Spirituals, fraters laics e muniessas della vischnaunca de Tujetsch

da sur Tumaisch Berther; Dieni/Rueras

cumpariu el Pelegrin1959/1960 e sco separat

Al lectur

«Baselgias, capluttas e spiritualesser de Tujetsch», sut quei tetel ha rev. pader Baseli Berther, OSB publicau gl'onn 1924 ina broschura sur la historia della pleiv e dellas baselgias, e sur ils spirituals nativs de Tujetsch. En ina partida artechels en il «Pelegrin» lessan nus continuar cun quella lavur. Zacontas notizias cun maletgs duein presentar ils spirituals sorti ord il pievel tuatschin duront ils davos 100 onns.

Ei fa plascher d'era astgar presentar dus fraters laics ed aschia far attents nies pievel sin quella clamada memia pauc risguardada. En ina tiarza part vegnin nus a scriver sur las muniessas de Tujetsch entradas en las diversas claustras e congregaziuns. Gia pader Baseli ha giu rimnau notizias sur las muniessas de Tujetsch, mo ei mai vegnius de publicar quellas.

Tgei intent ha quella lavur? Gl'emprem less quella lavur mussar a nossa giuventetgna con biars han elegiu ina clamada spirituala, mo ord ina suletta pleiv romontscha. Jeu less puspei inaga far attents sin las clamadas spiritualas ed entruidar in ni l'auter de patertgar e dumandar sesez, sche Dieus ha forsa era clamau el tier ina tala sublima clamada. Tut che sa ch'ei dat oz memia paucas clamadas spiritualas. Svegliar clamadas e supplicar il pievel d'adina puspei far oraziun che Dieus detti a nossa giuventetgna bia clamadas spiritualas quei ei gl'emprem scopo de quella lavur. - Plinavon less quella publicaziun esser in regal a nies pievel tuatschin, ch'ha schenghegiau alla baselgia tons spirituals e tontas muniessas. - Segir eis ei era in segn de pietad visavi rev. pader Baseli, in regal sin siu 100avel di de naschientscha, sche nus continuein cun sia lavur. Pli tard pon quellas notizias era haver ina certa valur historica.

A tut quels ch'han gidau a vegnir ensemen cun il necessari material - haiel stuiu mulestar biars - lessel cheutras admetter cordial engraziament. Menziun mereta il redactur dil «Pelegrin», rev. pader Vigeli Berther ch'ha propi dau il stausch decisiv.

Engraziament era alla Stampa Romontscha ch'ha surpriu de procurar las clischas.

Spirituals de Tujetsch

Gl'emprem stuein nus purtar 10 spirituals gia menzionai en la lavur de pader Baseli (1924) mo ch'ein per part vivi suenter aunc biars onns ed han luvrau e prestau bia. Per che la lavur seigi cumpleta purtein nus era quei che pader Baseli ha giu scret sur da quels en sia publicaziun. Da scadin spiritual dein nus ils datums della veta, eventualas publicaziuns e dals spirituals defuncts ina caracteristica sebasond sin necrologs cumpari en la «Gasetta Romontscha», en il «Pelegrin», en il «Disentis» etc.

1. Beer Giusep Tumaisch, canoni

(Vigeli Giusep - Maria Ursula Gieriet), Gonda;

naschius ils 9 de mars 1861; studegiau a Sviz. S.Murezi (Valleis), Nossadunnaun e Cuera. El leva vegnir benedictin a Nossadunnaun, denton ha la divina providientscha giu destinau el per sia patria romontscha. Ordinaus spiritual a Cuera ils 5 d'uost 1877. - Caplon a Sedrun ils 26 de matg 1818-1881, ils 27 de mars; plevon a Sedrun 1881-1885, ils 25 ded avrel; plevon a Sumvitg 1885-1905, ils 16 de november; caplon a Zignau 1905-1918, ils 10 de schaner; spiritual dil spital s. Clau a Glion 1918-1925; - Vicari episcopal 1896, canoni extraresidenzial 1897; morts ils 24 de schaner 1925 a Glion ed ils 27 satraus a Sedrun. -

En siu necrolog, en la Gasetta Romontscha 29.1.1925 legin nus: «Sacerdot grischun romontsch exemplaric ... tut che haveva bugen quei predicatur tier missiuns e sin fiastas .... » Sur Tumaisch Beer prendeva zun serius cun las obligaziuns sco pastur dellas olmas. El saveva esser stregns e serius mo era buns havend adina avon egl il salit dellas olmas ad el confidadas.

