Sin Cadruvi

Reminiscenzas ord la Val Tujetsch cun illustraziuns. Ferton che Johann Disch da Mustér ha dessignau las quater figuras, han ils dus convischins Vigeli Peder da Selva e student Sep Antoni Deragisch da Bugnei procurau las differentas stialas da latg per la tabella e M. Maggi da Glion la fotografia da Sedrun cul Cadruvi. Admettel cheutras a quels signurs miu cordial engraziament per lur curteseivla buontad. Mustér, ils 14 da zercladur 1904

Ei era la tiarza dumengia d’uost, in di da stupenta bialaura. A Sedrun tuccav’ei da fatg e gia entschavev’ina u l’autra femna a vegnir da Cadruvi si. Pigns affons tut persuls a casa e lu pinar gentar, schavan buca far la processiun, schi bugen ch’ellas havessen retschiert la benedicziun cul Sontgissim.
Ussa resunan tuts zenns giud l’imposanta tuor. Lur solemna harmonia rebatta dalla vallada viaden. In caluster vegn cun cafanun ord porta baselgia. Pintgas buobas, vestgidas plitost en gagl, culla corda paternos enta maun, suondan el. Lu vegnan las mattatschas, duas e duas e las mattauns cun schlappa si e fazalet suroragiu entschavend il sogn rusari. Suenter quellas vegnan las cantaduras, vestgidas empau pli da fin, a cantond cun lur claras vuschs mintgamai in cuors dil «Pangue lingua», ch’igl emprem cantadur haveva intonau, entschavend la processiun. Sin las cantaduras suonda ina roscha buobs tut in denter l’auter cun la capiala ni capetscha sin maun, ni era cun nuot. Gia pareva il caluster cul cafanun da tschei maun giudem il santeri, ch’igl emprem cantadur entscheiva, vegnend da port’ora in auter cuors: «Verbum caro, panem verum», ferton ch’ils cantadurs, giuvens e vegls, sustegnan el, tgi cun vusch sonora, tgi empau pli da bass. Ussa cumparan dus pigns cafanuns cotschens cun crusch alva e duas latiarnas sin asta, che quater buobs portan. Els eran stai vegni destinai per tal honorific uffeci dil reverendissim caplon immediat suenter messa. Sut il baldachin, che quater signurs geraus portan, passa cun reverenza il celebrant en ornat tenend entamaun la monstronza. Dus caplons cumpognan quel urond il sogn rusari. Suenter il baldachin vegn en emprema lingia in u l’auter dalla suprastonza ni ch’ei staus enzacu en quella. Silsuenter ils umens sco ei frunta, giuvens e vegls, dus e dus, medemamein a recitond il sogn rusari. Las dunnauns, ordavon la dunna digl emprem gerau, suondan ussa; enzacontas ordavon empau pli finas, ferton che las autras ein vestgidas quasi tuttas tuttina, schuba carpun nera, giocli cun fazalet rasau empau suroragiu e cun schlappa si.
Tut che va en profunda devoziun entuorn baselgia. Perfin ils buobs miran beinduras davongiu e sesprovan da dir enzacons paternos silmeins da bass, haveva gie la mumma detg al Tin avon che schar ir a messa: «Sta lu ari ain baselgia e di paternos tocc’i fo messa e cu i dat la benedicziun, sche fo la sontga crusch.»
Arrivaus cul Sontgissim sisum il santeri sper la geina queschan ils zenns. Il celebrant sevolva engiu encunter il pievel, il qual tschincla en uss gl’entir santeri. In dils caplons conta cun aulta vusch l’entschatta digl evangeli da s. Gion. Finius quel, intonesch’il celebrant ils versichels cun l’oraziun e dat alla fin la benedicziun cul Sontgissim, rugond il Segner, ch’el vegli benedir e restar cun siu pievel. Tut ch’era daferton semess enschanuglias, fagend la sontga crusch e pitgond sil pèz. Pilver, in solemn, muentond maletg – gl’entir pievel cheu enschanuglias avon il Segner, s’enriclond e rugond el per grazia e misericordia!
Ils zenns resunan danovamein giud la tuor. Las pintgas e las giuvnas semeinan da porta baselgia viaden, ferton ch’il vegl emprem cantadur, sepigliond vid il curschin dalla petga, leva si ed entscheiva la secunda part dil Te Deum: «Te ergo quaesumus...» Tut che stat sin peis e cumpogna Niessegner en baselgia, finend cun siu camerat il sogn rusari. Avon igl altar vegn ei intschensiu e lu reponiu.
Sin la laupia vegn ei entschiet «Igl aunghel dil Segner», che umens e femnas dian aunc, mettend vitier ils tschun pugns, sco igl ei usitau duront il temps, ch’ils tiers sesanflan ell’alp. Stau recitau il De profundis cun igl Oremus digl emprem cantadur, era il survetsch divin d’avonmiezdi finius. Ina pintga pausa ed il reverendissim caplon splunta silla trucca. Cheu stattan ils buobs sin peis, fan dus a dus igl enclin e bandunan en tempo moderau la baselgia. Aschia era suenter las buobas. Glieud carschida, priu ora las femnas, che han da pinar gentar, stattan aunc in mument. Ussa entscheiva quel e tschel a star sin peis, fa in act da ricla, petga treis ga sil pèz e salidond siu vischin cun: «Ludaus sei Jesus Cristus» banduna el il sanctuari. Aschia plaun a plaun igl entir pievel.
En seriusa tgeuadad serenda in e scadin sin il santeri, che sesanfla gest sut baselgia. Ins enquera si cheu ils logs dalla famiglia, semetta enschanuglias e roga ina liunga uriala per ils cars defuncts, che ruaussan cheu ell’umbriva dalla sontga crusch. Igl ei quei in commuentont, serius mument, che ligia schi stretgamein in pievel cun las olmas dils perdavons; che regorda puspei ils affons vid ils nundumbreivels benefecis, vid la carezia d’in bab e d’ina mumma; che fa endamen puspei per ina jamna la vanadad dil mund, nossa davosa sort e nossa sontga obligaziun da rugar per las paupras olmas. En verdad, in bi e consoleivel patratg aschia in santeri suenter il survetsch divin; tut auter ch’in santeri, ch’il spért modern ha enviau naven dalla baselgia, lunsch viadora en in curtin per spir quitau pella sanadad. Cunquei ch’ins sa buca bandischar la mort, enqueran ins da bandischar silmeins il patratg vid quella!
Bandunond quei sogn liug, quasi tut che seferma aunc in pign mument enasisum il santeri. Per tgi vegn ei rugau cheu, tgi ruaussa cheu? Cheu ruaussan en in agen quadrat ils pli gronds benefacturs dalla vallada, ils spirituals. Il pievel ei engrazieivels, el renconuscha las nundumbreivlas grazias retschartas ord lur mauns. Quels umens han luvrau cun stenta e breigia per il salit dallas olmas, per il beinstar dalla vischnaunca; els han luvrau ed endirau fideivlamein sco buns pasturs per lur nuorsas onns ora, biars la gronda part da lur veta. Il pievel ei engrazieivels, el roga per ses pasturs, che ruaussan cheu en sontga pasch e che spetgan cheu cun lur muntanera sin il di dalla gronda rimnada, sil di dalla levada. Ei sto far in’atgna, consoleivla impressiun ad in spiritual da saver ruassar ina gada enamiez ses parochians, era sch’ei fuss lunsch naven da sia cara patria.

