Sils fastitgs dall’emigraziun romontscha ell’America
Impressiuns d’in viadi els Stadis Uni 1980

da pader Ambros Widmer

 

 

 

L'America tujetschina (pag. 9-18)


St. Paul

Egl onn 1972 mavel jeu a spass cun in pèr students dil comite social a Sedrun. Casualmein sesa leu in Tujetschin dall'America in tec persuls ell'ustria. Immediat sespleiga ina conversaziun englesa denter il hosp e nossa gruppa. El paga ina runda ed il lungatg engles fa veseivlamein progress..... Quei fuva Florentin Monn, che viva cun sia dunna Ellene sin in quatier elevau dil marcau da St. Paul el stadi da Minnesota. Cun els hai jeu passentau ins biala sera ils 30 da fenadur 1980.

Florentin Monn, 78 onns, ha aunc dus frars a St. Paul: Luis Monn e Flurin Monn, omisdus els otgonta. Emigrai als anno 1920, ei l'americanisaziun schi gronda, ch'ils fargliuns tschontschan engles in cun l'auter, privat denton damognan ei aunc pulit il lungatg-mumma. La Gasetta Romontscha ha el survegniu da siu amitg Vigeli Valier a Camischolas. Florentin enconuscha aunc in triep persunas a Sedrun e Mustér e mia "buorsa da salids" vegn pli grossa. Nies emigrant tujetschin sa da biaras famiglias romontschas a St. Paul e contuorn. El ha la gliesta silla lieunga: Gamboni, Manetsch, Solèr, Capeder, Geronimi, Capaul, Cahannes, Schlosser, Vincens, Soliva, Cadalbert, Fry, Cavegn. La dunna da Florentin Monn ei Svedesa, mo ella ei loscha dad enconuscher e saver cuschinar las tratgas romontschas.

Era cheu vegn la gliesta da sia bucca sco mulau. "Jeu enconuschel ils recepts per capuns, bizochels, veschlas, coccas, maluns, pèschs maghers, bulzani, suppa schetga, gnocs!”

 

Las uras passan. Igl ei aunc clar avunda per far las fotografias obligatoricas egl iert dalla casa. Quellas ein ins regurdientscha. La conversaziun cun nies emigrant muossa ina veta cumplenida buca cun in success da milliunari, mobein cun lavur e perseveronza. Igl ei gest il cuntrari da quei che nos vegls schevien dals emigrai ell'America: Ord l'America vegnan mo fotografias e manzegnas.

 

En in cert senn seuneschan tier nies emigrant tujetschin tut ils elements positivs dall'emigraziun romontscha e tujetschina:

a) Florentin Monn vegn ord ina famiglia da 18 affons: Cheu sto ina part emigrar.

 

b) Ils onns suenter l'emprema uiara mundiala ein plitost onns maghers per l'agricultura. Ei ha num da fadigiar paun jester.

 

c) El ei buca persuls: Ils frars ein gia emigrai e preparan la via.

 

d) Silla farma, nua ch'el lavura igl emprem, anfla el ina dunna zun luvrusa. Ella vala sco la megliera mulschedra dil contuorn.

 

e) In ton cletg dat ei adina ell'America. Florentin anfla ina buna plazza sco controllader da latg.

 

In element ualti curios ei dad aschuntar. Florentin Monn veva biars onns buca pli giu contact culla patria tujetschina. Sia annada, che leva far la fiasta da 65 onns, ha cartiu che il camerat da scola seigi morts. Mo in dalla classa ha tschercau ed anflau "il fegl perdiu", e dapi lu regian puspei cordialas relaziuna denter nies emigrant e sia patria tujetschina.

 

Stillwater

Ord las publicaziuns (surtut da Guglielm Gadola, L'emigraziun tujetschina ell'America, Annalas 1936) savein nus ch'il secund domicil dils emigrants tujetschins era Stillwater el Stadi Minnesota. Leu vevan els era fundau 1875 la Societad dalla Ligia Grischa cul scopo da segidar vicendeivlamein. L'emprema dimora dils Tujetschins fuva Gallipolis, el stadi Ohio, nua ch'ils emprems 26 emigrants da Tujetsch eran serendi anno 1850 tier il pader Franz Salesius.

