In tschancun enasisu igl uclaun da Funs, sper Mustér, stat ina pintga caplutta dedicada a s. Catrina d'Alexandria. Tut persula stat ella cheu sin pastira al pei dil Muntatsch. Ina bufatga via, avon che baghegiar il stradun dall'Alpsu, via da bara per ils vischins d'Acletta, uneva ed unescha aunc ussa ils vitgets Acletta e Funs cun S. Gion, Mustér.
Leusi cuchegia giu curteseivlamein Acletta cun sia biala baselgia dalla Immaculata, baghegiada dils caputschins 1670, consecrada ils 12 da fenadur 1672 da uestg Duri de Mont. Ina caplutta pli veglia sto esser stada leu pli ensi, sut casa da Battesta Jacomet, sil plaz, ch'ins numna aunc ussa "baselgia vedra", nua ch'ils vischins seraduneschan mintgamai per rugalar fatschentas dil vischinadi.
Il cronist raquenta plinavon, che uestg Gion VI Flugi hagi ils 24 d'uost 1643 "die Capell unser Frauen zu Acletta und die Capell St. Jacob zu Cuotz auf ein Tag gewichen." Forsa che quei datum sereferescha sin quella veglia caplutta, ni ch'igl ei vegniu consecrau 1670 mo igl altar grond dalla presenta caplutta. Tgi sa?
Senza dubi ei il present altar grond vegnius eregius pli tard, sco las restonzas digl anteriur altar grond, che sesanflan aunc uss si pil mir davos il present altar, laian presumar. Igl anteriur altar grond ei staus construius en stucco, semeglionts als dus auters altars laterals. - Cura ei il present altar grond vegnius fatgs? Danunder vegn il magnific maletg da Nossadunna Immaculata? Tgi ei siu autur?" . . . Quei ein tut damondas, sin las qualas aunc negin ha dau entochen ussa ina sufficienta, positiva risposta. Plirs han empruau, mo adumbatten. Nuot auter che calculaziuns e hipotesas! Il meglier ed il principal ei denton, che Mustér ha la ventira da posseder quell'excellenta biala ovra da gronda valetta artistica. Ils perderts san encurir e studiar vinavon.
Vieifer la caplutta, da S. Catrina, silla "Soliva", steva pli daditg ina tuor dalla nobla famiglia de Sax "turris antiquissima Nobilium de Sacco seu Sax" - sco pader Maurus Venzin (†1746) raquenta. Senza dubi deriva il num "Sax", ch'il contuorn da leu port'aunc ussa, da quella famgilia, da quella tuor. Sias ruinas formeschan ussa ina "muschna da vischins."
Pli ad ault, dil maun da S. Catrina, sisum il Muntatsch, steva dad in temps era ina tuor, "arx Montacii" (Hochberg), ussa in mantun crappa manedla, ferton che ins ha duvrau la biala da far si in nuegl. - Sic transit gloria mundi, - aschia svanescha la gloria dil mund!
Igl ual d'Acletta ramurescha sper S. Catrina giu. El sa far temps da malauras gronda canera e vegnir magari empau garmadis e rabiaus, perquei dat in ur grad sut d'entellir co el hagi da secuntener en tals muments ed ir per siu ordinari vau. Empau mir ed ina buccada geina grad sut la caplutta sparta il prau dalla pastira, ferton ch'ina leva punt da lenn meina vi sin tschei maun digl ual, nua ch'ina via da menadiras per Acletta meina tiel stradun dapi 1863.
Tut isolada e bandunada stat la pintga caplutta da S. Catrina mirond sco tuttas baselgias da pli da vegl encunter la damaun. Ina portetta, ina suletta finiastra da maun sut cun in garter, in tetg da slondas cun in pign clutger, che porta era buc in zenn grond, quei ei igl entir ornament exteriur da S. Catrina. Zenn e clutger ein tier quei da niev datum, forsa strusch 50 onns vegls. - Avon la davosa restauraziun dalla caplutta steva aunc maliau sulla porta: "Dieus il s. Bab." Tut che salidava s. Catrina mond speras vi ed era Dieus il s. Bab, silmeins ils pli pietus cun la biala oraziun: "Sogn Bab da tschiel empristei a mi vossa s. divina grazia, tras la quala quei che jeu fetschi oz daventi tut en vies sogn laud ed enten laud da nies car Segner Jesus Cristus. Amen." Aschia han ins raquintau a nus.
