rabetschan ei mei tochen sut igl ur dalla sfendaglia, nua che la neiv varga suraneu. La suga vegn stendida e siara miu pèz pir che mai. Il signur professer slargia il vau, turnond a pitgar naven la neiv che dat puspei giu pil tgau a mi, fagend mia situaziun aunc mendra. Jeu piardel sentiment e schientscha e sededestel ella bratscha dil signur professer che fa curascha a mi e fruscha miu tgierp cun neiv. Sper mei vesel jeu il Giacomo e dus umens jasters che han spindrau nus. Ligiai ella suga descendein nus dal sgarscheivel glatscher giuadora. Il signur professer ed in dils umens gidan e tegnan sidretg il Giacomo e l'auter ha quitau da mei. Ei tucca dad esser fetg precauts ed ira mo plaun plaunet. Giacomo ei aunc adina tut sepiars e damonda ad in dumandar: „Tgei sei schabiau? Nua ein ils dus pigns?" ed aschia vinavon. Lu semetta el a rir sco ord cadeina e tuorna a far sias sgnoccas.

 

 

 

Allerta

Raquintau da Giacomo Bernasconi

 

Stgirenta notg! Sper mei audel jeu la ramur d’in ual. Dus mauns fan cup e dattan aua frestga a mi. Stend a garnugl beibel jeu enguordamein. Quei fa dil bein. Havend jeu buiu quasi tut l'aua, sesluccan ils mauns e l'aua vanzada va giun plaun. „Spetgei, aunc ina ga", ed il donatur seplacca sur igl ual. Tochen ussa hai jeu viu mo ses mauns. Ussa distinguel jeu sia statura, mo enconuschel buc el. Jeu fetsch denton nuota curvien; ei para a mi tut natural, ch'in jester s'empatschi ussa da mei, schegie che jeu sai ni pertgei ni perco. Jeu tuornel a beiber e spetgel tgei che daventi. Jeu audel a plidond igl um cun il signur professer. Aunc autras vuschs sefan udir, mo jeu sun buca el cass d'enconuscher zatgi. Jeu sun sco in dormulent ch'ei memia stracs e staunchels per s'orientar e lai far cun sesez tgei ch'ins vul. Vonzei tonscha enzatgi ina zensla citrona a mi. Mettend en bucca ella, fetsch jeu spert da prender anora, pertgei mia levza-sut brischa. Ella sto esser blessada e jeu sai buca daco.

Sepreparond dad ir vinavon e mettend il signur professer miu bratsch dretg sur sia schuiala ed il nunenconuschent il bratsch seniester per tener sidretg mei, sefa valer pli e pli il sentiment, ch'ei stoppi esser capitau enzatgei cun mei. Jeu empiarel perquei: „Tgei eisi propriamein daventau?  „Ti eis daus en ina sfendaglia dil glatscher." - „Tgei, jeu daus en ina sfendaglia?" Quei para nunpusseivel che jeu, che sun ius adina aschi precautamein per nies planet entuorn, duess esser daus en ina sfendaglia. Jeu sai gie gnanc seregurdar dad haver fatg oz in tur. Jeu tuornel a dumandar: „Con engiu sun jeu ruclaus?" - „Vegn meters." - „Mo quei ei gie in snueivel toc. Con ditg sun jeu staus leugiu?" „Treis uras e mesa." Ussa entscheivel jeu a capir plaunsiu, che jeu seigi mitschaus d'in grond prighel; mo essend che jeu sesentel pulit, fetsch jeu pauc feda da memez, anzi hai jeu in panzieri da mes cumpogns. Sun jeu il sulet ch'ei disgraziaus? Tgi ei aunc cumpegliaus ella disgrazia? Malgrad mes sforzs sai jeu seregurdar da negin, mo sco in siemi fantastic sepresenta plaun a plaun il partratg da dus buobs: „Nua ein ils dus buobs"? empiarel jeu. „Lezs vegnan ussa ad esser a casa. Havend il sentiment che aunc plirs stoppien esser sesventirai damondel jeu: „Sun jeu sefatgs mal il pli fetg? Sun jeu vegnius a mauns il pli malamein?" - „Gie, ti eis sefatgs mal il pli fetg." Quella risposta tuorna a quietar mei dal taliter e jeu pos rir legramein. „O lu, per mei duvreis vus nuota panzar. Jeu sesentel fetg bein."