Avon ils anno tschunconta dil tschentaner vargau vegnevan ils spirituals dalla vischnaunca per ordinari satrai en baselgia parochiala avon ils pass, sper ils altars da s. Brida e s. Bistgaun. Il davos, ch’ei vegnius satraus en baselgia ei stau igl erudit e meriteivel sur decan Giusep Hetz da Tschamut, 36 onns plevon a Sedrun, morts per Gliendisdis Tschuncheismas 1846. Suenter ch’il cantun ha giu scumandau 1851 da satrar en baselgia cun in castitg da 68.–frs. (tiella revidida lescha da 1876 cun il castitg da 100.– frs.), ha la vischnaunca giu fixau in plaz sco fossa per ils spirituals grad avon porta baselgia da maun dretg, cura ch’ins va engiu encunter il cantun dil pierti baselgia. Ei era in quadrat per circa treis fossas, ch’era circumdaus cun in garter da fier. En quei liug ein vegni satrai:

sur Vigeli Venzin (vegl)da Sedrun/Gonda, †1854 ils 15 d’avrel e
sur Gion Giusep Deplaz da Selva, †1859 ils 25 d’october.
En quels onns ha il Drun giu caschunau gronds donns ed era giu magliau naven in ton dil vegl santeri. Ins ha stuiu far niev uorden cul santeri cun translocar quel per duas retschas fossas pli anora e cun far si niev mir entuorn. Cun quella caschun han ins era resalvau quei quadrat enasisum il santeri per ils spirituals e giu transportau l’ossa dils dus sura spirituals giu en quei liug e schau ir en las fossas dils spirituals avon porta. Quei ei daventau, sche nus sbagliein buc igl onn 1862. Silsuenter ein vegni satrai en quei liug suandonts spirituals:

sur Giusep Anton Durgiai da Mustér, †1863 ils 30 da fenadur;
sur Vigeli Venzin, (giuven) da Rueras, †1880 igl 1. da fevrer;
sur Maurus Desax d’Acletta/Mustér, †1881 ils 20 da mars;
sur Giachen Lurenz Riedi da Rueras, †1884 ils 22 d’avrel;
sur dr. Giachen Andriu Macolin da Rueras, †1888 ils 30 da november.
Ei fuss enzatgei bi e contribuess segiramein buca pauc per mantener en frestga memoria quels gronds benefacturs dalla vallada, sch’in bufatg monument communabel cun lur nums embeless quei quadrat, ni sch’ina sempla platta cun lur nums sesanflass leu speras si pil mir dil pierti baselgia.

eeee

En santeri vegn ei ussa trasora pli e pli lartg. Umens e femnas bandunan quel e van dalla via si. Ins auda uss a tschintschond. Las fatschas ein tut cuntentas, ha gie mintgin sanctificau il di dil Segner schi bein sco el ha saviu entochen dacheu. Pertgei buc esser cuntents e da buna veglia?

Ferton che las femnas van en trops e trops a sediscurrend encunter casa lur, seferman ils umens sin Cadruvi. Oz ei buca vischnaunca, mo tonaton discuoran ins bugen suenter ina jamna, nua ch’ins haveva fenau sil pli ault grad. Il famus bien fein, ch’ins haveva fatg en ils davos dis, contribueva buca pauc tier la excellenta cuntentientscha, che regeva sin las fatschas brinas. Dasperas haveva quel ni tschel da far giu ina pintga fatschenta cun in u l’auter da ses convischins.
Beinenqualin haveva priu neunavon sia pipa cun spiel da caglia morta ed empleneva quella ord la scufla da pial giat. Auters pitgavan fiug e smanavan cun bien inschign il schuaun, ferton ch’auters havevan a mogna ina presa «miez hollender» cun prender era sez alla finala ina pulita. Il Toni, ch’era staus uonn a recrut, envida si sia mesa cigarra, ch’era aunc vanzada dalla dumengia vargada. E leu davos encureva il «Kendli» el sac dil libroc in stumbel «portorrico» per era far semegliar empau pli cuort.
Tuttenina – tut che quescha. La capiala giud tgau, la pipa ord bucca, tgi va sin in maun, tgi sin l’auter. Il segnerfarrer cun ils caplons vegnan si da baselgia e serendan a casa. In cuort bien plaid, baul da maun dretg, baul da maun seniester da part dils reverends e las cuntentas fatschas dils umens laian percorscher sufficientamein, tgei stema e confidonza ils augsegners dalla vallada gaudan. – In tec pli envi selubescha in um da tschintschar in per plaids cul segnerfarrer. El ha cumissiun da far far enzatgei dil bien per in’alp.

Aunc pli envi stat ina mattatscha ord in uclaun, vid la quala ins veseva dalunsch, che dolur schischeva en siu cor. «Segnerfarrer, sch’Els lubeschan, nus havein la mumma, ch’ei schon daditg buca bein. Sche nus astgassen supplicar Els, da visitar ella in da quels dis.» Suenter haver dumandau ora pli clar sur il sesanflar dalla mumma, declara il segnerfarrer: «Nus lein far aschia, jeu vegnel schia e schia damaun cun la messa a... e lu vi jeu visitar ella. Denton salidei la mumma e mei el num da Diu.» –
Da baselgia si vegn uss era il caluster, adina curteseivels e da bien humor. El til’ora sia ura, che va tenor siu pretender – adina il pli exact – mira anavos sill’ura dil clutger e vesend, ch’ei ruchiava encunter mesa las dudisch, di el si per enzacontas giuvnas, che mavan ual avon el: «I è ju bienaditg. Oz veis aber udiu, vus femnas!» – Il segnerfarrer haveva perdegau dalla mortificaziun dils senns, en particular dalla lieunga. Il bien caluster leva aunc regurdar ina gada las giuvnas vid il bien propiest, ch’ellas havevan giu fatg, mo ha survegniu persuenter ina pulita strihada ord miez dallas frestgas giuvnas. «Vus gidi taunataun nuet plé, schegliuc savessas Vus schon è duvra.» – Ina risada! – Giavischond bien appetit dil gentar allas mattauns, svanesch’el era denter ils umens sin Cadruvi.
Cheu regeva ussa bia veta. Gruppas e gruppas da treis tochen tschun umens stevan ensemen e discurrevan, tgi da quei e tgi da tschei. Ferton ch’ils umens passai vi raschunavan en profunda ruasseivladad, regev’ei denter ils giuvens, ch’eran plitost sin in maun, beinduras gronda hilaritad. Discurriu vegnev’ei il bia sur ils schabetgs dalla jamna vargada.