Denter las quendisch baselgias ni capluttas sin territori da Mustér ei S. Catrina senza dubi la pli pintga. Tuts vitgs ed uclauns han lur baselgia ni caplutta, priu ora Clavaniev e Caprau. Ils da Faltscharidas dian: "Nus havein nies bien s. Placi", ed ils da Buretsch tegnan cun s. Giachen. Perfin Peisel duei haver giu pli baul sia caplutta, che la lavina hagi menau naven ina gada. La statua da Nossadunna, che sesanfla silla curnisch ella baselgia da Segnas, derivi aunc da quella caplutta. Aschia raquenta la tradiziun. Avon enzacons onns han ins anflau tier il cavar sulom dad in baghetg a Peisel in parlet d'aua benedida da crap, che ha schau sminar, ch'el pudessi derivar da tala caplutta.
S. Catrina ei la pli pintga caplutta da Mustér, mo enzatgei tut aparti ha ella tonaton. Ferton che tuttas autras baselgias e capluttas da Mustér ein incorporadas u alla pleiv ni alla claustra, auda S. Catrina ad ina famiglia privata. Scriva gie ina agenda dils caputschins, che han pastorau a Mustér da 1648 -1818: "25 di Novembre - S. Catarina. La chiesa di s. Catarina é di gius privato. Se invitano si va con Messa e predica, e la Messa vien pagata da chi la commanda."
Signur e patrun da S. Catrina ei presentamein signur Pieder Durgiai da Mustér, sesents a Turitg, fegl da Pieder Anton Durgiai e Josefina Condrau. Gia biars dis ed onns auda quella caplutta alla famiglia Durgiai. Ei ha dau in temps, nua ch'ins ha negligiu empau S. Catrina e schau ir ella en decadenza. Negin leva propriamein seprender en per ella. La porta steva aviarta; ei era liber e lartg per tgi che leva. Femnas che vevan da manipular leu entuorn cun borlas, - ei dat ton cauld si cheu sper S. Catrina! - mettevan nunschenadamein lur products leu sut tetg e confidavan bugen dratgs e vonn tut a s. Catrina temps da notg e cura ch'ei plueva. Liung temps ha in'entira ala tetg cupidau sper il mir si entochen che Alois Simonet d'Acletta ha priu puccau e fatg si ella. Enstagl bauns in pér palauncs sil tratsch, blut ils mirs cun il vut da s. Catrina.
Denton quei ei tut semidau. Denter ils anno 80 e 90 dil tschentaner vargau ei Josefina Condrau, maridada cun Pieder Anton Durgiai, seprid'en cun tut cor e premura per S. Catrina. Ella ha schau renovar la caplutta internamein ed externamein; cementau en il plantschiu, procurau per novs bauns, mess neu nova paramenta e tut quei, ch'auda per celebrar decentamein la sontga messa. Tut quellas caussas vegnan salvadas si en ina casa privata a Funs e stattan en disposiziun a spirituals, che vulan celebrar a S. Catrina.
Il di da s. Catrina, ils 25 da november, vegneva ei per ordinari adina fatg fiasta a S. Catrina e lu perdanonza a Funs. Il bia serendeva il plevon da Mustér cun la s. messa el liug, ni ch'era il caplon da Segnas ni in pader dalla claustra vegneva envidaus en leutier. Ei vegneva fatg aschi solemn sco pusseivel. Il pader caputschin sco plevon a S. Gion clamava mintgamai giud scantschala la dumengia avon ils 25 da november: ". . . . croda s. Catrina. Messa e priedi a sia baselgia". E suenter alzar si cantavan las mattauns da Funs la veglia canzun da s. Catrina:
Sontga Catarina sabi spért,
Ti petga da fermezia,
Da duns, vertids fluriu iert
E spieghel da bellezia,
Ti defensiun da religiun,
Da cumportonza exempel
Da castiadad e sontgadad
Dubel custeivel tempel.
Denton buc adina schi solemn; biars onns schavan ins era stgisar mo ina mesa bassa, senza priedl, senza canzun. - 1902, ils 2 da settember ei dunschala Lucrezia, feglia da Pieder Anton e Josefina Durgiai-Condrau, morta e satrada a Mustér. Cun quella caschun ha Josefina Condrau fatg si ina messa perpetna en sia caplutta da S. Catrina per la cara defuncta, che vegn mintgamai legida dil plevon da Mustér la fiasta da s. Catrina leu ils 25 da november. Da quei temps naven vegn il di da s. Catrina celebraus a Funs cun nova premura, nova devoziun. E la caplutta vegn tenida puspei en honur e s. Catrina venerada cun nova fidonza. Ha ei gie dau in temps, ch'ils vischins da Funs seradunavan temps da stad firaus e dumengias a S. Catrina e recitavan vi tier sera ensemen il s. rusari.