Jeu hai pia da tschercar quei liug Stillwater. In confrar benedictin d'ina pleiv a St. Paul meina mei ils 31 da fenadur 1980 a Stillwater, ussa in marceu da rodund 15'000 habitonts. Jeu anflel duas baselgias catolicas: Sogn Michel e Sontga Maria. El cudisch parochial da St. Michel dat ei mo nums da emigrants irlandes, franzos e talians. Il plevon da St. Maria ei buc a casa. Leu vess jeu probablamein anflau fastitgs romontschs e tujetschins. Mo pli tard sco nus vegnin a veser, dat ei era cheu ina soluziun. Mond entuorn per las vias da Stillwater paran tuts fastitgs romontschs svani, tochen che jeu vegn alla Via 312 E. Chestnut, nua che jeu vesel zatgei sco in "Globus" culla inscripziun: Fazendin's Department Store. Fazendin tuna romontsch. Jeu entrel, massa glieud e massa rauba veglia, che vegn vendida cheu per in prezi 'antiquaric', dal vestgiu tochen al buglider electric.

Malgrad la fuola dat la dunna svedesa dil proprietari ins risposta curteseivla: "Bein, bein, il mariu ei zanua dalla Svizra romontscha, mo mei sill'alzada pli ad ault, leu entupeis vus el". Jeu mon si, ad enamiez bia rauba vedra, in hardumbel nundetg, zambregia signur Fazendin, in um dad 81 onns. Gie, siu bab seigi emigraus da Lumbrein entuorn 1900, mo quella informaziun ei zun nunprecisa e pli bia ei buca dad eruir dad el. Silla damonda, schebein el possedi aunc veglias fotografias da Stillwater, vegn el neunavon - cun duas excepziuns - cun cartas illustradas senza valeta historica. La dunna concluda nossa viseta culla remarca humoristica, che siu mariu plaidi gia dapi 30 onns da vender la fatschenta, mo ei vegni mai schi lunsch. Perseveronza u buna stinadadad romontscha.

Returnond da Stillwater, in dils pli vegls marcaus da Minnesota, tscherchein nus aunc la renomada Bieraria Casanova a Hudson. Mo era quei descendent dall'emigraziun grischuna era sefatgs vegls e veva vendiu sia fatschenta.

Sche quella viseta ha buca grond success, reussescha ei a mi pli tard, grazia als benedictins da Collegeville, che pastoreschan gest a Stillwater, da survegnir ina investa els cudischs parochials da St. Maria a Stillwater. Cheu tut che buglia da nums romontschs. La cronica dalla pleiv rapporta: "Egl onn 1855 ein ils emprems colonists svizzers arrivai a Stillwater, e quels ein era stai ils emprems parochians da Sontga Maria. Lur lungatg era zatgei tut curios, ina mischeida denter latin e talian, in lungatg capius da negin. Duront 10 onns mavan quels emigrai ella baselgia irlandesa da St. Michel; mo els vevan adina la speronza da survegnir atgna pleiv, nua ch'els savevan mantener ils usits da lur patria, lur processiuns, devoziuns ed observaziuns (da fiastas etc.). Lur pli grond giavisch fuva probabel da haver in spiritual ch'els enconuschevan, augsegners che capevan lur lungatg, che savevan perdegar e dar ils sacraments en lur idiom, pertgei ch'els savevan mo quei lungatg propi da funs."

Jeu legel cun ina certa emoziun dalla emprema sepultura, che ha giu liug en quella pleiv (romontscha): Marianna Decourtins, ella vegliadetgna dad in onn, ils 11 da mars 1865. Mo era las legrias mauncan buc. Ils 22 da fenadur 1865 han liug las empremas nozzas. Enzinnai en ein vegni James (= Giachen) Henry e Mary Deragisch! - Era sche emigrants dalla Tiaratudestga ein arrivai, resta quella pleiv tonaton fetg romontscha. El Chor mischedau dalla baselgia anflein nus egl onn 1900 ils suandonts commembers: Catomen Christian, Casanova Moritz Anton, Caplaci Paul, Cavicel (= Caviezel) James, Fazendin Anton, Ignaz ed Albert Hounder (sic) Franz, Manetsch Plazidus, Frars Simonet, Wasescha Clara. Ei era buca pli pura emigraziun tujetschina, mobein ina buna mischeida romontscha.

 

 

La colonia dil Badus

Mintga Tujetschin sa che l'emigraziun americana dalla Val Tujetsch el tschentaner vargau ei sesplegada en treis undas: Gallipolis el Stadi Ohio (entuorn 1850), Stillwater el Stadi Minnesota (entuorn 1860), Colonia dil Badus el Stadi South Dakota (entuorn 1880).