2. Berther Tumaisch Giusep

(Duri Battesta - Onna Maria Ursula Schmed), Dieni;

naschius ils 7 de mars 1853; studegiau a Mustér, Sviz, Minca, Eichstätt e Cuera; giu grev de decider tgei clamada eleger: Miedi ni spiritual; ordinaus spiritual gl' 1. ded uost 1880; - Caplon a Sedrun avrel 1881-1885; plevon provisor a Sedrun 3 meins; plevon a Surrein ils 21 de zercladur 1885-1908; plevon a Vignogn ils 17 de november 1908-1909; plevon a Patta ils 10 d'october 1909-1928; president cantonal della uniun populara catolica 1906-1909; da 1928-1931 plevon resignat a Camischolas, Tujetsch, nua ch'el ha igl 1. ded uost 1930 festivau tgeuamein - de far pli gronda fiasta ha el buca lubiu - siu giubileum sacerdotal de 50 onns. Morts ils 19 ded uost 1931 e satraus a Sedrun tier «ina mai s'udida participaziun dil pievel.»

Sur Tumaisch Berther ha publicau las suandontas,scartiras:

1. «In quart ura avon ils ss. Sacraments.» Mustér 1888, II. ed.
2. «La frequenta communiun.» (translatau), Mustér 1885.

3. «Pomologia (P. Chrys. Amrein).» (translatau), Mustér 1896.
4. «Igl alcohol e sias consequenzas.» S. Gagl 1907.

5. «Relaziun denter scola e casa paterna.» Gossau 1913.
6. «La cassa de Raiffeisen.» Gossau 1921.

Plirs artechels instructivs en gasettas e calenders (Glogn 1927-28 e 1929). Scolast Deplazes de Surrein scriva en la Gasetta Romontscha 27.8.1931: «Sur Berther ha ultra de siu operar per il salit dellas olmas encuretg cun senn pratic de levgiar las relaziuns socialas de nies pievel .... El fuva il gidonter dils malsauns .... Regeva l'epidemia dellas palletschas, lu era el en siu element e schubergiava e desinfectava las gargiattas dils affons cun perfetga segirezia ... Special renum haveva el de medegar plagas, e sia «clinica privata» era enconuschenta lunsch entuorn . . . A zun biars ch'han assistiu alla sepultura de plevon Berther, eis el inaga, forsa bia gadas staus in misericordeivel samaritan ... El rimnava las jarvas medicinalas e tarmetteva quellas per part a siu congenial e bien amitg, il renomau plevon Künzli ... El era in capavel apicultur e promoveva la tratga ded aviuls cun tener cuors e referats, cun artechels en gasettas e calenders, cun fundar l'uniun ded apiculturs della Cadi (1922 daventa el commember d'honur de quella) . . . Sur Berther ei staus promotur della pomologia . . . el procurava las giuvnas plontas, nobilisava las sorts de puma cun enferlar e cultivar plontas degeneradas ... (el ha fundau l'uniun de pomologs della Cadi) ... ha fatg enconuschents il pur cul cultem artificial e recumandau ils sems de fein .. Ludeivla menziun mereta sia premura de sclarir il pievel sur gl'intent e l'impurtonza dellas cassas de spargn tenor sistem Raiffeisen ... ha a Surrein fundau in'uniun de s. Giusep cun in fondo per sustener giuvens e giuvnas che vulan emprender in mistregn .... »

Il fegl ufficial della diocesa numna plevon Berther Tumaisch: «homo sincerus et munificus, sacerdos pius et pastor fidelis» in um sincer e da bien cor, in spiritual pietus e fideivel pastur.