Isolada, tut bandunada stat S. Catrina sper la punt al pei dil Muntatsch. Con ditg? Da cura enneu? Bugen havessen nus enderschiu tgei onn la caplutta da s. Catrina ei vegnida baghegiada. Denton nua encurir? Vid la caplutta anflan ins negin onn. Ils cudischs vegls dalla pleiv da Mustér, enten ils quals ei pudess forsa esser stau entginas notizias da quellas varts, ein i alla malura tier il barschament dils Franzos. La famiglia Durgiai, alla quala la caplutta auda gia da liung temps enneu, scadin cass in pèr generaziuns, posseda negins documents. Nua sevolver? Forsa dat la tradiziun sclariment? Glieud veglia san raquintar savens sco in cudisch, ch igl ei in plascher da tedlar. Ed els raquentan bugen, cunzun cura ch'els sentan, ch'ins teidla cun interess. E grad per caussas daditg vargadas han els tut auter sentiment, tut autra pietad, che per caussas dil temps niev. Dasperas han els savens ina memoria aparti per quei da vegl.
Nus havein enconuschiu in um, che saveva numnar igl onn da naschientscha da mintga persuna da siu ualti grond vitg e tier biars aunc dar en il di. E tscheu e leu havein nus entupau frestgas matronas, che savevan dar exact sclariment dalla parentella da pliras generaziuns. Biaga essan nus stai mal, che nus havein buca dau meglier adatg pli baul en discurridas da persunas veglias, che raquintavan aschi bugen ed aschi bein da tuttas uisas ord il temps vegl, persunas ch'eran dasperas strusch stadas a scola e che savevan beinduras gnanc scriver, denton raquintar oreifer, ch'ei era in smarvegl. Quei partratg ha stimulau nus da serender inaga a Funs per dumandar glieud veglia da leu notizias sur S. Catrina. La speronza sin in bien resultat vegn franc a remunerar la stenta. Detg e fatg!
Odem igl atun fuv'ei, in suentermiezdi, ch'ei smuschignav'empau. Mond tras Funs cattein nus cuninaga ina marcanta veglia fatscha, culla cuorta pipa sin bucca, che cuchiava ord ina stretga finiastra. "Tgei studieis l'aura?" havein nus dumandau. "Havess aunc da far ton sco in tumpli risdiv ed in pèr stublas, mo oz ei da far nuot." - Enaquella vegn sia dunna ord casa en mondura da cavar truffels ed ei tut sesnuida vesend nus sut casa e fuss bugen turnada anavos, sch'ei fuss buca stau memia tard. Mo sfurzadamein e tut schenada eis ella ida speras via. Remarcond nus denton, ch'ins sappi tonaton buc ir a cavar truffels cun resti da firaus, ei la massera stada cuntenta, pli che cuntenta.
Nus dus havein cuntinuau cull'aura. Vegnend lu plaun e plaun cun nos patratgs pli ella bassa, havein nus encuretg da vegnir tier nies intent ed havein fatg la damonda: "Saveis era cura la caplutta da S. Catrina enasi tscheu ei baghegiada?" - Spert survegnin nus la risposta anavos: "Quella ei adina stada!" - "Mo, mo!" E nus stuein sco haver tratg la schuiala sin quella prompta e franca risposta, e dabot vegn ei confirmau: "Gie gliez, quella ei adina stada!" - "Buca mal", havein nus tertgau e dumandein vinavon: "Haveis nuota scartiras cheu a Funs sur quella caplutta?" "Da miu saver buca." - "Tgi ei la pli veglia persuna cheu a Funs ?" - "Il Battesta vi leu, aber quel sa nuot; quel vegn gie si da Disla!" - Prest havein nus encurschiu ch'ei era da far nuot cun S. Catrina. Per ventira mava grad ina marcanzia stiarls speras ora e nus havein schau grad e gradgiu ils "studis ecclesiastics" ed havein entschiet a raschunar cun special interess dallas fieras da Sebiastg e Ligiaun, nua ch'il cumpogn sin finiastra era stupent da casa. El fuva gie staus pliras stads versau starler da Maighels, enconuscheva bein ils marcadonts dalla Surselva ed haveva cumpignau in u l'auter pliras gadas en "tiara taliana."
Malgrad nies fatal schliet resultat havein nus tonaton bandunau nies bien veteran cun engraziament. El haveva gie leventau buca mal il bien humor cun sia franca risposta: "Quella ei adina stada!" - "Quel sa nuot, quel vegn gie si da Disla!" - Adia!
S. Catrina, ch'ei "adina stada" havein nus manteniu ad interim en buna memoria. Il curios resultat sur sia entschatta ha stimulau nus aunc pli fetg per sia historia. Plaun a plaun eis ei era reussiu d'anflar en ina veglia cronica entginas notizias sur la caplutta da s. Catrina. Nus schein suandar cheu igl essenzial.