 

Denton sefetsch jeu en, che ultra da mes dus gidonters aunc dus auters umens vegnan cun nus, che jeu sai era buca metter a casa. Jeu prendel tut quels nunenconuschents per pasturs, tonpli ch'els fan da saver, che nus seigien prest en tegia dad alp, nua ch'ei detti lu latg cauld per mei. Veramein stein nus vonzei avon ina tegia, mo smarvegliar stoi jeu, vesend che quels, che jeu havevel priu per pasturs, ston igl emprem destadar ils avdonts dalla tegia e dumandar da vegnir en. Ei fa buca pintga impressiun a mi d'udir a clamond in dils cumpogns viaden tegia: „Nus vegnin cun dus blessai ch'ein sedisgraziai sil glatscher." Da murenta notg, silla quieta alp, clamai en ina tegia stgira e tgeua, tunan quels plaids cun ina tempra seriusa, quasi anguschusa; mo essend jeu cumpatg mez in da quels blessai, para ei tuttina a mi sco en in teater. Ord tegia resuna ina vusch profunda, ina cazzola tarlischa ed igl esch sesarva. Il signun, in cert Giusep Schmed da Sedrun retscheiva nus amicablamein. El fa seser mei sin la treglia e mes cumpogns festginan da trer ora mia vestgadira. Jeu s'encorschel pér ussa che quella ei tut bletscha. Mo mia persuna ei aunc caulda. Il signun dat a nus da siu resti e camischas quei che nus vein da basegns. Sper mei sesa aunc in auter, al qual ei scomian era il resti. Considerond quel meglier, enconuschel jeu miu amitg Arturo Lafranchi. Jeu empiarel el: „Eis era ti daus en la sfendaglia?" - „Gie!" - „E co stas ti, co sesentas?" -„Pulit." Suenter che nus vein tratg en schetg, schubregia il signur professer nossas plagas. Jeu hai in tagl en la levza-sut e sgurgnadas vid la vesta seniastra ed il nas ed ina brava ruosna el tgau. Jeu sentel denton nuota mal era buca duront ch'ei lavan mias blessuras cun d'ansauna. Denton ha il signun fatg per nus latg cauld che jeu lappel da gust. Era caschiel ch'el fa amogna prendel jeu in toccun e magliel tiel paun, pertgei jeu hai fomaz. Aunc duront la tschavera udin nus vuschs avon tegia. „Quei ei la colonna d'agid da Sedrun," remarca il signur professer. En pign mument entran enzacons umens, denter ils quals jeu enconuschel signur Cristian Berther, il cau dalla colonna d'agid, e signur directur Walty da Sedrun. Els s'informeschan da miu sesanflar. Aunc in tierz sefa vitier mei, che jeu sai buca propi metter a casa, il qual para denton dad esser in miedi. Igl ei signur docter Huonder da Mustér, che interquera nossas  ligiaduras e nies puls. Era miu frar pign Tonino vegn e salida mei cun legherment. El era restaus ina piazza cun Hans Ueli Baumgartner el liug dalla disgrazia; mo vegnend igl agid maina perpeis, eran els caminai a Tschamut ed havevan allarmau la colonna da salvament, che Tonino ha stuiu cumpignar neuasi per mussar la via el plaz dalla malura. El saveva nuaturalmein aunc buca, che nus fussien salvai. Ton pli gronda ei ussa la legria da Tonino, stuend buca turnar pli sil sgarscheivel glatscher ed anflond nus dus disgraziai sauns e salvs. Jeu entscheivel denton a far quitaus per mia glieud giu Tschamut: Franc ein els spir temas e fetgas per nus. Perquei ditgel jeu a Tonino: „Cuora  a casa ton sco ti pos e di, ch'els deigien star senza tema per mei, jeu seigi salvaus e stetti fetg bein; ni di mo, che jeu seigi cheu si d'alp e magli in toccun caschiel e lu stattan ei franc senza quitaus." Denton replica Tonino, ch'il signur scolast Peder seigi gia turnaus cullas novas giu Tschamut. Signur miedi Huonder ordeina che nus deigien ussa durmir empauet. Igl ei las endisch dalla notg ed il transport sa vegnir fatgs per enten far dis. Jeu secavegliel giu, mo cun durmir vul ei nuota leu, tonpli ch'ils presents han ussa da far e discuorer dalla disgrazia e dil salvament. Jeu audel ussa in veritabel roman e la persuna principala, propi il herox dil roman sun jeu mez e tonaton eisi tut da niev per mei. Ins sa strusch far in'idea da questa fasierlia situaziun. Franc e segir che jeu hai mia veta mai tedlau ina historia cun tal ardiment e tonta attenziun sco ussa miu agen roman, epi tratgan aunc tuts che jeu dormi. Bi alla posta fetsch jeu sco da durmir, per che nuotzun vegni tschellau ed aschia audel jeu plaid per plaid il grond drama ord mia veta. Il pli marveglius ei il miraculus salvament che fa veser claramein l'infinita carezia dalla divina providientscha.