Litteratura: Placi Sigisbert Deplazes: La pleiv de Surrein; Ischi 1940, p. 84; Guglielm Gadola: «Il Glogn» 1932, p. 124; Gasetta Romontscha 1931, nr. 33 e 34.

3. Berther pader Baseli (Giachen Martin) OSB a Mustér

de Dieni; frar de sur Tumaisch Berther.

Naschius ils 11 de november 1858; studegia a Mustér, Sviz, Friburg, Eichstätt e Cuera. - Premlitinent della infanteria 1882. - Profess ils 16 de december 1884; ordinaus spiritual ils 17 de matg 1885. - Professer de latin, franzos, tudestg e romontsch. Prefect della scola claustrala 1888 - 1906. - Fundatur e conservatur della biblioteca romontscha claustrala.

Pader Baseli ha ediu suandontas scartiras:

1. «Pren mira tiu retg vegn tier tei.» In per plaids als cars affons che sepervegian per l'emprema ga. Mustér 1887

2. «Il tschundubel scapulier.» Nossadunnaun 1890.

3. «Sas era nua Giuv ei?» (I. tom Chrestomazia) 1896.

4. «Il spazzatgamin.» Cumedia en dus acts. (Annalas) 1896:

5. «Cudisch de messa per pietus affons.» (G.Mey) Nossadunnaun 1903, II. ed. 1922.

6. «Sin Cadruvi» Reminiscenzas ord la Val Tujetsch. Solothurn 1904.

7. «Selva avon 100 onns.» Notizias culturhistoricas. Mustér, 1909.

8. «Il cumin della Cadi de 1656 e mistral Giachen Berchter.» Mustér 1911.

9. «Notizias sur ils zenns de s. Gions a Mustér.» Mustér 1916.

10. «A Camischollas.» Notizias culturhistoricas. Ingenbohl 1917.

11. «Sontga Catrina a Mustér.» Mustér 1919 (Separat della Gasetta Romontscha)

12. «Ils Bannerherrs della Cadi.» Cun notizias ord la historia dil Cumin della Cadi. Ingenbohl 1920.

13. «Baselgias, capluttas e spiritualesser de Tujetsch.» Ingenbohl 1924

14. «Avon onns. Dis commemorativs ord la historia della Cadi.» Mustér 1928 (sep. Gasetta  Romontscha)

15. «Reminiscenzas d'in vegl curant de Mustér.» Mustér 1929. (sep. Gasetta Romontscha)

Dapli aunc circa 25 scartiras religiusas; poesias d'occasiun etc. Professer dr. Guglielm Gadola ha en «Nies Tschespet» 1943 descret veta ed ovras de pader Baseli. Sco el menzionescha leu ha pader Baseli gronds merets sco fundatur della biblioteca romontscha claustrala e sco cronist della historia della Val Tujetsch e della Cadi. - Pader Beat Winterhalter porta en «Jahresbericht 1932» in citat sur pader Baseli che nus schein suandar cheu:

«Welchen Eindruck macht seine grosse Gestalt mit ihrer fast militärisch strammen Haltung ... ein Mann, der mit konsequenter Energie seinen einmal gefassten Plan, trotz aller Hindernisse ausführt, der in aufrichtigen, durch ernste Askese veredeltem Streben, im Widerstreit der Meinungen an der einmal erkannten Wahrheit festhält, gegen andere, aber ganz besonders auch gegen sich selbst gewissenhaft streng und ordungsliebend.»