Avon la famiglia Durgiai fuva ina famiglia Huonder en possess dalla caplutta da s. Catrina. La numnada cronica raquenta, ch'ei fuvi stau gia da vegl enneu si Sarz (Sax) ina pintga caplutta en honur da s. Catrina, mo che seigi ida sutsura cul temps. Cheu ha lu 1704 in cert statalter Nicolaus Huonder, che habitava probablamein a Funs, e ch'era fetg rehs ed era staus gerau "des kleinen und grossen Raads" a Mustér, schau baghegiar sin particular giavisch da ses treis fegls Nicolaus, Martin e Josef sin siu quen quella caplutta per particulara devoziun tier s. Catrina d'Alexandria. Mir, tetg etc. han custau 124 renschs: quei ch'auda tier igl altar, sco calisch, resti da far messa, candelors etc. han custau 53 renschs. La statua da s. Catrina ha il sculptur Joannes Riz fatg, al qual statalter Nicolaus Huonder ha giu pagau per tagliar ora e sulerar, tier aunc ina tabla votiva a S. Gion, 31 rensch 3 bazs. L'entira summa per la caplutta da s. Catrina seigi pia stada 208 renschs e 3 bazs.
1708, ils 30 d'avrel han ins arranschau ina gronda processiun e cumpignau cun tutta devoziun la nova statua, "die verguldete Bildnuss der hl. Catharinae" , ord la baselgia parochiala da S. Gion si a S. Catrina, nua che pader caputschin Fioriano, da lezzas uras plevon a Mustér, ha scadin cass teniu in edificont priedi sur s. Catrina. Cheutras seigi la devoziun tier s. Catrina, patruna dils students, vegnida renovada ed augmentada.
Monsignur uestg da Cuera, Duri VII Federspiel, ha giu dau lubientscha da celebrar la s. messa a S. Catrina, naturalmein suenter ch'igl altar ei staus consecraus. La cronica metta aunc vitier, ch'il tit. legat Jacobus CaracioIus hagi lubiu danovamein 1712, ils 7 da november, ferton ch'el era a Mustér per benedir e consecrar la nova baselgia claustrala da s. Martin, da leger messa a S. Catrina.
Plinavon vegn ei raquintau, ch'in cert Giachen Adalgott Gieriet hagi urbiu ora da Ruma in perdun cumplein per siat onns. Pli clar vegn ei buca detg. Probabel ei quei manegiau in perdun cumplein sil di da s. Catrina, ni forsa aschi savens sco ins viseta la caplutta? Quei perdun seigi puspei vegnius renovaus silsuenter.
Il sura numnau Giachen Adalgott Gieriet sto esser staus in um da pietad e da gronda influenza. El steva a Buretsch ed ha fatg 1687 in pelegrinadi a S. Giachen da Compostella en Spagna e 1700 in tal a Ruma. El ha giu regalau treis s. reliquias alla claustra e duas alla baselgia da S. Gion, las qualas el ha giu obteniu da sia eminenza cardinal Maria Bernardo Conti. Sia dunna senumnava Maria Castgina Baselgia. El ei morts ils 21 dad avrel 1728.
Mintg'onn vegnev'ei legiu a Funs il di da s. Catrina, ils 25 da november, treis entochen quater sontgas messas e duront igl onn ora pliras autras e beinduras perfin cantau solemnamein la sontga messa dils reverendissims paders - "ein gesungenes ampt figuraliter gehalten."
La "messa solemna" a S. Catrina meina nus sil patratg, - raschuns havein nus denton neginas - che la caplutta pudessi esser stada vidavon empau pli gronda e quei tonpli, ch'ei vegn aunc raquintau ella cronica, ch'ei fuvi maliau ella caplutta 27 sogns ni sontgas, che vegnan numnai si tuts cul num sut il tetel: "Die nahmen der heyligen und heyliginen deren Bildnuss in der Capellen zu St. Catharina gemahlet worden". Denter quels buca meins che tredisch maletgs, che representan differentas s. Catrinas.
Statalter Nicolaus Huonder ei pia staus in grond benefactur da S. Catrina. Denton era aunc per autras baselgias ha el giu in bien cor. Alla baselgia parochiala da S. Gion ha el fatg si dus dretgs dad alp en Cristallina (80 renschs); a Nossadunna dallas dolurs in auter dretg en Cristallina; persuenter duei vegnir legiu ina messa perpetna. Plinavon ha el regalau ina cruna d'argien a Nossadunna dallas dolurs. - El ei era quel, che ha schau maliar 1707 a S. Gada sil mir dil maun dallas femnas dus maletgs entras il pictur Giachen da Sumvitg, che hagi custau 32 renschs ed 11 bazs.
Statalter Nicolaus Huonder ha mussau aunc tscheu e leu siu bien cor per baselgias e paupers, denton el haveva era enta maun enzatgei. La cronica fa la remarca: "Herr Str. Nicolaus ist gar ein reicher Man gewesen, hat über die hundert tausend R. gehabt."