Per part han ils Tujetschins che eran gia ell'America (ellas brevs tujetschinas entupein nus savens l'abreviaziun tipica romontscha: La Merica) midau dimora ed ein i da Gallipolis a Stillwater, da Stillwater a Madison (il marcau sper "Badus"), per part ein ils novs emigrants serendi directamein dalla patria el liug nua che la plipart da lur cumpatriots sesanflavan. Ella lavur da patenta dalla scolasta gia menziunada, Patricia

Giossi da Rueras, anflein nus la descripziun fascinonta dall'arrivada dils emprems Tujetschins el Stadi da South Dakota egl onn 1878:

 

Ei era ina frestga notg all'entschatta da primavera. Entuorn las endisch la sera ei in paterlus triep da giuvens arrivaus el hotel "Law". Els han dumandau per dunsena e proviant per um e cavagl. Quels jasters ein stai leu in, dus dis ad han fatg in discussiunem sur dil plaz, e quei tut per romontsch. Silsuenter ein els serendi alla riva occidentala dil lag ed han fundau leu la colonia "Badus". Quels fundaturs eran umens curaschus, pli baul Svizzers, denton vegnevan ei ussa dil contuorn da Stillwater (Minnesota), 300 miglias pli lunsch."

 

Il niev domicil dils Tujetschins sesanfla pia entuorn in lag, il "Lake County". Els han acquistau il territori entuorn quei lag culs daners e tscheins che la "Ligia Grischa", fundada a Stillwater 1875, veva incassau. Els han dau al lag ed al territori il num da lur Péz carezau: Badus. - Tut entscheiva cull'entschatta: ins sto urbarisar la tiara, baghiar casas cun tschespet, transportar neu lenna. Mo la fundaziun funcziunescha, las famiglias arrivan: ils Pally, Decurtins, Giossi, Muggli. Ins baghegia ina scola, egl onn 1884 ina baselgia en honur da Sontg'Onna e perfin in center cultural: La Casa dalla Colonia anno 1878 cun in local da divertiment per la "Band Badus"'. Ei maunca era buc - ina luschezia pils sportivs tujetschins dad oz - ina squadra da ballapei: Summa summarum: circa 50 famiglias tujetschinas ad auters Romontschs anflan ella Colonia Badus lur nova patria.

En nossa cuorta dimora da strusch in meins ell'America la stad vargada eisi buca stau pusseivel a mi da serender ella cuntrada dalla Colonia dil Badus. Mo nus vein giu bien contact cun ina habitonta da leugiu: dunschala Agnes Berther.

Agnes Berther, oriunda (buca naschida) da Rueras, steva dapi onns en correspondenza cun P. Vigeli Berther permiert. El rimnava tut sur la emigraziun tujetschina per la Biblioteca Romontscha en claustra ad Agnes Berther ha procurau cun grond engaschi ad el documents da quella perioda, per exempel ils statuts dalla Ligia Grischa da Stillwater e tuttas sorts da fotografias dalla veglia colonia tujetschina. Adumbatten veva Agnes Berther empruau sin ses viadis ell'Europa da vegnir a Mustér. Cun daners americans vul ella telefonar da Minca, in auter di eis ella a Venezia, sco sche Mustér fuss in pèr kilometers pli lunsch. Ell'America denton ha il contact funcziunau. Cura che nossa cumpatriota tujetschina endriescha che dus paders da Muster seigien ella pli gronda claustra benedictina da St. John's Abbey a Collegeville, ha ella scret al pader dils hosps, ha priu igl auto ed ei viagiada cun sia sora 360 kilometers da Madison a Collegeville per far ina viseta a nus.
Ils 3 d'uost 1980 arrivan pia Agnes e Mary Berther. Ellas stoppien absolutamein veser ils confrars da P. Vigeli Berther. Ed ellas vegnan cun informaziun e documentaziun.