Enten Strem er’ei ruclau ina stiarla, la megliera dils Rests, era selischnada d’ina platta giu, fatg in per tgaubrochels e rut il fil dalla veta. Ina paupra famiglia era stad’en e fatg giu ella. Tut che steva mal. – Gl’emprem gerau haveva survegniu da Cuera ina reclamaziun en fatgs dil stradun e raquintava quei ad enzacons dils caus dalla vischnaunca. – Il Vigeli haveva sfraccau il palzuir cun serrar giu in carr fein ed il bov era sespuentaus. – Sillas plauncas Flurin haveva ina giuvna schau ruclar in blah fein. Quei raquintava in legher cumpogn als mats, che pudevan rir. – In vegl pessimist pretendeva, ch’ils praus da Salins-sura hagien buca giu en uonn aschi daried fein, sco igl onn vargau, ferton che siu vischin remarca cuortamein: «Cumpar, nu vais è‘l tgau? Mirai sen vies ladretsch!»
Leu ualti amiez Cadruvi havevan plirs endamen da vaccas e – gedius. Silmeins udevan ins il Placi cun sia buna vusch a schend: «Tia grischa è bétga pels Tudestgs, cun lezza vo‘l gediu, lavai sch’ju legna bétg!» Maniau fuv’ei in marcadont ord il cantun Aargau, che vegneva mintg’onn en Tujetsch per in quantum vaccas, onz dallas mendras e pagava aunc andants prezis.

Ina partida giuvens haveva endamen da pastiras e fein a pastg; vegnevan gie las sorts vendidas l’autra dumengia. Beinenqualin era staus in per dis avon tut discusamein e mirau giu enqual sort ed encureva ussa in soci per magliar la pulenta ensemen en las «Fantanatschas», si «Caschlè», sil «Pegn dil Tgapi» ni schiglioc enzanua auter.
Videm spegl iert dils Monns seraschunavan enzacons vischins da Sedrun. Els havevan endamen dil cavrer, cun il qual els eran nuota dil pli cuntents uonn. El schava maner ora bugen e gia in per gadas havev’el schau vegnir giu las cauras els praus Strem. Tscheidi havess ei muncau pauc, ch’ellas fussen perfin vegnidas oragiu els èrs. In vegliet cun cavels tschuors era ualti scaldaus ella caussa. «Quai è bétga maniera, schè vegni giu las tgauras els praus da miasa stad. Tgi so, pertgei ins dat da quellas piaglias? Ju sa bétga tgei gianter quels buezs fon cossè tudè. Vut el bétg, né o el nuet streh da fa tgavrer? Da miu tiams vess ins fatg quertas, ins vess schau ir a tgèsa da quella gliut. Ju sun in um vegl, aber sch’ju vess in tec meglieras tgombas, scha tumess ju aunc ussa bétga da fa tgavrè. Hm! pertgira enzacuntas tgauras sin da quella pastira – uonn tgo lu aun fatg da quell’aura! Quai è bétg’urden! Dafartaun, pervia da mè fagei tge che vus lais!» –
Il bien vegliet haveva tutta raschun ed era aunc ualti moderaus. Sch’ins havess udiu las femnas da quellas varts! Pauper cavrer lu! Basta, il cauvitg, che fuva era leu presents, patertgava suenter, co far capeivel quella caussa al cavrer aunc quella sera.
Plitost sin in maun marcadava in bab da far vegnir il calger a cuser, silmeins in di, ferton che in auter dumandava la Marionna, sch’ella savessi vegnir a gidar, cura ch’ei vegn da mèder. – Vi sper la palera encunter il Drun steva il talper e rugalava sia pipa ed in tec pli engiu il pigrer da Nalps, che raschunava miez talian e miez romontsch cun il cauvitg da S. Antoni.
Era il starler grond dil Tgom fuva staus giu oz a messa. El turnass ussa bugen puspei ella bassa cun sias genetschas, pertgei leusi entscheiv’ei a semegliar empau da liung. Perquei havev’el era detg leusi al starler pign: «Ju stu i giu in’ièda a da ina tulanada.» El tschintschava ussa sin Cadruvi cul cautegia. Plirs purs havevan cattau adagur el ed eran vegni neutier per dumandar tgei lur genetschas fetschien. «Tge fo la mia? Tge fon las mias?» Il starler ludava. «Ils tiers stattan bégn, on fatg ina stroda pruva, i en plein tgarn. La tia è ina dallas meglieras. Tia blaua è serefatga, té gnanc enconuschesses plé ella. Dentaun, i è nueta taun dareit maglia, las munglassen bétga pegera, ju stess mal. I fuss bien, sch’ins savess gleiti turnar anno cun ellas.» – Quei era sia parola, schegie ch’ei era aunc maglia pli che avunda. Denton ils purs enconuschevan beinavunda lur vegl starler e schavan tulanar el vinavon. Il starler haveva era saviu purtar la nova, ch’ei seigi stau si avon paucs dis tut discusamein marcadonts, che hagien mirau las genetschas. Quei era emperneivla aura pils purs e beinenqualin studiava gia suenter, cons marenghins la sia pudessi valer. «On i era mirau la mia?» damonda quel e tschel il starler. «Ge, ge, ju a è stiu mussar ella; i on è nudau se la tia!» Aschia consolav’el ils purs, il bien starler, ch’era pigl auter in um versau en fatgs dad alp.

eeee

Entuorn entuorn fimavan ils tgamins. Las vanauns buglievan ed ils truffels ni ils bizochels vegnevan barsai per dar tier la carn. Tscheu e leu vesevan ins las patrunas da casa, che mavan senza giocli, tgi per in viadi aua, tgi per dus lenns. Autras schavan ora las gaglinas per in mument. Avon casa sin plattas stevan mattatschas e fagevan termagls culs pigns.
Ils buobs, che han mai ruaus, fuvan era sin Cadruvi. Els siglievan per ils barricars e mirs entuorn e fagevan da sepigliar. Ina crotscha cun dus cavals vegn dalla punt neu e seferma avon ils «Lucas». Cuninaga circumdeschan enzacons buobs la crotscha e pondereschan exactamein ils cavals. Il Sep dil fravi manegia, che quel da maun dretg semegli grad il «Fuchs» dils Gionandrius, ferton ch’il Casper dils Tonis pretenda: «Quel co o plé finas tgombas ed è plé saraus.»
Tuttenina semida la posiziun dils buobs. Da vitg en vegn in um vegl cun ina trucca si dies ed in canaster en bratsch. Plein legria cloman ils buobs: «El Gambun, el Gambun! el o da vender tschareischas!» – Tgi seregorda buca cun legherment ed engraziament da quei brav um vegl, che ha fatg tons plaschers als affons da nossa vischnaunca? Pign mument e quasi tuts ils buobs, sco era beinenqual femna e surtut igl aug «Luis», in um vegl, che magliava bugen tschereschas, circumdeschan il bien Gambun. El haveva priu plaz osum il baun sur casa da scola. La trucca cotschna en fuorma da turnister, tschent’el ad interim sut il baun en.
El arva si il canaster. Bialas tschereschas cotschnas tarlischan ord quel. Beinduras tunschev’el vi ina ni l’autra als buobs per schar schigiar e far la queida aunc pli gronda. Ils buobs eran denton ils plirs svani denter ils umens per encurir si il bab. Beinsavend tgei quei s’approximar schi beinschit hagi da dir, haveva il bab, ni era il bien padrin – aunc oz engraziel jeu persuenter! – priu ora la buorsa e dau enzacons raps per schar cumprar tschereschas. Tgei tschaffen! Per tschun raps in pugn plein, per diesch raps dus pugns ed aunc in pèr suren. Aschia eran quasi tuts ils buobs vegni tier tschereschas, ch’els havevan schau metter en lur capetscha ni capiala. Els stevan ussa leu entuorn cun in ni l’auter da lur fargliuns e magliavan quei custeivel fretg en cumpleina cuntentientscha.