Era ils fegls da statalter Nicolaus Huonder
han giu artau quei spért da beneficenza dil bab e nus schein aunc
suandar entginas notizias da quellas varts, aschinavon che quei illustrescha
empau il contuorn e perquei ch'els seregordan denter en era generusamein
da S. Catrina.
item hat H. Joseph vermacht'der kirkhen
zu St. Joannes für deme Organist R. 80.
item unser lieben Frau von rosen kranz aldorten
ein alprecht zu Russein R. 40.
Herr Martin Huonder und H. Joseph Huonder
haben vermacht
dem hl. Nicolao (Mompe Tujetsch) 5 philip.
dem hl. Joseph zu Bugnei R. 30.
dem hl. Lucio zu Disla R. 30.
unser lb. Frau in Sumvixerbad R. 40.
item der Pfrund zu St. Joannes iährlich
15 quartanen salz R. 150.
dem Kloster zu Disentis ein ewige mess R.
40.
item vor Zeiten 40 R. gelt für 2 rothe,
damastinen Chormantel.
Item haben H. Martin Huonider und H. Joseph
Huonder der Capellen zu St. Catharina si Sarz vermacht 25 bazs lehen zins
si Accleta. Capital R. 150.
item si Sarz haben sie vermacht der hl.
Capell 4 stüklein guot, so dess Gilli Maissen gewesen, so 110 R. facit.
- summa facit gegen R. 1270.
In fegl da statalter Nicolaus Huonder cul num Christian ei staus maridaus a Trun cun Margaretta Christ dil Risch. Era quel ha schau vegnir tier bein enqual regal a Nossadunna d'Acladira ed alla baselgia parochiala da leu. Niessegner haveva era benediu el cun beins temporals. "1729 als ein gemeine schniz od. taglia zu Thruns gemacht, hat man ihn geschnidet per R. 40,000". Christian Huonder ha giu quater fegls e treis feglias ed ei morts, sche nus sbagliein buca 1733.
Dils auters fegls da statalter Nicolaus Huonder senumnava in, sco gia detg Nicolaus, naschius 1669. Quel ei daventaus pader en claustra a Mustér cul num Martin. Sia messa nuviala ha el celebrau ils 21 da mars 1697 e quei el liber avon la porta claustrala, nua che decan Gion de Castelberg, plevon a Trun, ha teniu il priedi festiv. Pader Martin capeva bein l'architectura ed ha survigilau la construcziun dalla presenta baselgia claustrala. El ei morts ils 9 da zercladur 1713 ed ei satraus en baselgia claustrala avon igl altar da s. Giusep, in di, nua ch'ils da Sumvitg eran grad vegni cun processiun a Mustér.
In secund fegl da statalter Nicolaus Huonder haveva num Martin ed ei staus maridaus cun Onna Maria de Castelberg ed ha giu in fegl cun num Conradin. Suenter la mort da sia dunna ha Martin Huonder studiau teologia ed ei daventaus spiritual. Sia messa nuviala ha el celebrau mardis Pastgas ils 28 da mars 1701, en baselgia da S. Gion, nua che siu fegl Conradin ha surviu messa e decan Gion de Castelberg fatg il priedi. Sur Martin Huonder steva sursesez ed ha giu, ton sco nus savein, negina pastoraziun. - Siu fegl Conradin ei maridaus cun Maria Eva de Castelberg ed ei staus mistral 1730/1731. - Nus savein dir tier quella caschun, che buc ina schlatteina da Mustér hagi dau alla baselgia tons spirituals, sco la schlatteina Huonder. Nus possedein notizias da buca meins, che da dudisch "sur Huonders."
Josef, il quart fegl da statalter Nicolaus Huonder, ei buca staus maridaus ed ei morts ils 20 da schaner 1734.
Ils geniturs da statalter Nicolaus Huonder ein stai: Christ Conrad Huonder e Barla Baselgia, ferton ch'el sez ei staus maridaus cun ina certa Anna de Fontana. Nicolaus ha aunc giu treis frars: statalter Gion Huonder, che ha giu treis fegls, statalter Christ Huonder zu Acletta cun quater fegls ed ina feglia e Cunrad Huonder im Dorf. -
Sco ei vul parer ei il patronat dalla caplutta da S. Catrina ius cul temps vi sin differentas famgilias dalla parentella Huonder, che havevan quitau per il resti dalla caplutta e ch'envidavan en in spiritual ni pader da far fiasta a Funs il di da s. Catrina. Entras ina maridaglia ei lu il patronat ius vi sin la famiglia Durgiai. La tatta da Pieder Antoni Durgiai, um da Josefina Condrau ei stada ina Cristiana Huonder. -
"Adina" ei S. Catrina buca stada, denton sia historia ei veglia ed interessanta. Quei muossan gia las cuortas notizias, che nus havein saviu dar sur la carina caplutta, che stat leusi isolada, tut persula sper la punt al pei dil Muntatsch.