4. Venzin Gion Antoni

(Giachen Fidel - M. Mengia Nescha Condrau), Selva

Naschius ils 15 de dec. 1858; studegiau a Mustér, Sviz, Nossadunnaun e Cuera; ordinaus spiritual ils 19 de fenadur 1885. - Caplon a Rueras ils 28 d'october 1886 - 1935. Il giubileum de 50 onns sacerdot, ch'era prevedius sin ils 15 d'uost 1935 ha el stuiu «festivar» malsauns en letg. Morts ils 21 de settember 1935 a Rueras e satraus a Sedrun. Sur Gion Antoni Venzin era oravontut in spiritual dell'oraziun e perquei ei sia pastoraziun stada zun buna. Duront sia pastoraziun a Rueras, ha Rueras giu 4 messas nuvialas (1895, 1926, 1927, 1931). E las 5 clamadas sacerdotalas ch'ei ha dau suenter sia mort a Rueras ein buca il davos in fretg dell'oraziun de sur caplon Venzin e de siu continuau admonir de far oraziun per quella impurtonta caussa. -

Publicaziuns de rev. sur caplon Venzin:

1. «Poesias religiusas, dedicadas ordavon als scolars de doctrina sco era al pievel». Mustér 1918.

2. «La sontga Via della crusch sco devoziun de casa, libra versiun tenor P. Hermann Fischer SVD cun maletgs.» Glion, Derungs, 1929.

3. «Cudischet per assister alla s. messa ed allas viaspras e per retscheiver ils ss. sacraments cun entginas oraziuns quotidianas». Mustér 1932; 1946, II. ediziun.
 

Sempels sco el era haveva el capientscha per ils quitaus de mintga di de ses fideivels. Ei sto esser ch'el prendeva savens la stad en la s. messa l'oraziun per bial'aura, pertgei en il missale ch'el duvrava ei il fegl cun si quell'oraziun fetg duvraus ed isaus. Entras la «biblioteca de vischins, Rueras» ch'el haveva sez mess ensemen procurava el cunzun alla giuventetgna per buna lectura. Ord calenders e gasettas tschentava el ensemen, ni perfin scriveva giu (tgei pazienzia!) e ligiava tier cudischs lectura per il pievel. Sia entira veta pastorala - 49 onns - ha el operau en tutta tgeuadad e fideivladad sco caplon a Rueras, encurend en tut siu far e demanar mo Diu ed il salit dellas olmas. Aunc oz, sch'ils de Rueras plaidan de lur anteriur caplon giubilar, audan ins adina puspei ils plaids: «Nies bien augsegner vegl!» «Il bien sur Venzin!» «In bien carstgaun!» «Sempels, sempels ... » «In um de paternos!» «In sogn!» E suenter la mort de lur preziau caplon schevan els: «Sche nies augsegner ei buca ius alla grada enta parvis, lu va ei mal cun nus.»

Litteratura: Gasetta Romontscha 1935 nr. 39; «Disentis» 1935 nr. 1, p. 18.

5. Brugger Giusep Aluis, canoni

(Aluis - Maria Culastia Muggli), Rueras

Naschius a Messina/Sicilia ils 5 de settember 1871; studegiau a Mustér, Friburg e Cuera; ordinaus spiritual ils 14 de fenadur 1895. - Plevon a Trun ils 23 d'october 1895 - ils 2 de november 1912; plevon a Mustér ils 2 de november 1912 - 1944; spiritual el spital a Glion 1944 - 1948; resignat a Mustér 1948 - 1953. Vicari episcopal dil capetel della Cadi 1918 - 1944. Numnaus canoni extraresidenzial 1921. Il giubileum sacerdotal de 50 onns ha el festivau per la fiasta dil Cor de Maria, ils 26 d'uost 1945 a Rueras. Morts a Mustér ils 11 de zercladur 1953 e satraus a Sedrun tier ina gronda participaziun de pievel cunzun dellas pleivs de Trun e Mustér nua che sur canoni Brugger haveva giu pastorau quasi 50 onns (17 a Trun e 32! a Mustér).

Sur canoni Brugger ha scret denter auter:

1. «La scola», referat sin la dieta catolica a Trun; Gasetta Romontscha 1920, nr. 41-45.