Gambun haveva bien cor e saveva con bugen ils buobs havevan tschereschas. El deva buna mesira ed ils buobs fuvan era adina cuntents cun quei ch’el deva. Enqual femna e magari era aunc igl aug Luis, che astgavan spender in tec dapli, havessen marcadau bugen da far dar enzacontas dapli. Mo Gambun scheva cuortamein: «Ju sa bétga da per nuét; ju stu i gliunsch per ellas.» Nua? – a Perdomet! – Nus buobs tertgavan, Perdomet seigi aschia in liug, sco la tiara dall’empermischun, danunder che quels dus buns umens han purtau quella gronda trocla sin in pal.
Gambun fuss atgnamein staus dalla Val Calanca, ha giu fatg la ventira cun maridar ina da Tujetsch, ina Nell, il bab dalla quala, in fravi, fuss vegnend enneu da S. Pieder el Vorarlberg. Siu fegl ha giu maridau ina da Perdomet e quella haveva sper auter survegniu per dota enzacons tscherschers ed a quella buna dunna havessen nus atgnamein d’engraziar per quei prezius fretg.
Gambun era in um vegl cun caultschas cuortas, cassacca blaua e purtava per ordinari ina capiala bergamasca cun flisella cotschna entuorn. El tschintschava plaun, empau tral nas, mo haveva in oreifer bien humor. Gl’unviern mava el per las casas, fageva e pinava canastras schi ditg sco enzatgi leva. Denteren raquintava el da tuttas sorts legras historias, aschia ch’el era adina beinvegnius, cunzun als affons. Havessen sias historias buca finiu quasi adina culs medems plaids: «Ed a mi han ei dau ina cul caz giu pil dies... ni a mi han ei dau in pei... e catschau en tiel D.B.e fatg pinar si sias canastras nauschas,» sche havessen ins bunamein pudiu crer, che tut seigi sontga verdad. Er’ei empau da quiet en stiva e tschintschavan la glieud pauc, sche deva el tuttenina ina ferma sturnidada, che tut siglieva agradsi. Quei deva nova veta.
La jamna sontga mav’el adina a Cuera per il s. ieli e purtava quel per l’entira Surselva si, ils emprems onns entochen vi d’Ursera – ina honur e favur, ch’era siu fegl ha gudiu e la quala siu beadi gauda ussa. Pilver, ina honoreivla caussa per quella brava famiglia. El ruaussi en pasch, il bien Gambun!

eeee

Sin Cadruvi er’ei denton vegniu pli e pli vit. Beinenqualin era serendius a casa. Denton mirond pli exact, eran ils umens aunc adina ils biars leu, plitost sin in maun, ell’umbriva en differentas gruppas. Quasi tuttas caschadas havevan oz da trer ensemen il latg ed ils pursanavels da mintga alp stevan ussa ensemen e rugalavan giu quella fatschenta. Ils «Signurs», ils «Magnancs» ed ils «Purs» – aschia semumnan ils pursanavels dallas treis caschadas dalla val – quels stevan per part leu sin Cadruvi e per part giu davos casa da scola, nua ch’ils «Tschamuters» fuvan era damaneivel. Ils da Culmatsch – gia da natira empau egl ault – eran si sper la casa dil Vigeli da Cadruvi, ferton ch’ils da Cuolm Cavorgia stevan humiliteivlamein leu sut sper ina pluna quaders vi encunter il Drun.
Da tschentaners enneu ha la vischnaunca da Tujetsch giu in agen cundrez cun sias bialas alps, cunzun cun il quen per la gudida. Cheu vegn ei menau in exact quen senza pupi ni tabla, senza tenta ni rispli, senza num e senza cefras. Curios, mo tonaton gest aschia. Ins vegli perdunar a nus, sche nus selubin da descriver il cundrez dallas alps en Tujetsch empau pli detagliau per saver far lu ton pli capeivel il trer ensemen il latg, cun il qual las differentas gruppas dils pursanavels s’occupavan ual sin Cadruvi.