 

La colonia dil Badus ed ils Berthers

Cun plascher retschevein nus pia  ils 3 d’uost 1980 las duas representantas dalla colonia dil Badus: Agnes e Mary Berther ella claustra a Collegville. Nus enderschin surtut bugen lur novitads davart ils Romontschs a Badus, las informaziuns sur da lur famiglia. Lur tat, Giachen Berther, maridaus cun ina Beer, era emigraus da Rueras ella vegliadetgna da 40 onns cun sia famiglia da tschun buobs. Il pop veva dus onns! In auter fegl era Martin Felici Berther. Quel veva treis affons: nossas duas soras Agnes e Mary ed in fegl che ei ussa il caputschin Pader Patrick Berther. Quei pader para da ver artau il spert iniziativ dils colonists da Rueras. El ei plevon el nord dall’America, el Stadi da Montana, ha ina pleiv da diaspora zun extendida e sto far enteifer in meins 4500 kilometers per contonscher ses fideivels. Nunstunclenteivels e d'ina natira muntagnarda, eis el daventaus schi populars tier l'entira populaziun ch’il president dil marcau da sia baselgia principala ha declarau ina dumengia digl onn sco "Father Patrick-Sunday", la dumengia dil Patric!

 

Agnes Berther deplorescha da buca saver romontsch, damai che il bab Martin Felici veva maridau ina dunna irlandesa ed aschia seigi il romontsch morts ora ella famiglia. Mo Agnes seregorda aunc dalla tatta emigrada da Rueras. Cura ch'ils affons fagevan canera, seigi la tatta vegnida da scala giu selamentond pervia dils affons e mischedond romontsch ad engles: Ei quei buca awful: Las soras Berther raquentan vinavon, ch'il tat seigi igl emprem - tenor la regla dils Tujetschins - ius a Stillwater e suenter ca. dus onns vegnius a Badus. Il bab Martin Felici veva 9 onns, cura ch'el hagi bandunau Rueras. El hagi adina deplorau da buca haver visitau sia patria nativa. El vess giu ils mieds finanzials detgavunda, pertgei el ei staus in um da fatschentas, banchier, commember da tontas societads culturalas e sportivas ella cuntrada. Propi ina figura publica el contuorn lunsch entuorn. Cura ch'el ei morts cun 107 onns, ha la pressa americana locala dedicau ad el in grond necrolog (speronza deponius als archivs dalla vischnaunca da Tujetsch).

 

Agnes Berther e sia sora muossan a nus ils documents dall'emigraziun: la lubientscha ufficiala dalla vischnaunca da Tujetsch per saver emigrar ed il contract culla firma da viadi da Basilea per il transport da Cuera a New York. En quei connex fagein nus attents nos lecturs silla publicaziun fetg informativa:

da.dr. Paul Tomaschett: Miras e manieras d'emigrar avon 100 onns als Stadis Uni, Calender Romontsch 1977, p. 352 ss.

Nus indichein era l'adressa da nossa informanta: Miss Agnes Berther, 835 N. Egan Avenue, Madison, South Dakota. Madison ei il marcau sper la veglia colonia Badus, la quala ha survegniu pli tard il num Ramona (probabel dal plaid 'romontsch').

 

Tgei ei ussa daventau cun nossa colonia tujetschina? dumandein nus. Dunschala Berther raquenta, ch'ei existi dalla colonia Badus aunc la baselgia, che vegn buca duvrada pli ed in santeri. Ei vivien leu entuorn 15 famiglias, possessuras da farmas, ed ellas hagien in'Uniun che senumna: Association of St. Ann's Cemetery of Badus (Uniun dil santeri da S.Onna da Badus). Jeu quetel che gest il num da quella uniun seigi tipics pil patertgar romontsch. Uniun dil santeri exprima la pietad ch'ils Romontschs han adina demussau viers ils defuncts. Quella uniun possedi sias statutas. Els hagien in advocat per reglar lur fatschentas e mintg'onn fetschien ei in picnic per cultivar il spert da cuminonza. Buca mo descendents dils Tujetschins seigien commembers da quell'uniun, mobein era autras famiglias: Casutt, Tuor, Derungs, Cajacob, Cavigelli, Derungs eav. Secapescha che tut sefa ussa per engles, mo restar resta ina certa nostalgia romontscha!

 

 

Ils Mugglis - l'impurtonza da quella famiglia emigranta
L'emigraziun dils Mugglis ord la val Tujetsch ei schi interessanta e las famiglias cun num Muggli (era Mukli, Muckly, Muggly etc.) schi derasadas els Stadis Uni ch'ei dess duas dissertaziuns historicas per descriver quei capetel dall'emigraziun tujetschina. Secapescha che quels Mugglis ein buca paupers emigrants en nies tschentaner, e silmeins treis members da quella schlatteina ein ussa semess sez alla descripziun da lur famiglias, rimnond material en Svizra ed ella America. Nus havein retschiert tuts treis era ella claustra da Mustér, il pader Benjamin Stein (dil qual vegn relatau pli tard), il renomau chirurg dr. med. J. Muggly, dalla Clinica dil marcau da Madison, South Dakota, e Jaques Muggli, grond commerciant dad ieli, a Corpus Christi, Texas.