 

Havend il signur professer dau sias ordras a nus en la sfendaglia ed als dus mattatschas, fuva el currius en tutta furtina dal glatscher giuadora a val. El veva quintau: dallas 3 ¾  ei la disgrazia daventada, dallas sis sto igl agid esser sil plaz, sch'ils dus sventirai duein buca schelar. Quei ei denton strusch caussa pusseivla, essend mo la via tochen giu Tschamut varga treis uras. Mo pren mira, en curonta minutas scuntra el dus turists, Fritz Schwob e Hans Carbonare da Basel, el liug nua ch'il Rein vegn giu dal Lag da Tuma. Els han dus pichels ed ina suga da 25 meters cun els e - con admirablas ein las vias dil Segner - els han falliu la senda dil Lag da Tuma, ch'ei schiglioc d'anflar tgunschamein. Senza pesentar in mument la resca, ein els immediat promts da dar agid, ed en furtina, caminan tuts treis anavos sil glatscher, laschond agradgiu lur sacados e prendend cun els mo ils pichels, l'apoteca, cozza e pelerina. Allas sis ein els sil glatscher. Mo ils dus mattatschs ein negliu per peis ed igl ei grev da s'orientar. Havend encuretg in quart ura, stattan els tuttenina sper las duas ruosnas nua che nus essan dai giuaden.

Sigl amen semettan tuts treis vid la lavur da salvament, mo ei va nuota sez. Ils treis umens ein miez morts. Ils da Basel vegnan dal Claridenstock ed ein senza da cauld dapi las tschun dalla damaun. Ultra da quei han els ina suletta suga che tonscha streblamein; ei vonza mo tschun meters per fermar e francar sil glatscher. Igl emprem vulan ei rabitschar siadora mei, essend jeu pli grevs e senza schientscha. Els han bravamein tschavera. En miu resti bletsch e calzers da cuolm fetsch jeu mes tschien kilos. Havend tratg siadora mei in tschancun e francau la suga entuorn il pichel, va quel empermiez, malgrad ch'el ei varga miez el glatsch ed ella neiv. Ils umens stattan per piarder la curascha.

 

Suenter haver barhau ina buna mesura vul in dils turists turnar engiu per umens, duront che jeu sun cheu pendius ver otg meters sur miu baun da neiv. Il professer roga e roga ils dus gidonters da tonaton turnar ad empruar, sefidond dalla pussonza da Diu e buca dalla fleivlezia humana. Mo da trer cun star sil plaz eis ei buca raschieni da ruchegiar mei, gnanc miula. Ils umens ein memia stracs, ils mieds stagn munglus ed jeu memia grevs. Cheu vegn ad els la bun'idea da pegliar catsch e da cuorer cul cantun dalla suga naven dalla sfendaglia. Aschia tilan ei siado mei in pulit toc. Mo ussa stun jeu per stenscher. En miu esser sepiars, havevel jeu fatg il latsch il cuntrari e la suga siara da strunglar. Promt ch'els han suga avunda sil glatscher, taglia in dils turists giu in toc da circa diesch meters e fiera giuaden quel. Cun ditg tulenar ed ugliar vegnel jeu a frida da far in auter latsch. Arrivaus sin dus meters sut igl ur dalla sfendaglia vegn il mender toc. Ina punt-neiv d'ina grossezia dad in meter e miez varga suravi. Quella vegn piclada naven cun stenta. Ina stendida, ed ei pon tier mei per la bratscha. Suenter in'ura da strapaz surhuman schai jeu salvaus sin la neiv dil glatscher. Il salvament d'Arturo drova mo in quart ura. El ha aunc siu bien giudeci, sa segidar ed ei bia pli levs. Dallas 19.30 essan nus spindrai omisdus.

Aschia raquenta il signur professer, duront che tuts secrein che jeu dormi. Ussa entscheivel jeu a capir enqual caussa, schegie che jeu sai aunc buca seregurdar dil tur che nus havein fatg. Il num Pez Alv va pil tgau entuorn a mi, mo nunpusseivel da saver patertgar nua ch'el duess esser. Jeu hai bein memoria da schabetgs en mia veta ch'ein pli dalunsch, mo ils dus treis davos dis ein semplamein stizzai en mia regurdientscha. Era il raquintar dil signur professer ei buca el cass da leventar la memoria. Tonaton crei jeu tut quei ch'el raquenta; tschelluisa fuss jeu gie buca sternius ora cul tgau enfaschau en treglia dils dad alp. Sulettamein che jeu seigi seligiaus en mez, quei sai jeu buca cumprender e stoi patertgar vida miu aunghel pertgirader.