eeee

Tujetsch ha tut mo alps cuminas e dumbra pressapauc 400 vaccas. Quellas vegnan cargadas duront temps da stad – per ordinari naven da s.Placi entochen biabein l’entschatta d’october – en treis alps: Val Val, Val Giuv e Cuolm Cavorgia cun lur differentas midadas. Tier las vaccas audan mintgamai era las genetschas, en tut circa 200 tgaus, che vegnan denton adina separadas dallas vaccas e cargadas en atgnas alps entochen vi encunter miez settember. Culs 26 da settember (pli baul ils 20) stat ei liber dad ira puspei cun ses armauls, nua ch’ins vul. Enzacontas vaccas e genetschas vegnan tenidas en mintga vischinadi a casa, seigi per il latg, ni per duvrar per bov, ni era per schar haver ellas pli bien. Pli che dus tiers gronds astg’ins, tenor uorden da vischnaunca, buca tener a casa temps da stad. Ferton che Val Val e Val Giuv han mintgina treis caschadas cun circa 60 vaccas per caschada, ha Cuolm Cavorgia mo ina caschada cun circa 35 vaccas.
Mintga diesch onns vegn ei fatg ni renovau igl uorden dallas alps. Cheu sa mintgin prender alp nua ch’el vul. Per ordinari s’annunzian ins per quell’alp, nua ch’ins ha il mises damaneivel. Cheu ein ils tiers endisai e sch’ei crod’en malauras odem la stad, sche han ins nuegl ed in pugn fein siu, senza ir a runond. Tujetsch ha numnadamein ils mises sin pastira, ch’ei en bia loghens el medem temps pastira d’alp. Ual dasperas sesanflan ils praus pils mises, sin ils quals ei vegn denton mai pasculau temps da primavera.
Cun prender alp schabegia ei naturalmein savens, ch’ei vegn memia bia tiers en ina ni autra alp. Cheu ston ins ughegiar la sort, cura ch’ei vegn ulivau las alps, che daventa mintg’onn sil di da s. Gion suentermiezdi a Sedrun. Tgi che la sort tucca, sto ceder ed ir en in’autra alp per in onn. L’auter onn sa el puspei turnar anavos ell’alp, ch’el haveva priu primarmein, sch’ei plai ed en cass, ch’ei fuss puspei memia bia vaccas en quell’alp, sche sto el buca ughiar pli la sort, entochen che buca tuts pursanavels han fatg il tur ed ughiau la sort. Sa in pur brattar alp cun in auter da pressapauc medema quantitad armauls, sche stat quei liber. Ed aschia davent’ei, che beinenqual pur ei onns ora ella medema alp.
Per ordinari audan 14–16 purs tier ina caschada, che ha siu agen tenercasa. Cheutier auda en emprema lingia il cautegia. Quel vegn dessignaus dils pursanavels el pustretsch alla fin digl onn. Il bia va quei uffeci en roda. Il cautegia ha da reger e dad haver quitau per ils fatgs dalla caschada. El ha da pladir la fumeglia – paster grond, paster pign e purtger – ha da procurar per il sal, da mirar che las midadas vegnan fatgas e da tener quen quellas. Dat ei en ina gronda malaura ni neivs, sche havess el da serender igl emprem ell’alp ni da tarmetter in representant. Croda ei en enzatgei extraordniari ell’alp ni maunca ei enzatgei, sche ha la fumeglia da sevolver ni da schar saver il cautegia.
Il resti ni uorden, che sedrova per la tegia dattan ils pursanavels denter els, empau per in. Quei, sco era las midadas, che mintgin ha da far per la stad ora, vegn fixau era il di da s. Gion. Per mintga vacca, buna ni schliata, vegn ei dau in curtè dad alp. Allura, tgi dat ina sadiala, l’auter ina binera; in la cazzetta, l’auter ina cozza; in la sigir, l’auter dus plumatschs; in il burtget da groma e quel da latg, ferton che l’auter furnescha la brocca, ed il caz furau; in il turschet, dartguir e burs da sal, l’auter il mistrer (mistral) cun in madrat eav. Quel che habitescha onz damaneivel d’in uaul furnescha las furschettas. Sulettamein per il priel e la panaglia, che in ni l’auter pur posseda, vegn ei pagau enzatgei tscheins, per il priel circa 10.– frs., per la panaglia 1–2.– frs. La suppia da mulscher ha mintga paster da purtar sez; per il «pur» ha quel, che ha da caschar igl empren da procurar.
Concernent las midadas, sur las qualas ei vegn tratg la sort e nua ch’ei croda sin treis vaccas ina midada, ni 1.– fr. per tgi che sto ni sa buca far, davent’ei, ch’ins sto far il sternem da letg, l’auter ir cul priel; in purtar in buordi curtès, l’auter la panaglia, in ir beinschit cul «mistral» (mistrer) en in’autra midada, ferton che dus auters han forsa in di la honur d’enferrar ils pors.
Il di dalla cargada, che vegn fixaus sin vischnaunca, vegn mintga pur cun sias vaccas e cun igl uorden, ch’el ha da dar – tut bein nudau culla noda casa – ell’alp sez. El surdat e recamonda ses armauls e siu fatg al paster grond, il qual surpren ussa il quitau per tegia e caschada. Il cautegia sco era il pur, che ha dad ir igl emprem vid il latg, ein era cheu e gidan tenor meglier saver e puder. Ei vegn fatg uorden en tegia, scuau ed ulivau il tschaler, sbuglientau e tschentau ils curtès. Ils pasters caveglian vi lur fagots, emprendan d’enconuscher las vaccas, principalmein quellas, che mintgin ha da mulscher, 25 il paster grond, 16 il paster pign, 18 il pur. Il purtger sto gidar il pur ni il paster grond, sch’el ei capavels da mulscher, ni sto silmeins metter giu latg tier aunc ademplir siu uffeci da tener en stavel.
Beinenqual pur ha aunc da far attents ils pasters sin quei ni tschei, ch’appartegn sias vaccas. «Mia naira è empau da dira, tilla magari enqual’ièda. – Quella co dat da tiams en tiams in tec tschuf dad in tet; mungia giu bégn ella. – Té stus vai in tec gl’egl sen mia blaua, la vo ugen dapersai e quai aun la notg. – Mia melna tscho o unflau in tec ina tgomba davus, – sa bétga cu l’o fatg, ungi’ain in tec in per tschaveras cun quell’aua tscho; a schi vess da vegnir mender, sche la savai mè. – Te Gion Antoni, sche té as in tec peida, scha rabetscha empau lenna sen quei de, tg’ju a de caschè; ju sun in pauper!» Aschia ein ils quitaus quei di. Surdau e recumandau lur tiers, lur fatg principal, als pasters ed era al Segner, tuornan ils purs sediscurrend sur quei e tschei a casa. Vegli il Segner pertgirar l’alp da disgrazias, schar star saun e far prova las vaccas!