Nus concludin nossas notizias sur S. Catrina, ses benefacturs e protecturs cun ils bials plaids dalla cronica: Retribuere dignare, Domine, omnibus bona facientibus vitam aeternam. Veglies dar o Segner, a tuts quels che fan dil bien la veta perpetna!
S. Catrina a Mustér! Il di da s. Catrina haveva avon temps aunc in'autra muntada per Mustér. Quei di era mintgamai in avis tier niev progress ella sabientscha e tier nova pietad. Il di suenter s. Catrina vegnev'ei numnadamein dau l'entschatta alla scola, che cuzzava entochen Ia jamna sontga. S. Catrina ei gie la patruna dils filosofs, e denter quels pigns ha ei adina dau filosofs, ch'ein daventai silsuenter gronds filosofs. Ins leva entscheiver la scola cun ina buna intenziun, sut la protecziun d'ina perderta sontga.
Sin quella nova veta scientifica vegneva il pievel era fatgs attents. Il calender dils reverendissims paders caputschins, che pastoravan da gliez temps a Mustér, - igl ei ussa uonn 1918, il december, gest 100 onns, ch'els han bandunau Mustér suenter ina activa e benedida pastoraziun da bunamein 200 onns, - quei calender cunteneva la interessanta notizia ch'era da publicar la dumengia avon s. Catrina: "II giorno dopo s. Catharina principia la scuola, ma senza obligazione." Il di suenter s. Catrina entscheiva la scola, denton senza obligaziun. Ei steva pia liber dad ir a scola! Ah, tgei consolaziun vegn quei ad esser stau da lezzas uras per la pli part dils buobs e tgei consolaziun fuss quei aunc ozildi per biars, la remarca: "ma senza obligazione!"
Ins sa dir tgei ch'ins vul, ir a scola, stuer seser ed esser serraus en quasi igl entir di ora, e lu aunc aschi liung temps, quei ei per affons, cunzun ora silla tiara, in grond sacrifeci, in'unfrenda greva pli che greva. E l'experienza muossa fetg savens, ch'il resultat corrispundi tuttavia buc adina alla gronda unfrenda, anzi ch'ils affons vegnien savens stuffientai, che biars daventan indifferents, gnervus, uaps da spért e da tgierp. Nus essan tuttavia buc encunter la scola en general e nus giavischein era buc anavos las relaziuns dil temps vegl, denton che la scola dad ozildi cun siu sistem, cun ses plans, roms, troppa cudischs, tut tenor il medem fatguir, sappi scaffir ina generaziun sauna, pratica, ventireivla, quei sa crer tgi che vul. Saziar quels che han fom ei in'ovra da misericordia, denton stuffientar enzatgi ei fatg entiert. Non multa, sed multum! Buca bia, denton bein clar, fundamental fuss senza dubi da preferir. Item . . . principia la scuola, ma senza obligazione . . . e tonaton han nos perdavons saviu lur fatgs grad aschi bein sco nus, sche buca meglier; els ein stai grad aschi cuntents e ventireivels sco nus, probablamein aunc meglier che nus. Basta!
Cun il di da s. Catrina entschaveva avon onns era mintgamai nova veta spirituala a Mustér. Ils da Mustér vegenvan aunc pli pietus! Il directori dils reverendissims paders caputschins cunteneva perquei sin quei di la remarca: " Si da principio pure a dir la sera il Rosario sino a Pasqua." Ins vegn ad entscheiver a dir il rusari la sera entochen Pastgas. Ed ei vegn dau en exactamein co quei haveva da daventar.
Gliendisdis, mardis, mesjamna rusari sigl altar da Nossadunna dil rusari. Gievgia la cruna dil Segner sigl altar da S.Carli. Quella devoziun vegneva fatga sin suandonta moda: Deus in adiutorium... Adoremus te Christe et benedicimus tibi etc., allura ina salidada enstagl dil Gloria Patri... Silsuenter treis decadas babnos ---- Alla fin treis babnos e salidadas. Sit nomen Domini benedictum. Oremus (come nel Cartello!). - Il venderdis vegneva ei recitau il rusari da Nossadunna dalla dolurs sin siu altar. - Sonda la litania sigl altar da Nossadunna dil rusari.