 

 

La colonna da salvament

Raquintau da Tonino Bernasconi

 

Pegliond maun al signur professer, caminel jeu e Hans Ueli sul glatscher. Vonzei empiarel jeu: „Tgei ston ins far sch'ins sfundra?” Il signur professer rispunda, che quei daventi fetg darar, essend ch'ils guids enconuschien tut las sfendaglias; tschelluisa stoppien ins semplamein stender ora la bratscha. Schend quels plaids sfundra el tuttenina tochen calun. Jeu lasch buca dar siu maun, anzi braunchel quel aunc pli ferm. Denton audel jeu in sfrac el glatsch, che jeu tratgel ch'igl entir glatscher detti ensemen. El fraccass tuna in griu d'agid da Giacomo. Jeu pegliel ina tala tema, ch'jeu straiel cun in zaccogn il signur professer ord la neiv. Nus semenein, mo vesein ni Giacomo ni Arturo. Il signur professer camonda dad esser ruasseivels. Allura va el vitier la ruosna nua che nos dus cumpogns ein dai giuaden. El stat en schanuglias e tschontscha enzatgei culs dus disgraziai. Levond sin peis, di el a nus, ch'el mondi ton sco el possi sil Cuolm d'Ursera per clamar agid. Nus deigien star cheu e spetgar. Hans Ueli ed jeu lein denton nuota spitgar sil glatscher e rughein el da menar nus silla morena. Mo il signur professer di, che persuls vegni el pli spert giud via e ch'el stoppi festginar. El dat aunc a nus siu paternies e va.

Suenter ch’il signur professer ei naven entschavein nus a dir il rusari da tristezia. Jeu schelel empau e mirel, sche jeu possi aunc tscharner il signur professer. El ei svanius. Uardond si per las preits-crap, tratgel jeu: „Da cheu si pudein nus buc. Engiuviars eis ei aunc pli lunsch. Sche mo il signur professer havess silmeins mess nus giu dal glatscher, ditgel jeu si per Hans Ueli e clomel cun pleina vusch: „Signur professer!" „Cala da clamar, el auda tonaton buca tei," di Hans Ueli. Jeu mon in tec plinenvi e palpond s'encorschel jeu, ch'igl ei leu in'autra sfendaglia. Hans Ueli cloma tut a bargend: „Stai, cheu, stai cheu, schiglioc das ti era aunc enagiu." Era el entscheiva a schelar. Nos pullovers ein gie omisdus el sacados en la sfendaglia: „Neu", fetsch jeu, „nus lein empruar da vegnir giu dal glatscher. Igl aunghel pertgirader vegn, a gidar nus." Mo Hans Ueli entscheiva a bargir e tegn mei, che jeu mondi buca naven. Jeu stoi patertgar che miu frar, che vul vegnir spiritual, savessi murir el glatscher, ed entscheivel era a bargir.

Il sulegl varga il glatscher e nus schelein pir e pir. Jeu ditgel ussa detschartamein si per Hans Ueli: „Ei sa aunc ir ina piazza, tochen ch'il signur professer tuorna cugl agid e sch'ei vess da schabegiar enzatgei cun el, sche fussen nus bials e persuls sil glatscher. Ussa lai Hans Ueli volver e nus mein plaunsiu giuadora, jeu ordavon culla bratscha stendida, en in maun il fest ed en l'auter il paternies, adina a palpond cun adatg sils fastitgs dil signur professer. Nus vein calau da paterlar e schein rusari dad ault. Jeu sun distracts e Hans Ueli sto traso curreger mei. „Ti dias buca endretg, ussa vegn in auter misteri." Jeu rispundel ad el: „Quei emporta bein nuot, il capo eis ei che nus ureien." Tuttenina vegnin nus sil viv glatsch. Jeu sefermel patertgond, nua ch'igl ei glatsch, eis ei buca aschi tgunsch sfendaglias e schebi ch'ei fuss, il glatsch tegn silmeins. Jeu mon ussa ton sco pusseivel sil glatsch. Finalmein eis ei ton sco varghentau; in per sbargats sur dus dutgs e nus essan a riva, ametsch, Dieus seigi po ludaus! Nus stein en schanuglias sin in crap ed entschavein a dir il rusari da gloria. Vonzeivi vegn a mi il patratg: „Co fuss quei, sch'els stuessen murir?" e jeu tuornel a bargir e sun buca buns da dir mes paternos. Hans Ueli consolescha mei schend: „Sche Niessegner vul aschia, sche ston els murir, num da Diu; mo franc e segir vegnan els ad ir enta parvis, pertgei els ein gie stai oz omisdus tier la sontga communiun.

