300 onns baselgia parochiala da s.Vigeli 1691 - 1991  Sedrun

 

      
Documentaziun fotografica elavurada 1991 da Tarcisi Hendry 

 

   

Cuntegn:   Plaid sin via

Igl emprem sanctuari

La baselgia parochiala d'avon 1691
La hodierna baselgia
S.Vigeli, il patrun-baselgia
Documentaziun fotografica
Exteriur dalla baselgia
Igl intern dalla baselgia
Documents davart la baselgia

Veta religiusa

Litteratura e fontaunas

   

Plaid sin via

Dapresent (1991) sa la Pleiv da Tujetsch festivar il giubileum da 300 onns sanctuari da s.Vigeli. Bein in giubileum che lubescha da far fiasta e dar ina egliada el vargau, ella historia da nossa baselgia. La parochiala, la baselgia da vallada stat en stretg connex cun il decuors dalla veta da mintga parochian ella val, el vitg. Quei ligiom entscheiva gia cun la retschevida dil s.batten. Cheu ein ils biars i per l'emprema gada alla s.communiun. Dumengia per dumengia ha il parochian saviu retscheiver digl altar anora bia grazia e curascha per ademplir ina veta el senn da nossa religiun cristiana. Era il pli davos viadi da nossa veta terrestra meina per la davosa gada en baselgia parochiala per silsuenter ruassar el santeri.
La presenta scartira da fiasta duei confirmar quei ligiom, regurdar a temps vargai e presentar al lectur il losch sanctuari da s.Vigeli cun agid da fotografias. Buca mo igl art duei anflar via en quest document fotografic, mobein era la veta religiusa, las processiuns, messas nuvialas ed auter.
Sappientivamein ei il text tenius cuorts per dar ton pli peisa e plaz allas fotografias. Sin lectura cuntinuonta, pli profunda e scientifica visa la gliesta da litteratura alla fin dalla scartira vi.
Possi quei cudischet anflar la via en mintga casada tuatschina, svegliar interess e carezia per il vargau e promover in spert aviert e da responsabladad per igl art e la veta religiusa en nossa val.
Igl autur

      

 

Igl emprem sanctuari

"Anno domini M0 CC0 V0 [=1205] etc. Nota quod dedicacio huius ecclesie Tifesch celebratur semper in dominica proxima post festum sancti Vigilii episcopi et martyris". Quella indicaziun el vegl anniversari da 1456 dat clara perdetga d'ina baselgia gia existenta da quei temps a Sedrun. Segir vegn quei ad esser stau l'emprema baselgia ni forsa era mo ina caplutta a Sedrun e per l'entira vallada, aschilunsch sco Tujetsch fuva da lezs onns gia populau. Carteivel ei vegniu entschiet cun l'erecziun da tala la fin dil 12avel tschentaner ed ils signurs de Putnengia ein forsa schizun stai ils gronds donaturs e promaturs d'ina emprema baselgia ella val. La sura notizia lai sminar che la consecraziun dalla emperma baselgia hagi giu liug igl onn 1205. Sulettamein la tuor, il clutger ei aunc restaus a nus sco mussament e perdetga digl emprem sanctuari sin terren tuatschin. Quel seigi vegnius eregius cun crappa e plattas ch'igl entir pievel hagi rabitschau cun gronda stenta orda Plidettas en Val Nalps. All'entschatta fuva il tetg-clutger da fetg sempla construcziun. La fuorma da péz, sco el sepresenta oz, datescha digl onn 1617. Davart il sanctuari sez existan negins documents.

 