eeee

En Tujetsch han ins il bia negins signuns ed era buca tschalers ellas alps per salvar si il purment. Cheu va mintga pur sez ad alp e rugalescha il latg quei di ni quels dis, che la roda ha tuccau el. Quella roda u gliesta vegn fatga per l’emprema gada da mintga caschada il di da s. Gion, ni la dumengia sissu e quei tenor la sort. Sin 20 crenas (25 funs) latg in di, sin 40 crenas dus dis ed a. v. tenor la quantitad latg, che las vaccas d’in pur dattan. Cheu sa lura mintgin trafficar ell’alp cun il latg da quei di sco el vul – «tenai pletost sel piun ne sel magnuc, schè envarna fetg ne mu pauc, fa in gron ne in pign geri», – grad sco el vul, igl ei siu. El sto mo dar adatg, ch’el schubregi bein la vischala da latg, cunzun ils curtès, sinaquei che siu successur vegni buca en conflict cun il «cucu». Quei fuss schiglioc ina snueivla zanur per el.
Cun il caschar entscheivan ins il tierz di suenter la cargada. Quei di vegnan era ils pors catschai ell’alp, sin duas vaccas in. Ins surdat e recamonda quels al purtger. Avon che turnar a casa sa mintgin beiber latg ni penn per stizzentar la seit, ch’ei ha fatg da vegnir siadora cun quella tuntignusa, stinada cumpignia. Ussa tucc’ei al purtger dad haver in bien egl e da far in tec beinschit, entochen che quella famiglia ei sendisada e vegn bein perina dador tegia.
Il pur, ch’entscheiva cul caschar, ha era da dar ils dus emprems dis la spisa alla fumeglia. Persuenter retila el dalla caschada 12.–frs., cura ch’ei vegn tagliau pustretsch. Aschiglioc vegn mintga pur quei di, ch’el ha il latg beinmarvegl naven da casa cun tuaglias, blahas, sac da tschagrun, cuagl, empau ris ni pulenta en in sitget ni forsa era enzatgei cuschinau per dar solver, sco era cun buna maglia per ils pasturs. El cascha lu, l’emprema stad il bia duas ga per di, tila panaglia e rugalescha la tegia. Sera e damaun mulscha el las vaccas, ch’il pur ha da mulscher, fa solver l’autra damaun e dat marenda per quei di en sac als pasturs, paun e caschiel, savens era ina buna buccada carn criua vitier. El pren lu siu fatg, magnuccas, pischada e tschagrun sco era la maglia, ch’ei vanzada e fa cun quei tut cul blah da cantuns sin moda pratica il buordi ni la carga per serender a casa. Ei il buordi buca memia grevs, sche vegn el purtaus si dies, schiglioc meinan ins quel cun bov ni sin in carret a maun en ina canastra cun empau strom suten a casa sia. Daferton vegn in auter pur cun siu fagot dad esch tegia en e fa il medem. Il quen dil latg, che vegn menaus en tegia tschavera per tschavera, daventa sin suandonta moda. Avon ch’entscheiver a mulscher vegn la stadera da crenas fermada si a mesa tegia vid las lattas da curtès. Cun quella vegn il latg dallas vaccas da mintga pur pesaus. Leu speras, el mir ni sin ina cruna, sesanfla la stiala da latg ed il cunti dil paster grond, cun il qual ei vegn nudau ni tagliau en mintgamai la peisa dil latg suenter haver tratg giu la sadiala.
La stiala da latg consista ord ina buccada lenn, il bia draus ni culeischen da circa 15 cm lunghezia e 3 cm el diameter. Secund il diember dils pursanavels dalla caschada vegn quella buccada lenn dulada ora en 5, 7 ni 8 cantunadas. Silsuenter vegn quel daus colur, per ordinari cun rida cotschna ni enqualga era cun flurs melnas ni blauas. Il moni dil cunti fa lu neidi las fatschadas tut ch’ei tarlischa. Allura vegn ei tagliau en ina profun-da cava amiez il lenn entuorn entuorn. Da mintga maun da quella cava vegn ei fatg si cun in cunti da bien péz sin mintga plat la noda casa d’in pursanavel. Quella survegn aunc sco ornament sura e sut ina leva, fina cava, che vegn denton fatga avon che tagliar ora la noda sezza. Aschia formeschan las nodas ina sper l’autra mintgina in bi quadrat. Sut la noda vegn lu tagliau en sil liung per miez il plat giu ina leva cava, che tonscha bunamein tochen giudem.
Ussa, in tagl tagliaus en e tagliaus ora sut la noda traviers la cava liunga, ha la valeta da diesch crenas, che vegn denton era numnaus «ina crusch». In tagl mo tagliaus en e buca tagliaus ora munta tschun crenas ni «mesa crusch». Autras singulas crenas e mesas crenas vegnan nudadas si giu bass el cantun da maun dretg, la crena cun tagliar en e tagliar ora, la mesa crena mo cun tagliar en senza tagliar ora. Aschia havein nus per exempel silla stiala cun crusch, tier la noda A. 72 ½ crenas latg = 7 cruschs + 2 ½ crenas; noda P. 46 crenas = 4 ½ crusch + 1 crena. Ils quarts vegnan buca quintai.


 

Survegn la stiala denton in ornament, sco per exempel in tgau, in clutger, ina crusch etc., sche vegnan las nodas partidas en per ordinari in tec autruisa, denton buc adina. La mesadad dallas nodas vegnan tagliadas en immediat sut igl ornament, l’autra mesadad amiez il lenn, aschia che la figura, igl ornament, resta adina sisum.
Per nudar si il latg las tschaveras en tegia han ins stialas plitost grossas, meins bialas e buca dadas colur. Ei il latg, ch’in pur gauda in di ni dus ni treis dis ensemen sin quella stiala, sche zuglia il paster grond quella bein bufatg en in fazalet ni en sia capetscha da tingalin e pren en sac cun el, cura ch’el va la damaun cun las vaccas ord stavel. Duront il di, in’uriala da buna peda, ferton che las vaccas schaian ni cauman, porta el vi quei quen sin in’autra bein rugalada stiala, che vegn surdada al pur, che va l’auter di a casa cun siu gudiment. Quella stiala cuntegn il quen dil latg, ch’el ha gudiu da ses conpursanavels e porta perquei era suten sia atgna noda. Quella lavur, ch’il paster grond ha cun quellas duas stialas numn’ins «prender giu latg», ina lavur, che sto vegnir fatga cun gronda exactadad. Perquei dictescha per ordinari in auter cumpogn mintgamai la summa da mintga pur al paster grond ed alla fin vegn ei confruntau il quen dalla stiala nova cun il quen dalla stiala vedra, schebein tut seigi gest. Laschond las nodas vegn ussa il quen dalla stiala vedra dulaus naven e quella fa aunc per in per dis il medem survetsch en tegia.

Denter ils pasturs dat ei beinenqualin, che ha in oreifer inschign, in agen talent, da tagliar ora ni far stialas da latg. Buca cun pauca satisfacziun e legherment surdattan els famusas, plascheivlas stialas als purs, che tegnan quei per ina speciala honur. Sper las semplas, ordinarias stialas vegnan autras turnicladas ed ornadas e muossan sin excellenta moda il gust e senn estetic da beinenqual giuven cumpogn. E quei ton pli, che quellas lavurs vegnan tuttas fatgas mo cun in sempel cunti e senza negin model. Aschia vegn ei fatg stialas cun tuor, cun clutger ed ina rucla lien, stialas cun crusch e stialas cun differents tgaus ed auters ornaments. Natural dattan talas stialas empau lavur dapli e vegnan fatgas mo da temps en temps, per far in legherment ad in pur, per esser engrazieivels ni era per tentar in «Magnanc» ni forsa perfin per tarmetter in salid allas feglias dil pur giu casa, che han giu tarmess si in aschi bien solver ed ina aschi stupenta marenda. Sil mund dat ei dapertut siu pertgei e perquei, – era sisum las alps.