Nus mein puspei vinavon in toc cun nies rusari. Tuttenina dat ei en a mi, che nus savessien empermetter enzatgei a Niessegner e jeu ditgel si per Hans Ueli: „Lein nus buca far l'empermischun da spargnar ensemen ils raps da far far ina sontga messa?" Hans Ueli ei d'accord e nus finin il rusari. Allura stein nus quiets ed uardein dalla Val Maighels oragiu, sche nus vesessen a vegnend enzatgi. Tuttenina alzein nus il tgau, udend ina vusch d'enzanua. Nus, tertgein ch'ei seigi turists, mo vesend buc'olma di Hans Ueli: „Quei ei finfatg els giu el glatscher:" E sil fiat vegn a mi il partratg; tgisa sch'els havessen forsa pudiu seruschnar siadora, u poda anflau in vau sutterran e vegnessen ussa neunavon enzanua. Nus turnein a mirar dalla Val Maighels oragiu, sch'enzatgi vegni. Hans Ueli semeina si per mei dumandond, sche jeu perduni ad el ch'el hagi ris ora mei tudi e detg che jeu seigi ina buglialatg. - Naturalmein che jeu perdunel. Denton va il sulegl da rendiu: „Nus lein aunc dir in rusari," fetsch jeu si per Hans Ueli, „mo tgeinin?" -„Jeu sai aunc in e vi dir el." Jeu empiarel el co ils misteris seigien ed el di si quels dalla letezia. Aschia schein nus il tierz rusari. Mo amiez in cuors entscheivel jeu a bargir danovamein. „Ti stos calar da bargir, quei gida tonaton nuot," fa Hans Ueli.

 

Ei fa pli e pli freid e nus prendein in zucher cun kirsch per in e zugliein il pullover dil signur professer entuorn veta. Hans Ueli manegia: „Sas ti, sche jeu havess buca tonta tema, sche turnass, jeu sper la sfendaglia e bettess era enagiu ad els in kirsch e zucher ch'els savessen sescaldar." „Jeu stoi rir da quella idea e rispundel: „Mo els savessen tuttina buca pegliar la butteglia epi mass quella en tocs." Jeu studegel denton, sche nus savessen buc aunc empermetter al Segner in'autra caussa, e nus fagein l'empermischun da dir gl'entir uost mintga di in rusari. Nus schelein ussa bravamein. „Nus stuein dar cavegl da vegnir a casa avon che notg, e sappi Dieus, sch'il signur professer ei forsa era aunc sedisgraziaus," ditgel jeu. Hans Ueli dat raschun a mi e rispunda: „Sche lein pia finir da dir nies rusari." Suenter il davos gloria prendein nus aunc in tec zucher cun kirsch. Allura pren jeu fest e sacados dil signur professer e cuorel dalla morena viagiu. Hans Ueli cloma suenter: „Spetga, spetga tochen che jeu sundel suenter!" Ina muntaniala che vegn ora sin ina platta dat in tec distracziun a nos partratgs. Lura caminein nus vinavon. Hans Ueli cloma pliras gadas: „Spetga, jeu pos buca suenter." Arrivaus sper igl ual spetgel jeu ed enquerel denton in liug favoreivel da tschuncanar l'aua. Havend traversau il flum, sbargattein nus frestgamein da Maighels oragiu. Mintgaton tergein nus en cun dus cuorts plaids dalla disgrazia. Sper la crusch da Maighels schein nus in paternies. Lura trottein nus tochen giu ell'alp sur il secund caraun dil stradun dil cuolm. Da lunsch vesein nus a vegnend in um; igl ei il signun. Nus resdein ad el dalla malura ed emparein el davart il signur professer. El ha buca viu lez e va per ses fatgs senza s'empitschar la minima caussa da noss'anguoscha. Il davos tren reiva dalla spunda enasi e nus secartein da vegnir a casa avon che stgir. In pei sin l'auter seglin nus dals rovens oragiu tochen sil stradun. Hans Ueli vul raquintar la disgrazia a tut tgi che nus entupein. Jeu fetsch quescher el ed era empermetter da dir nuot alla mumma, per raschun che jeu vi far da saver ad ella la malura - mo bufatg bufatg in tec alla gada.