La baselgia parochiala d'avon 1691

Igl ei bein da supponer ch'igl emprem sanctuari seigi beingleiti staus memia pigns. Denton davart ina engrondaziun ni reconstrucziun d'ina nova baselgia el temps miez tardiv ei buca enconuschent. Entgins indezis laian denton tuttina sminar ch'ina reconstrucziun hagi giu liug quels onns. Da quei temps e da quella baselgia deriva igl altar dalla s.fossa che porta l'annada 1515. Medemamein laian las ruosnas-finiastra dil clutger encunter miezdi sminar che la tuor fuvi inaga diltuttafatg libra e buca encunter ina baselgia. Pli bia sclariment davart quella baselgia anflein nus ei rapport da visitaziun da 1643.
La baseigia fuva situada pli anen viers sera encunter il Run. Ella formava in quadrat e fuva bia pli pintga. Il chor haveva arviul, la nav in plantschiu-sura cun aissas che vegneva purtaus da duas retschas da petgas. Sco altar grond ei chor steva igl altar gotic, oz altar lateral dalla s.fossa. Dal maun dallas femnas sesanflava in altar da s.Bistgaun. Ei fuva medemamein ina construcziun gotica, enrihius enamiez cun in reliev che mussava Jesus che vegn prius giud la crusch. Naven da quei altar menava in esch directamein en clutger. Da vart dils umens sesanflava in altar en honur da Nossaduna dil s.rusari. Plinavon steva aunc in ulteriur altar en honur da s.Brida amiez la baselgia avon ils pass dil chor.
Tenor il rapport da visitaziun cunteneva il sanctuari enqual fetg biala e custeivla caussa. Aschia per semeglia treis crucifixs, in ord cristallas sin igl altar enamiez ed in auter da bronz cun crappa tarlischonta sigl altar da Nossadunna.
Il teschamber fuva construius cun arviul e la paramenta fuva per lezs onns detg respectabla: diesch plaunas ed in manti tgietschen. Leutier possedeva la baselgia dus calischs d'argien ed ina tschecca monstronza ord irom sularau. Era reliquias muncavan buca. Il register muossa ina biala retscha. Biaras da quellas derivavan dils numerus pelegrins da Jerusalem ch'els vevan purtau a casa.
Aschilunsch plaida igl extendiu rapport, che dat a nus in ualti clar maletg dalla veglia baselgia parochiala d'avon 1691.

 

La hodierna baselgia

Pressapauc entuorn la mesadad dil 17avel tschentaner ha in vehement entusiassem da baghegiar edifecis sacrals tschaffau il pievel dalla Cadi. Quasi dapertut ein las veglias baselgias, per part memia pintgas, vegnidas reconstruidas e remplazzadas cun pli grondas ed el stil baroc. Quei fiug da baghegiar ha era tschaffau ils Tujetschins e quei en maniera surprendenta, ein gie buca meins che sis edifecis sacrals vegni reconstrui ni baghegiai da niev enteifer novonta onns. Dasperas la baselgia parochiala ei vegniu baghegiau la caplutta da s.Leci a Cavorgia 1609, la caplutta da Nossadunna a Zarcuns 1622, la caplutta da Selva 1630, la caplutta da s.Bistgaun a Giuv, circa 1650 e la caplutta da s.Antoni a Surrein/Foppas igl onn 1679.
Igl onn 1691 ei plevon Ludivic Jagmet da Trun arrivaus a Sedrun. El ha giu curascha e gest per l'entschatta da sia pastoraziun en Tujetsch tschentau il crap da fundament per la nova baselgia.Gl'emprem ei la veglia baselgia, situada ella vischinonza dil Run e periclitada da vegnir tschaffada e destruida in di dallas lunas da quel, vegnida scarpada giu. La direcziun ei restada, mo pli fetg encunter damaun, aschia che la tuor secatta dapi lu davon all'entrada. Deplorablamein ei buca enconuschent suenter tgei plans, cun tgei mieds, tgei cuosts ed entras tgei architects ella ei vegnida eregida. Il stil e la fuorma laian dubitar che architects e construiders talians seigien stai vid la construcziun.
La lavur vegn ad esser stada ualti hanada, prigulusa e stentusa culs mieds da lezs onns. Secapescha ei igl entir pievel tuatschin s'engaschaus e gidau ad ereger lur niev sanctuari. Ils 12 d'uost 1691 capeta in accident cun Margreta, dunna da Giachen Gion Pieder. Ella vegn tuccada d'in quader curdont ed ei immediat stada morta. Las lavurs ein denton tuttina idas bein vinavon, pertgei ils 22 da november 1692 ha plevon Ludivic Jagmet battegiau igl emprem affon en baselgia nova, numnadamein Maria Catrina Beer, feglia da Giachen Beer e Maria Berther. Treis onns plitard, ils 12 da fenadur 1695 ha igl uestg da Cuera consecrau la nova baselgia.
Aunc era la baselgia per dabia buca finida, muncavan gie ils altars. Quels han denton schau spitgar. Pusseivel ch'ei muncava era vid las finanzas. In tschuppel onns ein ins secuntentai vinavon culs altars dalla baselgia veglia. Cun la nova baselgia han ils Tujetschins denton giu grond plascher e perquei han els era tschercau in ver meister per la construcziun dils altars. In dils pli enconuschents ella regiun dil Gotthard fuva da gliez temps Johannes Ritz da Selkingen, Goms/Valleis. 1698 ha el ornau la baselgia parochiala ad Andermatt. Carteivel han ils Tujetschins fatg stem dalla biala lavur ed envidau il meister-artist da vegnir a s.Vigeli.