Ils Mugglis ein pia emigrai da Cavorgia igl onn 1854: Leci Anton Muggli culla dunna Barbara nata Monn e treis affons: Joseph Anton, Lucius Anton e Virgilius Joseph (cf. era novissimamein la biala e cara broschura: Il vischinadi da Cavorgia, da Toni Hendry, Sedrun 1980, p. 9). In Sep Anton Muggli ei daventaus il capo dalla Colonia Badus. El sa buca snegar la noda dils Mugglis: il spért iniziativ da marcadont. El arva l'emprema stizun dalla colonia, daventa igl emprem posttenent. El hagi cumprau il garnezi da ses cumpatriots per in tierz dapli ch'ils Americans e tuttina fatg aunc bunas fatschentas. Ina persunalitad enconuschenta lunsch entuorn, el vegneva numnaus il Retg dil Badus.

 

In auter emigrant Jacob Martin Muggli - el seigi vegnius naven da Cavorgia cun 10 onns - ha fatg gronda carriera politica, ed ei daventaus commember dil Congress american dalla partida dils Republicans els onns entuorn 1910-20. - Insumma, la schlatteina Muggli ha giu tonta influenza ell'America ch'ei dat el Stadi da South Dakota in "Town Muggli", quei vul dir in vitg da ca. 600 habitonts che senumna Muggli.

 

 

Nossas visetas tier ils Mugglis

Gl'emprem d'uost 1980 vein nus visitau in descendent da quella emigraziun da Cavorgia: Stephen John Muggli, Cold Spring, Minnesota. El ei il biadi da Lucius Anton Muggli (1823-1880), da quei emprem emigrant da Cavorgia 1854, ed il fegl Anton Muggli (1852-1924).

Nies Stephen John Muggli ei naschius 1905 ed ha buca meins che 17 fargliuns, denter quels duas muniessas benedictinas. Ins ha continuau era ell'emigraziun la tradiziun tujetschina da grondas famiglias. Il bab da Stephen John veva pia mo dus onns, cura ch'el ei vegnius ell'America. Nies hospitont retscheiva nus en sia biala villa a Cold Spring, raquenta da siu viadi tras il Grischun ed a Cavorgia, lai plidar ils Grischuns ch'el entaupa sin flisella. El offerescha en siu curtgin in sitg dallas diesch avonmiezdi e muossa cun luschezia la nova baselgia da l'autra vart dil stradun. In bien emigrant tujetschin ei engaschaus ella veta parochiala: Stephen John Muggli ha il lungatg romontsch mo ell'ureglia, buca pli ella bucca. El insista da far il medem di ina viseta a sia sora Louise Elizabeth. Quella vegni ad haver il dètg plascher.

Detg e fatg, nus mein tier la Louise che para dad esser persula en sia casa a Roscoe (Adressa exacta: L. Muggli, Box 12, Roscoe, Minnesota 56371). Cun ses 94 onns (naschida ils 14-4-1886) ei Louise vescla e frestga e selegra immens da quella viseta nunspetgada ord sia patria.

 

Ella ei mai stada en Europa. Ella damonda per ina Gasetta Romontscha. Ins sto adina prender ina reserva da Gasettas egl exteriur, pertgei che quella raritad vegn appreziada fetg: Louise raquenta che siu bab plidava, ni plitost resdava adina romontsch cun ses fargliuns. Mo cun sia dunna tudestga Elizabeth Weniger (1858 - 1924) stueva ei tschintschar tudestg, ed aschia hagi ella buca saviu emprender romontsch. Jeu damondel, schebein ella seregordi aunc d'in pèr plaids romontschs, ed immediat entscheiva ella a dumbrar per romontsch: in, dus, treis, quater ... desch! Pils Mugglis eran cefras e quens adina impurtonts ella veta: Auters plaids sappi ella buca pli. Bein, ella seregordi aunc, che siu bab, sch'el era vilaus, schevi mintgaton: "Te eis ina nauscha dunna!" -
Cun quellas regurdientschas romanticas-romontschas prendein nus cumiau da quella probabel pli veglia post-emigranta romontscha.