Avon casa vegn ella encunter a nus e vesend che nus vegnin persuls, empiara ella sil mument nua che tschels treis seigien. Ferton ch'jeu enquerel il plaid per preparar ella ruc a ruc, po Hans Ueli buca seretener, entschevia a bargir e, di: „Giacomo ed Arturo ein ruclai." La paupra mumma dat bunamein da leu vi dalla tema. Antonia meina ella en stiva. Vesend a bargend la mumma, entscheiva era mia sora pintga Lina e miu pign cusrin Alfred a bargir. La tatta bragia medemamein ed ei dat in snueivel schischuri. Il bab che savess il meglier tgei far ei buca cheu. Ei vegn denton endamen a mi, che jeu hai viu spel stradun ina tabla cun si „ T.C.S. Hilfstelephon." Jeu ditgel alla mumma, nus savessen ir el hotel e telefonar immediat alla colonna d'agid a Sedrun. Nus mein sigl amen vi e telefonein; era quels dil cuolm emparein nus, sch'els hagien buca viu il signur professer. E rispundend els na, tartgein nus, ch'el seigi franc era sedisgraziaus. Hans Ueli ed jeu mein en cuschina dil hotel e survegnin, ina scadiola latg e paun. Jeu stoi turnar a raquintar tut alla famiglia Cavegn, ferton che la mumma discuora cun ils hosps dil hotel che dattan pintga speronza. Ella telefonescha aunc vi d'Ursera, mo era leu san ei nuot dil signur professer. Finalmein arriva igl auto cun la colonna d'agid. La mumma sto raquintar a signur miedi Huonder il decuors dalla disgrazia; sinquei declara lez, ch'il grond dils mattatschs stoppi turnar cun els sil glatscher, pertgei che persuls anflassien ei buca il liug. Jeu sun denton tut sfilaus e mon buca bugen. La mumma roga mei, che jeu deigi ir per amur da Giacomo.

Circa dallas diesch mein nus egl auto e mein tochen si nua la via dad alp. Leu vegnin nus ora. Jeu less era purtar ina suga, mo ils dus umens dattan buc, jeu seigi memia staunchels. Jeu vegnel suenter cul signur Walty, ferton ch'ils auters van pli dabot. Traso aud'jeu ils cloms e las vuschs dils umens. Sper igl emprem lag da Maighels spetgan els ed empiaran, sch'ei deigien purtar mei? Jeu rispundel ch'jeu possi ir maneivel. Arrivond sper il tierz lag, udin nus a clamar ed jeu greschel: „Essas vus, signur professer?" Ina vusch rispunda: „Gie!" Vegnend pli da maneivel, vesein nus in um. Patertgond vid la colonna d'agid dad Ursera, prendel jeu el per in officier. Igl jester sepresenta a nus per in turist da Basel e fa da saver, ch'ils disgraziai ed il signur professer seigien ell'alp da Maighels. El hagi gidau a spindrar. Tut beai caminein nus en furtina dall'alp enasi. Nus entrein en tegia. Sin ina treglia vesel jeu a sesend in um cul tgau enfaschau. Jeu tratgel ch'ei seigi Giacomo. Per cu jeu audel sia vusch enconuschel jeu Arturo. Mo davos el cattel jeu adagur Giacomo e salidel el cun bi legherment.

 

 

Transport samaritan

Raquintau da Giacomo Bernasconi

 

Allas treis dalla damaun tuorna signur miedi Huonder a lavar e faschar nossas blessuras cun tutta pazienzia ed inschign. Igl emprem vegn Arturo en tur. Siu tgau ei meglier en uorden ch'il miu, mo persuenter eis el tut en ina sgurgnada vid il pèz ed il bratsch dretg, derivontas dal trer siadora, havend el stuiu ligiar la suga entuorn il best niu. Jeu stun e mirel, co il signur docter traffica vida miu amitg Arturo. Jeu sun bials e leds; ch'in miedi ei serabitschaus siadora tier nus, buca ton per las plagas che fan gnanc schi mal, sco pervia da mia schliata cunscienzia. Igl ei numnadamein strusch dus onns, che jeu sun staus a mauns, malamein ad ina pleuritis (rom da malcostas) cun peritonitis; aunc uonn all'entschatta da mias vacanzas ha miu miedi scumandau da far turs pli gronds per tema che jeu tuorni a vegnir a mauns. Ed ussa star treis uras e mesa en la ferdaglia dil glatscher. Igl ei strusch evitabel che mia malsogna tuorni a serepeter, ed ei fa snavur a mi da patertgar da stuer turnar si Arosa. Jeu palpel miu tgierp ad in palpar, schebein la febra vegni.