Il contract cun Ritz datescha dils 6 d'avrel 1702. (Mira sut documents!) Entras quel s'oblighescha el da furnir igl altar grond el chor cun in tabernachel. Sco pictur artist pil grond maletg digl altar ei Sigisbert Frey da Mustér vegnius risguardaus. Cul contract dils 2 da fenadur 1703 surpren el quella lavur. (Mira documents!)
Ina lavur da tala dimensiun e qualitad ha cuzzau entgins onns. Aschia ein era ils reliquiaris da mintga vart digl altar principal vegni bia pli tard vitier. Forsa fuvan els insumma buca previ all'entschatta. Carteivel fuvan avon las statuas da s.Pieder e s.Paul tschentadas leu da mintga vart. Era ils dus altars laterals, quel da s.Brida e s.Bistgaun, medemamein ord il luvratori da Ritz, ein vegni plirs onns pli tard ella baselgia da s.Vigeli.
Con ditg per propi l'entira lavur interna ha cuzzau ei grev da dir, pertgei negins documents dattan perdetga da quellas lavurs. Igl ei da supponer ch'ils parochians da Tujetsch hagien per entuorn 1725 saviu admirar l'entira baselgia finida e la grondiusa lavur da meister Johannes Ritz en cumpleina splendur.
L'emperma gronda restauraziun dils altars ei vegnida execuida ils onns 1888/89. L'entira lavur ei vegnida fatga entras la firma Goss da Regensburg. Gliez onn ei il crucifix egl arviul vegnius disloccaus on pierti ed ils maletgs egl arviul ein vegni surmalegiai. Igl altar ei per part vegnius cuvretgs cun colurs d'ieli e bronz. L'entira restauraziun ei stada empau disgraziada ed ha buca propi cuntentau, pertgei gia suenter mo curontatschun onns vegn la baselgia danovamein restaurada totalmein. La lavur da restauraziun dils onns 1934/35 ha la firma Stöckli giu.

Las davosas restauraziuns ein succedidas 1973 la part interna e 1981 igl exteriur dalla baseigia.

 

S.Vigeli - nies patrun-baselgia  da sur Alexi Manetsch

La baseigia parochiala da Sedrun ei il sulet sanctuari digl uestgiu da Cuera ch'ei dedicaus a s.Vigeli. S.Vigeli deriva dad ina veglia famiglia romana. Suenter ils studis da filosofia ad Athen e da teologia a Ruma eis ei vegnius ordinaus spiritual ed ha entschiet a pastorar circa 380 a Trient. Da leu anora ha il giuven spiritual entschiet a cristianisar la tiara che fuva per gronda part aunc pagauna ni ch'apparteneva alla heresia ariana. Malgrad sia giuventetgna ha la giuvna cuminonza cristiana elegiu Vigeli per siu uestg. Il renomau s.Ambrosi da Milaun ha ordinau el uestg da Trient. Il grond arzuestg da Milaun ei segidaus cun siu giuven confrar cun plaid e cussegl. E veramein, entras ses priedis perschuadents, entras sias admoniziuns plein carezia, entras siu operar prudent ed entras sia oraziun nunstunclenteivla eis ei reussiu al niev uestg da gudignar il marcau da Trient en cuort temps per la religiun cristiana.

Suenter ch'el ha giu baghegiau ina baselgia el marcau episcopal e liberau quel da tuttas heresias e cardientschas blauas ha s.Vigeli entschiet a perdegar ora silla tiara. El ei buca senuspius da far stentus e prigulus viadis en vitgs muntagnards ed en vals isoladas, nua ch'el ha fundau novas cuminonzas cristianas e baghegiau buca meins che trenta baselgias.