eeee

Ussa, cun ina ni duas da quellas stialas en in maun ed en l’auter maun in bien cunti e beinenqualin aunc cun ina buccada rispli en bucca, stevan oz ils purs sin Cadruvi en las differentas gruppas e tergevan ensemen il latg. Aschia numn’ins il quen, che vegn rugalaus denter ils purs d’ina caschada las dumengias sin Cadruvi. Avon ch’ina roda dil latg ei mintga ga finida, vegn ei mirau con latg mintga pur ha gudiu ni caschau da l’auter, ei vegn scuntrau e tschentau si ina nova roda, nua che quel ha dad ir igl emprem a caschar, il qual ha dad haver il pli bia latg dils auters.
Il quen cun quellas stialas ei sempels, fetg sempels. Per exempel: Ils Giachens han gudiu quei di ni quels dis, che els han caschau 56 crenas latg dils Heleners, ferton che ils Heleners han survegniu 63 ½ crenas dallas vaccas dils Giachens quei di ni quels dis, ch’els han giu il latg. Ils Giachens taglian pia naven sut la noda dils Heleners quellas 56 crenas cul cunti e nodan si, sch’ei plai, leu 7 ½ cun rispli, ch’els han aunc da haver dils Heleners. Ils Heleners encuntercomi taglian naven sut la noda dils Giachens mo 56 crenas; 7 ½ restan per enzenna, ch’els debiteschien aunc ton als Giachens, il qual deivet vegn lu pagaus ni scuntraus tier la proxima roda. Il nudar si il dabien cun rispli stat liber ed ei mo ina moda nova, dalla quala ins saveva nuot pli daditg. – Ei ina stiala vita, quei vul dir, ha ella si neginas crenas pli, sche ha ella era negina valeta pli. Ins fiera naven ella ni surlai als affons per schar far termagls.
Suenter che tuts pursanavels han rugalau lur quen in cun l’auter, vegn ei tschentau si ina nova roda, nua ch’il cautegia ha da scriver si ils nums, co ils purs han dad ir silsuenter vid il latg. Quella gliesta vegn tarmessa cun l’emprema caschun ell’alp per schar surdar al paster grond. Da tschentar si quella roda dat ei beinenqual difficultad, pertgei igl ei grev da saver far endretg a tuts tgaus. Ferton che scadin pren beinbugen il latg l’emprema stad, sehonan ils biars pauc da prender quel, cura ch’ei va encunter igl atun, nua ch’igl ei mo ina pipa latg e tonaton las medemas spesas e ceremonias. Era enqueran ils biars da buca restar debiturs alla fin, nua ch’ei sto vegnir pagau anavos tiel pustretsch per ordinari tschun raps per crena. Quei vegn mintgamai fixau gia all’entschatta tier l’ulivada. Sch’ils biars van plitost nuidis firaus e dumengias vid il latg, sche dat ei tonaton enqual filosof, che preferescha grad il firau ni la dumengia, nua ch’el metta via, tenor siu quen, il pli pauc.
Havend rugalau la stiala e tschentau si la nova roda, ina liunga ni ina cuorta, sco ei fa basegns, vegn ei aunc tedlau sin remarcas ni reclamaziuns, ch’ein vegnidas ord l’alp, ni ch’il cautegia anfla per bien da far. Baul ei quei ni tschei en schliet uorden, baul maunca ina caussa, baul l’autra. Quella ga han quels e quels da far midada, l’autra gada auters ed aschia vinavon.

Sil di dad oz, la tiarza dumengia, haveva negina caschada enzatgei apparti. Ils da Val Giuv havevan giu endamen da vegnir gleiti ensemen, quei vul dir neu da Tschamut e giu da Culmatsch. Il cautegia da Cuolm Cavorgia haveva fatg attents, ch’ei stoppi aunc vegnir cumprau in sac sal per la caschada. Era cul tschentar si la nova roda er’ei iu dapertut pulit. Sulettamein quels da Cuolm Cavorgia havessen ins detg, ch’els hagien giu ina gada enzatgei pli dad ault. Denton er’ei stau mo quet dad in da Culmatsch, che mirava beinduras giu sin la pluna quaders.
Las treis caschadas da Val Val havevan concludiu oz il davos da far enferrar ils pors ton pli gleiti e giu supplicau ils pursanavels, che hagien da far quella midada, dad ir enasi en cuort, essend vegniu detg, ch’ei seigi gia stau pors, tochen ora giu Putnengia vid truffels. Las femnas da Rueras fetschien sfracs!
E pilver, ina sonda sissu mavan tschun umens vestgi en tschiep stuppa, cun bèras ed in bien ton fildirom schau giu ed in per bunas zaungas, fagend ils usitai carauns da Clavadi si. Ils da Rueras fagevan grad la solita processiun a Nossadunna. Casualmein ha il Restantoni, ch’era fruntaus quei di cul Stoffel, il tierz gerau, giu il discletg, ora si Surgiassa, da mirar in tec anavos e da dir si per siu cumpogn: «I von quaina se!» Sco il tenti fuss staus! Biars han sin quei sco mirau in tec anavos e surmenau auters, che vegnevan suenter da mirar encunter Clavadi. Denton a quels davontier ha quei nuota pudiu far; igl augsegner ed il Hasper cantavan vinavon la litania da tut ils sogns.
Las femnas da Dadens gl’uaul raquintavan pli tard, ch’ins hagi udiu buca ton daditg in di, ei eri grad per ina sonda, stermentusas vuschs, sco ei vegness giu da Rusas ni ora giu da Foppettas. Sgarscheivel er’ei! «Sche quai o mu bétga da munta enzatgei». Fa bien! Ei mava encunter l’ina. Ils umens havevan rugalau lur fatgs dad alp. Salidond in l’auter cun «Dius pertgiri! – Mai al num da Diu!» serendan els a casa per prender aunc spert enzatgei gentar avon ch’ei tuchi da viaspras. Beinenqualin, ch’ei leu damaneivel da casa pren siu convischin e parta generusamein siu gentar cun el, sinaquei ch’el stoppi buca ir schi lunsch e sappi era aunc ir a viaspras.
Ed en verdad, ei era ner temps. Gia vegneva il caluster a fimond sia pipa da Gonda giu per retscheiver ordras dil segnerfarrer cura tuccar da viaspras. Denton il segnerfarrer ha risguard. El sa, ch’ils umens han giu da trer ensemen il latg, ch’els han finiu buca ton daditg e ch’els stoppien era haver enzatgei dadens giu, sch’els veglien gidar a cantar viaspras. El spetga aunc in mument.
Plirs buobs stevan entuorn il caluster sin Cadruvi e dumandavan da schar gidar a tuccar da viaspras, ina damonda, che vegneva mai tschuncada giu dil bien caluster.