 

Vargada in'ura vegn il signur docter vida mei e jeu fetsch da saver ad el mia situaziun e mias temas. El calma denton miu temer, miu puls seigi en uorden, la temperatura buna, jeu deigi star senza panzieri. Ussa scatschel jeu mias fetgas e prendel la caussa dalla buna vart. Vulend il miedi tagliar giu mes cavels entuorn la plaga, sedostel jeu: „Mo, mo, vus taglieis stagn baul la tonsura, quella hai jeu da bien pér in auter onn". E vonzei: „Tochen ussa han ins adina fatg ir mei dalla suga giu – vul dir menau mei davos la cazzola - mo quella gada sun jeu era ius dalla suga si". Duront ch'il signur docter lava, taglia e ligia si, discuora el incuntin. El vul saver, co ei seigi stau en la sfendaglia. „Mo signur docter„ jeu sai nuotzun jeu vevel gie piars la schientscha." „Gie, mo vus essas tonaton seligiai en sez". „Na, gliez ei nuot, quei ha miu aunghel pertgirader fatg". Il miedi ei in um cartent e dat raschun a mi, nus haveien franc e segir giu agid da surengiu, tschelluisa stuessien nus finfatg, esser morts el glatscher. Suenter seperstgisa el da stuer doctergiar vida mei ton ditg, mo la sala d'operaziun seigi buca endrizzada fetg modern. lgl ei nuota traplas da tractar plagas en ina bassa tegia dad alp ella glisch d'ina latiarna da nuegl; mo il signur docter fa famus sia caussa. En risguard dil transport fa el tut las plagas en vatta, da maniera ch'ins vesa vida mei mo egls, nas, bucca ed in tec dalla vesta dretga.

Dapli ei miu egl seniester unflaus sco ina cocca, aschia che jeu fetsch ina sgarscheivla figura. Per che mia glieud giu Tschamut temien denton buca memia fetg vesend mei, secunvegnin nus aschia, che jeu mondi en casa naven dalla via bials e persuls, senza agid. Per quella fin han ils signurs professer e Tonino dad ir ordavon e pinar in per pantoflas on via pudend jeu buca turnar a trer en mes calzeruns da cuolm.

 

Allas tschun eisi partenza. Jeu engraziel perinagada al pastur da sia hospitalitad e mon avon tegia. Igl ei ina bellezia damaun. Duas barellas ein semtgadas. Jeu secavegliel en dies sin la gronda. Mo la plaga da miu tgau dola malamein e jeu empiarel il cau dalla colonna, sche jeu savessi buca star en costas. El di bein ed aschia vegn jeu mess emprun, zugliaus en cozzas e ligiaus stagn e bein. Cun marveglias spetgel jeu ussa la partenza, savend che las experienzas da mia giuvna veta vegnien carschentadas oz per ina nova. Viafier, auto, velo e carr enconuschel jeu detgavunda, mo sin ina barella hai jeu aunc mai fatg viadi. Jeu drovel buca spitgar ditg, che quater stagns umens cargan ed aulzan il port e la nova „experienza" entscheiva. Mo jeu sun engannaus malamein da quest viadi. La via ei schampra, il port zancogna baul envi e baul enneu, e schischend en costas hai jeu trasora il sentiment che jeu deti giu. Era la vesta ei buca buna da mia posiziun horizontala anora. Schegie che jeu hai fatg questa cuntrada bia bunas ga, para ella a mi resch jastra. Vegnend per exempel sper ils lags da Maighels vi, pos jeu buca ver ils lags sezs; sulettamein dal Pez Cavradi che stat visavi sai jeu concluder ch'ils lags stoppien ussa esser da maun seniester. Mintga tschun minutas sebratta in dils purtaders, en vegn minutas ein tuts quater umens sebrattai. Cumpatg ch'igl ei nuota spass, quella purtada, pertgei jeu audel a schend per romontsch quel che porta dalla vart dil tgau si per tschels: „Navontatreis, l'auter sisonta." Els ein par'ei s'encurschi che jeu sun pli grevs che Arturo. Jeu stoi bunamein rir suten. Ei para a mi fasierli da stuer seschar purtar a casa quell'uisa. Sulettamein cu jeu vesel els carauns dalla senda ils purtaders cun l'autra barella fa ei anguoscha.

Tgei cuntrast, quella bellezia damaun da stad, ils pastgets verds dall'alp en lur amureivladad e sin in port in carstgaun blessau, pupratsch. E bein che jeu pos aunc rir da memez, stoi jeu tonaton patertgar che jeu sin mia barella fetschi ina tschera gest aschi anguschonta sco Arturo sin la sia.