Vigilius ha giu cletg. S.Ambrosi ha tarmess ad el treis excellents conluvrers. Ensemen cun quels curaschus umens eis ei tilaus ella contrada selvadia dil nord da Trient. Fiug e flomma per la caussa da Cristus han els entschiet lur greva missiun. Ad Anagne ha s.Vigeli convertiu e battegiau in grond diember pagauns. Returnai a Trient ha el schau anavos ses treis cumpogns. Cuort suenter ha el retschiert la tresta nova ch'els seigien vegni assassinai dils pagauns.

Denton veva bunamein igl entir territori acceptau la religiun cristiana. Mo la bandunada Val Redena (oz Madonna di Campiglio) ha salvau il cult paganil. Cheu sesanflava in sanctuari paganil da Saturn, el qual ils pagauns fagevan lur unfrendas. S.Vigeli ha era empruau da converter quella part dalla tiara. El ei serendius en quei liug selvadi, ha smardigliau cun agens mauns lur idol e fiers las scalgias en ina cavorgia. Lu eis el seglius sil pustament, leu, nua ch'igl idol steva avon, ed ha perdegau il sulet ver Diu. Schegie che sia ovra curaschusa ha imponiu ina gronda part dils pagauns, ein auters vegni neutier cun crappa per mazzar il sogn. En lur gretta han els la finala priu lur calzers-lenn ed han sturniu el. Quei ei capitau ils 26 da zercladur entuorn igl onn 405.

Vigeli, Vigilius deriva dil plaid latin vigilare, e quei vul dir vegliar. Nus lein urar che s.Vigeli vègli sur nossa baselgia, sur nossa pleiv e sur nossa biala Val Tujetsch e ch'el intercedi avon il tron da Diu, ch'il Bab en tschiel mantegni a nus ed a nos vegnentsuenter la cardientscha da nos perdavons, dalla quala las fotografias ed ils texts da quei cudischet dattan perdetga.  

 

 

 

Documentaziun fotografica

 

Exteriur dalla baselgia  

La baselgia da s.Vigeli entuorn 1910, eregida 1691, clutger (42m aults) entuorn 1200, tetg da péz dil clutger 1617. Il clutger cuntegn tschun zenns. Ils treis gronds ein vegni culai a Mustér en santeri igl onn 1821 da G.B.Monziano da Bergamo. Il quart ei da 1759 e l'auter da 1906.

Il maletg sil clutger muossa s.Gieri, ina lavur dil pictur Felici Diogg, naschius 1762. La famiglia Diogg habitava ad Andermatt ed ei seretratga suenter il barschament dil vitg neu a Tschamut, demai che la mumma da Felici Diogg fuva ina Deflorin oriunda da leu. Plitard eis el setratgs giu la Bassa a Rapperswil e daventaus in renomau portretist. Avon la restauraziun da 1888 oranava aunc in maletg da s. Cristoffel la vart dil clutger encunter sera.  

 

Vesta encunter danmaun, davontier il Drun da Sedrun che ha a sias uras smanatschau e sfurzau da baghegiar igl onn 1691 la baselgia per duas tiarzas en direcziun damaun. Sulettamein il clutger ei restaus dalla anteriura pli pintga baselgia

Viers il vitg Sedrun. Davontier el funs l'anteriura via vi Surrein ed il fallun.

La baselgia viers miezdi cuvretga dalla bellezia casa el tipic stil da nossa val.

Da Surrein anora. La baselgia al pei dil vitg. Il Run lai mo dubitar sia criuadad en cass da malauras.

 

 

 

 

Igl intern dalla baselgia

 

Il chor dalla baselgia entuorn 1910 culs treis altars ord il luvratori da Johannes Ritz. En egl crodan isl maletgs egl artg e las picturas egl arviul, la lautga da vart seniastra, las truccas semplas, la finiastra davos igl altar grond ed auter bia ch'ei oz buca pli avon maun.

La baselgia suenter la restauraziun da 1934/35. Ei vala la peina da s'entardar in amen e cumparegliar las differenzas denter las duas fotografias.