2. «Ein freies Wort über die Churer Pädagogik» en «Pädagogische Blätter» 1910, nr. 29-31.

3. «Patratgs sut gl'Ischi». Ischi 1924.
4. «P. Maurus Carnot». Ischi 1936.

E biars auters artechels en la Romontscha ed en gasettas tudestgas.

Sur canoni Fry scriva en il necrolog en la Gasetta Romontscha 1953, nr. 49, 50: «.... Ina veta pleina de merets . . . Talentus tut aparti, gudeva il giuven spiritual sur Giusep Aluis Brugger tondanavon la confidonza de ses superiurs ch'el ei gia da seminarist vegnius destinaus per plevon de Trun ... Sut igl impuls de Decurtins, instruius da rudien, privatamein da quel ed en continuau studi, ed all'universitad de Louwain, Belgia (ch'el viseta zaconts meins 1903) iniziaus metodicamein, era sur Brugger preparaus per trer la spada els combats dil spert che stevan avon maun. Ed el ha fideivlamein e valerusamein secundau Decurtins, els combats pli pigns spel Rein ed els pli gronds leuo el mund della scienzia. Ils onns 1907 tochen all'entschatta dell'emprema uiara mundiala, l'epoca dil modernismus, ei sur Brugger, cun pader Maurus Carnot, Flurin Berther, dr. Feigenwinter, staus in dils pli fideivels defensurs e concampiuns dil «Liun de Trun», siu confiert e siu organ vivent en la nauscha lutga. En gasettas digl exteriur e svizzeras della bassa (cunzun el «Basler Volksblatt») ha el repetidamein precisau il pugn de vesta catolic ariguard il modernismus literari e filteologic. Ses artechels fagevan valer profund studi ed in giudeci filosofic clar e madir ... Sco siu magister, aschia s'occupava sur Brugger il pli bugen de problems della scola. Da tutta forza ha el susteniu il combat de Decurtins encunter ils cudischs de scola ufficials e per il «Sigisbert en Rezia» de pader Maurus Carnot ... Ensumma, quei che sur Brugger ... ha operau cun la plema, en artechels orientonts ed en fatgs de principi, seigi spirontamein religius u socials u politics, mereta laud ed admiraziun ... Sur Brugger, staus adina buns cun tuts, beneficents culs paupers tochen en sespogliar dil pli necessari ... Quei um de savida, quei um de buna plema, quei um de gronda e greva lavur - el veva en moda extraordinaria aunc quei dun, che fa per il dretg spiritual ed um de Diu, ina pietad solida. Sur Brugger fuva, sco siu bab spiritual, sur Antoni Venzin, caplon de Rueras, che ha giu schenghiau ad el il habit de canoni, sur Brugger fuva in um d'oraziun, in augsegner de paternos ... »

Litteratura: Gasetta Romontscha 1953, nr. 47, 48, 49, 50. Pelegrin: 1953 nr. 7, Calender Romontsch 1946, p. 38. «Disentis» 1953, nr. 2.

6. Venzin Hans Giachen, decan

(Gion Fidel - Onna M. Deflorin), Selva

Naschius ils 15 d'uost 1871; studegiau a Mustér, Nossadunnaun, Friburg e Cuera; ordinaus spiritual ils 16 de fenadur 1899. -Plevon a Siat ils 13 d'uost 1900 - ils 29 de november 1906; plevon a Sumvitg ils 2 de december 1906 - ils 23 de november 1935;caplon a Selva ils 24 de november 1935 - ils 26 de zercladur 1948. Decan dil capetel grond sursilvan. Morts ils 26 de zercladur 1948 a Selva e satraus a Sedrun. En il necrolog per sur decan Venzin en la Gasetta Romontscha 1948, nr. 27 scriva Sur plevon Durschei: «... Ils 2 de december (1906) arriva el propi sil camp de sia lavur gronda e stentusa, en la vasta pleiv de Sumvitg.