Alla fin vegneva ei aunc detg mintga sera igl aunghel dil Segner cun De profundis e lu privatim da bass tschun babnos (las sontgas tschun plagas) cun bratscha aviarta. Suenter suandava la benedicziun. ferton ch'il spiritual serendeva en teschamber cantava il pievel, la gievgia: Tantum ergo... ni Laudato sempre sia....; il venderdis: Virgo Virginum praeclara....; la sonda: Salve Regina...; il gliendisdis: De profundis...; ils auters dis in himni da Nossadunna. Ei fuva pia ina biala variaziun e surtut il pievel cantava mintga sera enzatgei, che aulza il cor.
Dil temps dils reverendissims paders caputschins existeva aunc bein enqual autra isonza a S.Gion, che nus havein emblidau via totalmein. Ei auda denton buca tier s. Catrina, denton s. Catrina vegn franc a perdunar, sche nus raquintein aunc dabot mo in per caussas.
Dumengia Septuagesima, la sera, entschaveva il "Perdun a Baselgia", che cuzzava entochen dumengia Quinquagesima inclusiv. Mintga sera vegneva ei cantau la litania Lauretana, allura: Deus in adiutorium......, silsuenter in misteri e quendisch babnos e salidadas cun Gloria Patri.... alla fin. Ora pro nobis...., Oremus: Concede..... Aunghel dil Segner.... De profundis.
La fiasta da Sontgilcrest vegnev'ei exponiu e cantau messa ella pleiv allas otg; suenter messa dau la benedicziun e reponiu. Immediat suenter, havend scumiau paramenta, vegnev'ei intonau "Pange lingua" e l'entira vischnaunca serendeva cun processiun en claustra ed assisteva leu allas funcziuns. Finiu la processiun en claustra turnava la vischnaunca cun processiun a S.Gion cantond il "Te deum".
Da s. Martin visitavan ils da Tujetsch igl emprem la baselgia da S.Gion, nua che l'entira vischnaunca da Mustér era seradunada. Il plevon da S.Gion entschaveva la litania da tut ils sogns ed ins mava ensemen cun ils Tuatschins en claustra e turnava puspei en processiun anavos ella baselgia parochiala cantond la litania da Nossadunnna. A S.Gion vegnev'ei proclamau perquei giud scantschala la dumengia avon: ".... croda s. Martin, nus vegnin ad ir cun processiun en claustra." Denton avunda!
Nos perdavons havevan e prendevan bia megliera peda da far dil bien, che nus. -Nus vivin per ordinari en preschas e fuolas e vegnin perquei tonaton buca fetg ferm vinavon. Bein enqual devoziun e pietusa isonza da pli daditg ei messa en emblidonza ni scursanida. E quei ch'ei semanteniu para beinduras aunc memia liung. Il vegl imperatur Lothar ha giu raschun da dir: "Ils temps semidan e nus semidein cun els."
Aunc ina muntada haveva il di da s. Catrina per Mustér. Sin quei di ni leu entuorn serimnava il Cussegl grond, il parlament dalla Cadi a Mustér, el liug da sia residenza. "Roda dertgira s. Catrina" fuva ina usitada expressiun dil temps vegl. Il cumin e ses organs havevan pli baul tut autra impurtonza, che ozildi. Quasi tuttas fatschentas generalas e publicas vegnevan fatgas giu a Mustér. Perfin ils "mess", quei vul dir ils deputai sil Cussegl grond a Cuera, da 1803 entochen 1816 mo dus per nies cumin, survegnevan lur instrucziuns dils ufficials dil cumin serimnai a Mustér. Il parlament dalla Cadi seradunava perquei era pli savens, diesch entochen dudisch ga regularmein per onn, tier ils auters "extra cussegls", che vegnevan clamai ensemen, denton mintgaga mo in ni sil pli dus dis. Dasperas fuva quei Cussegl grond dil cumin pli numerus, ch'ozildi.
Cun salter, scarvon ed assistent dumbrava il parlament ni Cussegl grond dalla Cadi 20 persunas, ils megliers, ils pli perderts e sabis magistrats, che las sis vischnauncas ni las quater cuorts savevan mo tarmetter. E scadin cass deva lur preschientscha e lur radunonzas en casa cumin, nua che sia grazia monsignur avat assisteva mintgaga ufficialmein, in agen colorit e sentiment alla capitala.
Tut quei, che quels sabis signurs tractavan en lur radunonzas sut il presidi dil mistral per il beinstar dalla tiara, vegneva mess a protocol. Igl ei da star zun mal ed igl ei in donnun per la historia e la cultura da nies cumin, che quels protocols avon 1788 ein daventai ina unfrenda dil barschament dils Franzos.
Ina caussa, che vegneva per ordinari tractada e finida silla radunonza "Roda dertgira s. Catrina", fuva da fixar la "Clamada d'in ludeivel cumin dalla Cadi." Il bia vegneva ei tratg ora ina cumissiun gia sin la radunonza "fiera da Mustér", che vegneva tenida da lezzas uras igl emprem d'october.