 

Ils altars da s.Vigeli  

Igl altar grond

Igl altar principal duront il temps da Cureisma igl onn 1922. La vesta lai percorscher las grondas midadas ch'ein vegnidas fatgas tier la restauraziun da 1934/35. Egl ault vesein nus las duas statuas da s.Dumeni e s.Catrina ch'ein vegnidas allontanadas e deponidas el pierti. La finiastra en fuorma da miezrudi davos igl altar ei ussa serrada si. Leu egl ault cattein nus per lunsch ora la pli biala statua digl entir altar, numnadamein quella da Nossadunna. Sur ella ei il Bab en tschiel enzugliaus en in tschupi. Omisduas figuras en in rom entagliau eran vegnidas tschentadas sappientivamein dil meister Johannes Ritz davon quella finiastra. Aschia parevan ellas pli levas, schavan denton parer las figuras mo ellas conturas. Il motiv daco ins ha serrau la finiastra.

La part giudem digl altar ei gartegiada empau greva e robusta. Aschia paran era las statuas da s.Pieder e s.Paul empau grevas. Pli ad ault e pli fins e levs daventa igl entir altar. Ils reliquiaris da mintga vart che dateschan era d'in temps pli tard ch'igl altar sez ein oz scursani per la part sisum.
La fotografia ei prida ord in album fatgs a caschun dil cumiau da sur Engler igl onn 1922 entras Teofil Locher, in anteriur fautur ed amitg da nossa val. Era las suandontas tschun fotos ein ord quei custeivel album che sesanfla egl archiv episcopal e muossa tut las baseigias e capluttas da nossa val.

 

 

Altar lateral da vart dretga en honur da s.Bistgaun. Altar da Ritz, entuorn 1723, stil e fuorma tradeschan plitost il luvrar dil fegl Jodocus Ritz. Maletg da Sigisbert Frey.

Altar lateral da maun seniester en honur da s.Brida. Seniester in tabla dalla via dalla crusch cumpradas 1889. Ina lavur dalla firma J.Deplaz da Regensburg, oriunds da Tujetsch.

Altar gotic dalla s.fossa. El surveva sco altar principal d'avon 1691. La biala decoraziun egl ault han ins schau naven igl onn 1935.

Maletg digl altar gotic. Quei maletg ei buca veseivels, sesanfla el gie sin la fatscha davostier. El representa: Jesus ed ils giuvnals egl Iert dallas ulivas.

La scantschala. Igl esch da sortida viers nord ei vegnius serraus si 1935 ensemen cun la sura finiastra.

Altar da Nossaduna dil s.rusari. Sigl altar treis statuas da s.Vigeli ed ina da s.Antoni. Davontier bein d'enconuscher ils anteriurs bauns ch'ein vegni remplazzai cun pli cunfortabels igl onn 1973.

 

 

Orglas

L'orgla steva pli da vegl sin la lautga el chor sur il secund teschamber. 1805 ha Silvester Walpen, Valleis engrondiu e transloccau quella sin la laupia nova sur l'entrada. A caschun dalla renovaziun da 1888/89 ei quella laupia vegnida engrondida sin l'entira ladezia. 1899 ha la firma Maier da Feldkirch furniu l'orgla tenor maletg sisura cun 16 registers e dus manuals.

Vesta viers l'entrada cun l'orgla nova da 19 registers cumprada 1957 dalla firma Metzler, Turitg.

 

  

  

Documents

Il contract cun Johannes Ritz

Im jahr 1702 den 6. aprilis, ist ein auffrechter und redtlicher mercht geschechen entzwischen dem kirchen vogt S.Vigilij zu Thawetsch sambt den gesambten herren einess theils und dan meister Johanness Ritz bildthauer von Wallis zu Seelgen gelegen mit nach vollgenden pacten wie nachvollget:

erstlichen soll dass chor altar gemacht werden nach Ausweisung dess abriss sambt den tabernakel in dem fues einzusetzen.

zum andern soll die kirchen wegen diser arbeit 230 reichsthaler,den halben theil zu bezahlen mit bahrem gelt, den andern theil mit vüch.

zum dritten soll er schuldig sin alle speisen zu nemmen von dem kirchenvogt, doch um den preiss, wie ess von einer loblichen obrikeit taxiert würdt.