Msgr. uestg Georgius saveva che sur Hans Giachen fuva in um saun e ferm, che temeva buca la lavur. Schegie ch'ei fuss stau de far detgavunda per dus, ha sur Venzin pastorau 29 onns persuls Sumvitg cun Compadials, Laus, Clavadi e s. Benedetg. Ils davos onns haveva el de far ductrina en 7 scolas. Remarcabel, sur Hans Giachen Venzin fuva tonaton adina de buna veglia ed haveva temps per scadin, che vegneva tier el per cussegl e confiert. La lavur ed ils quitaus savevan crescher che biars havessen piars tutta curascha, el pudeva aunc adina rir e far sias renomadas sgnoccas. Ins steva propi tgunsch dentuorn quei bien augsegner aschi sempel e humiliteivel ... » e da bien humor.

7. Beer Giachen Giusep, canoni

(Giachen Fidel - Barla Catrina Brida Deflorin), Sedrun

Naschius ils 12 d'uost 1872; studegiau a Mustér, Nossadunnaun e Cuera; ordinaus spiritual ils 16 de fenadur 1899. - Plevon a Schlans ils 11 d'october 1900 - ils 15 de matg 1910; plevon a Ladir ils 22 de matg 1910 - ils 13 d'avrel 1913; plevon a Rueun ils 27 d'avrel 1913 - ils 9 de settember 1941. Resignat a Trun/Campliun 1941 - 1957, ed en igl asil de s. Giusep a Cumpadials 1957/58. Da Campliun ano ha el aunc prestau gronds survetschs a Trun ed a Zignau en confessional ed en scola. Numnaus canoni extraresidenzial 1940. Il giubileum sacerdotal de 50 onns ha el festivau 1949 cun ses 3 fegls spirituals en tutta tgeuadad a Locarno tier la Madonna del Sasso. Morts a Glion el spital ils 17 de december 1958 e satraus a Trun.

Sur Gion Cadalbert, fegl spiritual de sur canoni Beer caracterisescha il meriteivel plevon sco suonda: «El era en ses megliers onns vegnend a Rueun, in augsegner plein forza e spert de lavur. Gia 1913 ha el restaurau la baselgia de Rueun. El era in um d'uorden e disciplina en pleiv e buca meins en scola. El haveva fetg bugen ils affons, mo tuttina temevan ils affons el, mo stimavan el, perquei ch'el era in um grad e gest. En siu temperament savens empau anetgs, mo prest puspei buns. Sia gronda legria e satisfacziun en sia pastoraziun a Rueun ein las 4 messas nuvialas stadas. Sur canoni Beer pareva beinduras d'haver ina crosa dira e ruha, mo el haveva in bien cor ed ha fatg bia bien zuppadamein.»

Litteratura: Gasetta Romontscha 1958; nr. 102; «Bündner Tagblatt», 1959,nr. 2.

8. Deragisch pader Placi (Giusep Antoni), O. Cap.
(Emanuel - Maria Luisia Valier), Bugnei

Naschius ils 11 d'avrel 1875; studegiau a Mustér e Nossadunnaun; entraus egl uorden dils caputschins a Lucern 1904; profess 1905; studegiau teologia a Sion, Friburg e Soloturn; ordinaus spiritual ils 10 de fenadur 1910.- Staus stazionaus en las suandontas claustras dils caputschins: 1911 a Sursee, 1915 a Sion, 1919 ad Olten, 1920 ad Altdorf, 1925 a Schüpfheim, 1927 a Dornach, 1935 a Rapperswil, 1940 a Wil nua ch'el ei morts ils 16 davrel 1944. «In egl ha dau a mi la clamada», aschia ha pader Placi entschiet siu emprem priedi ch'el ha teniu en sia pleiv nativa a Sedrun. Pader Placi ha per cun 25 onns entschiet a studegiar. Avon ha el fatg a casa il pur e passionau catschadur. Entras ina disgrazia sin la catscha ha el piars in egl. Quei eveniment ha muentau el tier la decisiun de daventar spiritual.