Giudem l'alp vegnan aunc enzacons umens siadora ch'ins ha fatg vegnir si a gidar a purtar. Nus vegnin ussa sin la via dil militer ch'ei bein veseivla da Tschamut anora. Jeu stoi denton spetgar tochen igl emprem caraun per puder ver il vitget e nossa casa da vacanzas. La vesta da nossa casa alterescha mei empau. Prest pos jeu ver la tiarza storta dil stradun dil Cuolm d’Ursera, nua ch'in auto stat semtgaus per nus. Jeu tuornel a studegiar la rolla che jeu hai da far cu nus arrivein. Denton sepresenta a mi era la damonda, schebein nus stueien ussa semetter enta letg. Il pli perdert fuss ei carteivel bein, mo jeu hai gnanc stel tschaffen. Jeu tratgel da spitgar, tochen ch'il docter ditgi sez enzatgei, per buca che jeu spondi forsa la broda. Denton arrivein nus sper igl auto, nua che Arturo ei gia cavegliaus giudamaun. Ils purtaders mettan giu il port e snuan las curregias. Jeu segliel quasi peis a per egl auto e vi tener si empau da frestg Arturo. Mo el fa pauca feda da miu tschintschar e fa in per egls quasi sco in desperau. Il pauper schani ha fatg atras sgarscheivlas uras, havend giu traso la schientscha en la sfendaglia, ferton che jeu hai giu sulet la tema d'ina nova curdada en mia anteriura malsogna. Havend cavegliau ensemen la barella e mess ella a guvern davostier, vegn il signur docter e signur Berther cun nus egl auto. Duront la cuorta cuorsa s'informeschan els da nies sesanflar. „Ussa meis vus lu pei a pei enta letg," di il miedi. Jeu sun d'accord, schegie che jeu hai pign tschaffen. Ussa fagein nus il davos caraun. Jeu vesel nossa casa. Miu cor batta sco da marclar. Co essan nus parti da casa avon 26 uras e co turnein nus? Igl auto seferma avon casa. Dils nos ei negin perpeis. Jeu mirel dallas pantoflas, nuota d'entuorn. Essend che jeu less semussar vescals e sefar ferms, mon jeu en caltscheuls ora sin via. Cheu cumpara denton il signur professer sin la veranda e fiera oragiu a mi las pantoflas. Pusaus encunter igl auto, traiel jeu en ellas bein dabot e caminel cun Arturo, tut confuorm a mia rolla entuorn casa e vi e dad esch en. Cheu vegn la mumma encunter a nus. Vesend nossa paupra cumparsa bragia ella dad ault ora. Jeu consoleschel ella da prender si lev, ei seigi nuota schi nausch sco ei pari. Havend salidau mei va ella encunter ad Arturo, che fa era ad ella ina pauc buna impressiun. Jeu mon per ira en combra. Avon esch stat la fumitgasa e salida mei cun reverenza, sco sche jeu fuss il Winkelried. Ella ha fatg si letg d'Arturo en mia combra, per ch'ils dus pazients seigien ensemen. Nus festginein d'ira enta letg, ferton che la colonna d'agid semetta vid il solver beinmeritau.

 

 

 

Las sfendaglias dil glatscher el survetsch dil Segner

Cun quei ei nossa historia alla fin. Silpli sai jeu aschuntar, che nus havein stuiu star per precauziun aunc quater dis enta letg; mo las consequenzas temidas ein buca arrivadas. Arturo ha piars sia anguoscha gia il secund di, ed il medem di ei era mia memoria turnada, aschi lunsch sco jeu erel buca staus senza schientscha. En pign temps essan nus stai restabili perfetgamein omisdus e vein salvau mo in per lastridas e la savida, ch'il Segner hagi mussau a nus sia carezia en ina maniera tut speciala. Per engraziar ad el havein nus fatg ina descripziun da nies tur, havein nus mess en siu survetsch las sfendaglias dil glatscher, ch’ellas contien siu laud, glorificheschien sia buontad e tutpussonza ed animeschien era vus - cars lecturs e lecturas - da ludar Diu en plaids ed en l'ovra. Ed ussa che nus mettein sin via las „Sfendaglias dil glatscher el survetsch dil Segner" urein nus cun ils treis giuvens el fuorn ardent: „Benedicite, glacies et nives, Domino! " Ludei il Segner, vus glatschers e vus nevadas, ludei e glorifichei el en perpeten!

 

Adattau ils 3-4-2004/th