zum vierten soll der kirchenvogt schuldig ein ihme meister haus, beth, geleger, geschier und andere zu kochen nothwendige geschier darzuo zu thuon und erhalten.

zum fünften, dass vüch betreffende, soll ess übergeben sein zu sprechen, dass namblich die kirchen ein spruchmann nemen khan, den andern spruchman der meister und dan den Jeweiligen pfarherren.

zum sechsten sollen all speisen und zehrungen ab dem ganzen capital abgezogen werden und nach abziehung der zerung bezalt werden mit gelt und vüch, wie oblautet.

letstlichen ist dem meister auff den mercht geben worden 4 philipp; falss er mit todt abgienge, sollen solche seine Kinder erstatten, und ist solches geschrieben durch mich Ludwig Jagmet, da mahlen pfarherrn zu Thawetsch in beysein der herren geschwornen aiss namblichen herrn str. Jacob Durtschey, herr statthalter Jacob Soliwa, herr statthalter Johan Mon und herr statthalter Benedict Siewi, kirchenvogt, den tag und jahr wie obstehet.

Ich Johannes Ritz beken wie obstett

 

Il contract cun Sigisbert Frey

Anno 1703 den 2. Julij ist ein mercht geschechen entzwischent die kirchen S.Vigily und dem ehrsammen Sigisbert Frey von Disentis, den grossen quader in der pfarkirchen auff den choraltar zu mahlen auff dass allerschönsten, so ess meglich ist, daran verspricht die kirchen zu geben 110 R dico hundert und zechen; daran haben wier assigniert auff Jacob Tschuosin von Medelss an barem gelt lauth handschrifft oder brieff und sigel 45 R auff Gion Bär, caluster, an barem gelt 30 R auff herren statthalter Jacob Soliwa, an barem gelt 21 R, die übrige gulden sollen bezalt werden mit zwey feisten kesen oder khorn und dass übrig werth. Ueberdiess ist dem pfarherren und dennen herren übergeben 14 oder 15 R gulden, nachdem die arbeit guoth gemacht würdt und dieses ist geschechen in beysein herrn Statthalter Melchior Genin, str. Degg Siewi, str. Christ Bär, str.Jacob Soliwa, meister Johannes Ritz, bilthawer in jahr und tag wie obstehet und jch Ludwig Jagmet, dermahlen pfarrherrn aldorten hab diesess geschriben durch biett und in beysein beeder parthen, daran an selbige tag geben 2 reichsthaler.  

 

 