Aschia er'ei vegniu ordinau per exempel sin la dertgira da s. Catrina 1804:
"Ei era d'in ludeivel oberkeit fatg la elecziun d'in signur per cuort per tschentar si ina clamada sura dallas victualias a proporziun dil temps, havend in ludeivel oberkeit schon la fiera da Mustér l'obligaziun giu, da tschentar si e publicar quella, essend aber per certs motivs quella refretga entochen questa dertgira.
Signurs ils quals ein stai per far la clamada
sin approbaziun d'in ludeivel Oberkeit:
per Mustér: Sgr. statalter
Giachen Martin Genelin,
per Tujetsch Sgr. statalter Duri Venzin,
per Sumvitg e Trun: Sgr. landama Nay,
per Breil e Medel: Sgr. statalter Josef
Duri Giossi e scarvon."
La "clamada" ch'ins veseva pli baul en mintga stiva fermada vid igl esch ni la preit, fuva norma legala per vender e cumprar.
Avon nus sin meisa stat la "clamada" fatga
il november 1832 e suttascretta ufficialmein da Gion Rest Caduff da Breil,
assistent regent. Sch'ins va atras ils prezis da lezzas uras per
"purment, garnezi, pumas, carns, latgiras, ovras e launa", sco la clamada
vegneva mintgamai partida en e metta quels prezis en cumpargliaziun cun
ils prezis dad ozildi, che la terribla uiara ha menau neutier, sche vegn
ei tut tuorbel avon ils egls. Ins sefida strusch d'allegar mo in per exempels:
| 10 crenas pieun da alp ni in stèr | 5 flurins |
| 1 crena caschiel magher dad alp | 12 crizzers |
| 1 curtauna segal | 56 crizzers |
| 1 curtauna tschereschas neras tostas | 1 flurin 6 crizzers |
| 1 crena carn d' armaul | 11 crizzers |
| 1 mesira latg entir | 6 crizzers |
| 1 crena launa lavada | 56 crizzers |
| etc. etc. |
Ins saveva ver da tuttas uisas, niev e veder,
sco ins leva per bass prezis; perfin tschagrun fiers, che negin leva ussa
magliar pli avon l'uiara, savevan ins cumprar per 8 crizzers la crena!
Ils capitalists, che mavan a trer en lur tscheins da S. Martin eran bi leds, sch'els survegnevan la mesadad en daner blut. Tschei vegneva pagau cun rauba, che la glieud haveva en abundonza. Igl ei gest il cuntrari dad ozildi, nua ch'ins ha pli u meins daners, mo nua ch'ei maunca la rauba. Tgi stat ni steva meglier? Igl imperatur Lothar schess puspei: "Ils temps semidan e nus semidein cun els."
Sco ei fuva usitau pli da vegl en bia loghens,
aschia han bein era muliners da Mustér fatg serasontga il di da
s.Catrina. Cun quei che s.Catrina ei vegnida marterisada cun ina roda,
che haveva en tschien taglioms, duess ins buca muentar ina roda per siu
di, ni roda da filar ni roda da mulin. Aschia raquintavan nos vegls ed
ei vegneva observau. Pli da vegn mulavan ils muliners buca per quei di.
Ad in muliner, che haveva mulau per s. Catrina, era ei siglientau la roda
per castitg, ch'el haveva buca teniu il di da s. Catrina.
Arisguard la roda da filar vegn quella tenida
eri ozildi en bia casas ualti exact, buca mo il di da s. Catrina, mobein
era auters dis emblidond il vegl proverbi:
Sez filau e sez tessiu
Dat il meglier vestgiu!
Suenter haver celebrau s. Catrina avonmiezdi en baselgia ein ils muliners da Mustér forsa vegni ensemen suentermiezdi ella veglia ustria dalla punt on Gonda tiella "Balugna", sper in scart troccas ed in bien glas vin. E tgi less far curvien? Dil rest formava l'ustria dalla punt dil temps dalla via vedra, mintgamai la "davosa staziun" per ils da Medel e da Tujetsch e per ils da "sura".
Nus essan alla fin cun nossa discurrida.
- Ei exista dapresent circa 300 differentas cartas illustradas da Mustér
e siu territori, denteren oreifer bialas. Ina dallas pli bialas ed artificialmein
pli finas ha signur Mischol da Schiers dau ora 1913 (nr. 1322) cun la caplutta
da S. Catrina, che fa ina zun plascheivla impressiun. Bugen purschessen
nus ussa quella per conclusiun a scadin lectur e lectura per memoria e
salid da s. Catrina, isolada e persula al pei dil Muntatsch sper Mustér.