La lavur de sia clamada ei stada: far priedi, dar exercezis e tener missiun. El e siu frar, pader Teodosi han teniu missiun en bein tuttas pleivs romontschas. Quei era dus missionaris e predicaturs, predicaturs savessan ins dir tenor la devisa de s. Paul: dir al pievel la verdad seigi quei opportun ni inopportun. Els capevan de perdegar en in tun che tschaffava il pievel. Stregns missionaris eran els, mo beinvesi e fetg stimai dal pievel.

Cuort avon sia mort ha pader Placi detg inaga: «Aschi ditg sco jeu hai pudiu hai jeu luvrau, quei astg'jeu dir.» Gie, veramein, quei astgava el dir. Siu davos priedi tenius ils 13 de fevrer 1944 porta il tetel: «Nies pelegrinadi tier il parvis.» Igl ei quei stau siu 4083 avel priedi! - En la gasetta dils caputschins «Fidelis» 1944 pag. 93 legin nus: «P. Placidus war ein Bündnerbär und dazu ein Spätberufener. Bergbauer, Gemsjäger und Soldat ist er gewesen. Mit 29 Jahren erst ins Noviziat. Da lässt sich einer nicht mehr so leicht formen. Mit den besten Willen konnte er das Herbe, Verschlossene, das Argwöhnische und Aufbrodelnde seines Charakters nicht völlig zähmen ... P. Placidus war ein Kämpfer, der nicht immer ohne Wunden blieb. Aber er hielt im Kampfe aus ... »

Litteratura: Provinzzeitschrift «Fidelis» 1944, p. 93; «Disentis», 1944, nr. 3, p.70.

9. Deragisch pader Teodosi (Tumaisch Baseli), O. Cap.
Bugnei; frar de pader Placi

Naschius ils 15 d'avrel 1888; studegiau a Mustér e Staus; entraus egl uorden dils caputschins a Lucern 1909; profess 1910; studegiau teologia a Stans, Zug e Friburg; ordinaus spiritual ils 29 de zercl. 1915. - Staus stazionaus en las claustras: 1917 a Wil, 1919 a Staus, 1921 a Rapperswil, 1927 a Sursee, 1928 a Mels, 1933 a Sarnen, 1936 a Mels, 1938 a Sursee, 1939 a Wil, 1942 a Sviz nua ch'el ei morts ils 19 de fenadur 1944 en la vegliadetgna de mo 56 onns. Pader Teodosi ha translatau en romontsch: «Via della crusch en memoria della s. missiun.» (Ediziun tudestga da Erich Eberle) Mustér, 1943. Per ils geniturs cun lur pign fatg de pur a Bugnei er'ei buca lev de schar ir dus fegls, quasi ils medems onns a studegiar. Sia mumma - aschia ha ella sezza raquintau - seigi ida a Mustér tier pader Maurus e dumandau tgei far. Quel ha detg ch'ella seigi obligada ded ir a collectar per puder schar studegiar ses fegls.

Aschia ei quella mumma ida plirs onns tras ils vitgs della Surselva e collectau per ses 2 students. Tgei spert de sacrifeci! Ils rev. paders de pli tard han tras lur operar buca tralaschau de remunerar al pievel romontsch per sias almosnas.

Ord «Provinzzeitschrift Fidelis» prendein nus il suandont sur da pader Teodosi: En ses 29 onns sacerdozi ha el teniu 96 missiuns, 59 en pleivs romontschas. A Feldkirch ha el 3 ga dau exercezis per giuvens romontschs. Sco predicatur haveva el in bien talent de raquintar. Pader Teodosi era in um della lavur, capavel predicatur, bien confessur, mo era in pader cun bia humor. - Exact 3 meins, suenter ch'el haveva assistiu a siu frar pader Placi sin pugn de mort, ha era el dau anavos si'olma al Segner.