Veta religiusa

Fiasta da s.Vigeli 1929. Da retuorn da Mira, davontier il cafanun, purtaus da Gion Antoni Monn, suandaus dalla Societad da musica , Sedrun. Ils tamburs e la cumpignia da mats cul capitani Sigisbert Giossi ed il sergent Alexander Loretz la fiasta dil s.Scapulier igl onn 1952.
Fiasta dil s.Scapulier igl onn 1927. Davontier la bandiera biala, purtada da Battesta Giger, Selva, ils purtaders cun Nossadunna, buobas en alv e tschupi suandadas da plirs plevons; avon il Hotel Alpsu, Sedrun. Las femnas da retuorn en baselgia visavi la veglia casa da scola baghegiada 1848, oz Casa Cadruvi.
Cun pass pli ruasseivel arrivan era ils umens sin il plaz Cadruvi. La fiasta da Sontgilcrest, davontier las cantaduras dil Chor mischedau, fundaus 1914, el ver costum da tschels onns.
Altar da Sontgilcrest sut casa da Sep Andriu Monn a Sedrun. Persunas da seniester: Fidel Monn, Gion Andriu Monn, Amalia Monn, Barla Monn-Venzin, sin finiastra Ils purtaders cun la statua da Nossadunna, suandai da plirs plevons. Ils umens che portan ein: Luis Caduff, Gion Antoni Giossi e Giachen Martin Monn
Baldachin e plevons. Da seniester a dretg: Tumaisch Cavegn, sur Gion Cadalbert, sur Giusep Durschei, Vigeli Beer, Gonda. La processiun dil s.Scapulier oragiu ils Plauns Sedrun, 1952
Impressiuns dalla processiun dil s.Scapulier digl onn 1952, tenida mintgamai la tiarza dumengia da fenadur.
Processiun da bara. Ils plevons retscheivan la bara sil plaz Cadruvi per lura srender per la sepultura en baselgia. Davostier la veglia casa da scola, eregida 1888 e dretg il Sontget dils mats. Avon che serender en baselgia vegn aunc iu entuorn baselgia e giun santeri per silsuenter lu ir el sanctuari. Fiasta dil s.Scapulier, 1923
Giun santeri. Da seniester a dretg: Vigeli Valier, Giachen Fidel Berther, Sigisbert Huonder, Albert Cavegn, Gion Andriu Berther, Giachen Giusep Venzin, Carli Berther, Gion Paul Berther, Gion Andriu Beer, Teofil Schmid, Sigisbert Berther Las femnas. Da seniester a dretg: Rosa Deflorin-Riedi, Maria Ursula Hendry-Monn, Maria Hendry-Monn, Maria Schmid-Berther, Barla Catrina Curschellas-Berther, Margheta Schmid-Deflorin, Maria Berther-Gieriet, Giuseppa Monn-Berther, Marionna Huonder-Monn, Giuseppa Flepp-Jacomet
Cruschs, bandieras, baldachin e plevons da processiun entuorn santeri. Persunas: Battesta Soliva, sur Placi Huonder, Gion Felici Monn, Placi Jacomet, Gion Andriu Berther. Retuorn en baselgia a caschun dalla processiun per la fiasta dil s.Scapulier.
La gronda roschada da mats stat spalier duront che la processiun entra en baselgia, 1927. Suenter la processiun e devoziuns serimnava per ordinari in grond pievel per tedlar las bialas producziuns dalla differentas uniuns culturalas.

 

 

Messas nuvialas  

La cumpignia da mats a caschun dalla messa nuviala da sur Sep Antoni Venzin, Rueras, 1927 Messa nuviala da sur Tumaisch Berther, Dieni, ils 20 da fenadur 1952
Per la fiasta dil s.Scapulier ha sur Tumaisch Berther festivau sia messa nuviala. Il maletg muossa il retuorn en baselgia suenter la processiun. Ils porta-baldachin ein: Ludivic Beer, Surrein e Fidel Berther, Rueras Messa nuviala da pader caputschin Silvio Deragisch, ils 9-7-1967

 

 

Diversas

 

Nozzas en baselgia da s.Vigeli Per il di dalla s.communiun las duas bambinas: Maria Barla Hitz ed Anita Curschellas

 

 

 

 

Ovras consultadas e recumandadas sco lectura

Berther P. Baseli

Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch, Studi historic 1924

Berther sur Tumaisch

Spirituals, Fraters laics e Muniessas della Val Tujetsch, 1959/60

Venzin Gion Benedetg Felici Diogg, il pictur de Tschamut, Calender Romontsch 1922
Gadola Guglielm La davosa processiun dils Tujetschins sil s.Gotthard, Glogn nr.17
Hendry T./Cathomas E. Baselgias e capluttas da Tujetsch Desertina 1983
Pöschel Erwin Die Kunstdenkmäler des Kantons Graubünden Tom 5
Simonett dr.J.J. Die kath.Weltgeistlichen Graubündens 1922
Steinmann Othmar Der Bildhauer Johann Ritz von Selkingen ud seine Werkstatt 1666 - 1729
Curti P.Notker Alte Kirchen im Oberland BMB 112, 1915
Curti P.Notker Meister Johannes Ritz im Tavetsch BMB 1935
Nüscheler A. Die Gotteshäuser der Schweiz Tom 1, uestgiu da Cuera, 1864
   
   

     

    

Fotografias

Archiv da tgira da monuments Bern

Archiv episcopal, Cuera

Archiv communal Tujetsch

Archiv dalla pleiv da Tujetsch

sur Tumaisch Berther, Uors/Lumnezia

Cathomas Ervin, Rueras

Monn-Deragisch Ursulina, Sedrun

Durschei Emilia, Segnas 
Vigeli Berther, Dieni

Monn Marc, Surrein

Hendry-Monn Maria, Sedrun

Hendry-Berther Giochin, Gonda