eeee

Ei era Silvester 1902. In vegl bien amitg vegn dad esch en per salidar ed agurar in legreivel niev onn. Nus havein tschintschau da quei e da tschei, denter auter era dallas bialas alps da nossa vischnaunca. Plidond dalla rendita da quellas, remarca igl amitg casualmein: «La stiala da latg han ei dismess ussa, il quen vegn menaus sin pupi.» –
Entschiet cun quei ha Duri Riedi da Rueras 1901, ch’era quella stad paster grond sill’alp da Tschamut. Ils pursanavels da Cuolm Cavorgia han entschiet cul pupi per la stad 1902, pia manteniu in onn pli ditg la venerabla stiala. Ussa vegnan las crenas ni funs latg, – pertgei la veglia stadera da crenas vegn era a stuer ceder cul temps, screts si en in carnet, nua ch’il num e schlatteina dil pur stat. Quei carnet resta adina en tegia. Per il pur, che vegn a caschar vegn ei mintga ga tratg ora il quen sin ina buccada pupi, nua che las nodas figureschan aunc ad interim enstagl il num. Las dumengias da stad vesan ins ussa ils purs sin Cadruvi cun in toc pupi rubigliau a fagend quen. Tgi tegn quel encunter in mir, l’auter encunter in esch; tgi sin sia schanuglia, tgi sto metter siu cudisch d’oraziuns suten per saver vegnir a riva cun sia bilanza. Alla finala fa quella zensla pupi si ina tuttavia miserabla tschera.
Nus savein strusch dir con malemperneivel quella nova midada ha supriu nus, con mal quei ha fatg a nus. In usit aschi vegls, aschi sancziunaus da nos perdavons, aschi pratics e gests, aschi interessants e ton sco nus savein d’anflar negliu sil mund, auter ch’en Tujetsch – dismetter quei tut en ina, senza hau ni miau – quei havein nus buca saviu capir, e capin aunc oz buca.
Pertgei ha la stiala stuiu ceder al pupi? Nus havein anflau neginas autras raschuns, che la cumadeivladad dils pasturs per buca duvrar in auter plaid. Pertgei draussa, in cunti ed ina buccada rida cotschna dat ei bein aunc en nossa vallada? La lavur per la fumeglia d’alp ei era buca vegnida pli gronda, ch’ins havess buca temps da far denter en ina stiala, ferton che la pagaglia ei carschida per in bien ton naven da dus, treis decennis. Dasperas purschess la lavur cun la stiala ina biala ed instructiva occupaziun per in giuven pastur, la veta dil qual ei beinduras, malgrad tutta poesia, aunc monotona avunda leusi sils cuolms.
Nus havein giu caschun da tschintschar cun plirs purs arisguard il dismetter la stiala e tuts han exprimiu lur malcuntentientscha cun il niev cundrez da pupi. «Quai è nuét, ina butgèda pupi, tg’in so bétga nua metter.» «In o nuét ainta maun e qu ins o da tra anziamen, sch’on ins nuét sustegn!» «Ina butgèda usche on ins gleiti piars.» «Nus turnain a manar ain la stiala.» «Quai devan ei mai schè i sut.» – Aschia tschintschavan ils purs. Schebein els han la curascha da turnar a menar en la stiala en lur alps, vi jeu buca dir. San ins haver speronza? Sch’ils purs vulan, pertgei buc? Ei mass fetg lev e nus lein viver da quella speronza!
Nus lessen buca dir e nus havessen saviu capir ed emblidar, sche quella midada fuss daventada tier ina u l’autra viulta d’impurtonza cul quen pil purment da nossas alps, sco per exempel sch’ei fuss vegniu ina gada da quella, da baghiar tschalers ellas alps e da metter si versai signuns, che capessen e tractassen il reh e fin purment in tec pli raziunal. Nus fussen era ferm perschuadi, che la rendita, schibein en quantitad sco principalmein en qualitad, purtass tgunsch ora ils cuosts, ch’ins havess forsa cheutras dapli. Tujetsch cun sias biaras e bialas alps, cun tontas vaccas e massa cauras, duess buca stuer cumprar «piun e magnuc», anzi saver exportar. Ed il fin, excellent product da nossas alps, tractaus in tec pli alla moderna, savess levmein far concurrenza a scadin product dad autras cuntradas ed acquistar in renomé grad sco il mèl ed ils buns «magnucs tgaura».
E tgi sa, fuss ei buc era pli raziunal e pli avantagius da renschar en cascharias cun agens tschalers e signuns per il temps da primavera en gronds mises, sco per exempel a Scharinas, Milez, Mulinatsch etc.? Conta lavur e ceremonias, che mintgin ha cun siu fatg, vegness ei spargnau e lu, – neve Onna Catrina, tgei figura fagess aschia ina magnucca, gronda sco la roda dil fallun da Rueras, visavi ad ina partida dils usitai hulers, tamplers dalla primavera cun bia crusta e pauc maguol ed aunc da differenta buontad! – Denton, quei ein mo patratgs, patratgs sur ils quals mintgin sa far cun temps e peda sias atgnas reflexiuns e calculaziuns.
Il niev vegn, il vegl sto ceder. Aunc enzacons onns forsa ed ins sa en Tujetsch strusch tgei ina stiala da latg vegli dir. E cun la stiala svaneschan era plaun e plaun las interessantas nodas casa. Suenter ina generaziun vegn la stiala ad esser ina raritad strusch da far capir. Gia ussa van jasters per la vischnaunca entuorn e cumpran, sch’els survegnan, stialas vedras per in bi daner. Nossas stialas ein per jasters fetg interessantas e quasi nuncapeivlas.
Ferton che nus scrivevan questas lingias havevan nus entginas stialas da latg sin nossa meisa. Tut che ha admirau quella curiosa buccada lenn. Pli ch’in e pli che dus amitgs studiai havein nus schau lignar, tgei quei pudessi esser e la risposta fuva: «Franc idols», quei vul dir pigns fauls dieus, ch’ins venerescha en tiaras selvadias! En tschien onns san ins era en Tujetsch nuot pli dad ina stiala da latg ed ins tschontscha lu leu forsa da quella, sco nus tschintschein oz il di dil barlot si Caschlè ni dil Mattias tudestg, che mava dil Rottenberg en a cavagl sin in buc alv... Il niev vegn, il vegl sto ceder, denton sche mo il spért da nos buns vegls resta!

eeee

Ei era puspei in di da stupenta bialaura. Odem igl uost er’ei. Nus sesanflavan a Sedrun sin Cadruvi. Buc in’olma era perpeis, dano enzacons pigns affons, che fagevan termagls cun crappa e ruoga leu en in encarden. Tut era vid la lavur. Ditg essan nus stai cheu, havein mirau e turnau a mirar; havein schau passar e repassar tras nies spért da tuttas sorts maletgs da nossa cara vallada. Il davos ha ei pariu, sco nus vesessen aunc leu el sulegl ual sut sia casa il vegl «Marti». Sia comba lenn – ina memoria dalla lavina da Giuv 1836 – haveva’el fitgau encunter in crap. El pinava hontas – hontas da caffè. Denter en semiav’el dils onns, nua ch’el mava aunc frestgamein cun sia comba lenn a cavagl silla fiera da Ligiaun e vendeva sia marcanzia stiarls. Inaga ha el sco scurlau il tgau e detg tier sesez: «Era tier nus sei semidau dabiè!»
Il caluster – ei er’in niev, mava a tuccar da miezdi. Ina carina buobetta, la pintga Mariuschla, vegn da leugiu, pren nus pil maun e di: «La mumma o detg, tge Vus deies vegnir a gentar.» – Bien, sche mein nus pia. Denton in cordial salid e Dieus pertgiri vus umens sin Cadruvi!

       eeee