Ils paders Deragisch, dus vers representants dil pievel muntagnard sco pader Maurus descriva el en ils versets:

«Die Schuhe rauh, die Herzen zart Ihr sollt sie kennen lernen.

Wie ihre Berge hoch und hart Mit edelweissen Sternen.»

Litteratura: Provinzzeitschrift «Fidelis», 1944, p. 166.

10. Monsignur Venzin Gion Benedetg, decan dil capetel catedral, vicari general e protonotari apostolic

(Vigeli Giusep - Rosa Simonet, de Casura), Selva

Naschius a Sutcrestas-Selva ils 13 de schaner 1892; studegiau a Sarnen e Cuera; ordinaus spiritual ils 22 de fenadur 1917. - Plevon a Breil ils 11 d' uost 1918 - ils 11 de settember 1932; canoni custos della catedrala a Cuera ils 20 d' october 1932 - ils 12 de december 1941; plevon della catedrala gl' 1 de schaner 1933 - igl 1. de schaner 1938; plevon della baselgia dil Salvader a Cuera igl 1 de schaner 1938 - ils 11 de schaner 1942; decan dil capetel catedral ils 12 de december 1941; vicari general ils 31 de december 1941 - dec. 1952; honoraus cun la dignitad de protonotari apostolic 1946; morts ils 15 d' uost 1955 e satraus sil santeri avon la catedrala a Cuera.

Msgr. Benedetg Venzin ha scret:

1. »Felici Diog, il pictur de Tschamutt», Calender Romontsch 1922

2. «Patratgs sur l'elecziun della clamada» Gasetta Romontscha 1923, nr. 13 e ss.

3. «Brevs ad in giuven» La Vusch dils Mats: 1930, nr. 1-12, 1931, nr. 1-15

4. «Notizias ord igl urbari vegl de Breil» Separat Gasetta Romontscha 1930; nr. 4,6,8.

5. «Ils ovs de Pastgas» da Cristoffel Schmid. Translatau en «Nies Tschespet» 1925.

6. «Igl utschi canari» da Cristoffel Schmid. Translatau en «Nies Tschespet» 1933.

7. Tier il cudisch «1500 Jahre Bistum Chur» ha el scret l'introducziun e procurau l'ediziun de quell'ovra (NZN Verlag 1950).
Sur Benedetg Venzin havess 1923 saviu ir sco caplon della «Garda Svizra» a Ruma. Msgr. uestg Georgius e tut il pievel romontsch ein stai cuntents ch' el ha buca dau suatientscha a quei clom.

Sur Giusep Durschei ha cun raschun scret en il «Pelegrin» nr. 9. 1955: «Cun msgr. decan Gion Benedetg Venzin . . . ei il pli grond tuatschin de nies temps ius en fossa.» Gia ils biars aults e grevs uffecis che nus astgein tschentar sper siu num vegnan a regurdar generaziuns de pli tard che quei stoppi esser stau in perdert e zun capavel augsegner.

Che Sur Benedetg ha, strusch ord il seminari, giu de surprender la gronda pleiv de Breil, muossa la gronda confidonza ch' igl uestg haveva viers il giuven spiritual.

«Sur Benedetg», sco il pievel numnava el, era aunc ch' el era gia prelat, era in spiritual popular, in bien predicatur, in um perdert mo era practic e cunzun in um de lavur. «Ses priedis e las diversas publicaziuns de lezs onns (a Breil) demuossan in bien senn per l'historia e carezia per la tradiziun religiusa romontscha. Per satisfar ad in grond basegns de nies pievel haveva el priu a mauns, cuort avon che vegnir clamaus a Cuera, l'ediziun dil niev legendari. Ina lavur vasta e minuziusa, che sur Balzer Pelican, plevon a Dardin (in bien amitg de sur Benedetg) ha lura continuau, mo deplorablamein buca pudiu finir avon sia mort.» (Calender Romontsch 1956).

A Breil ha sur Benedetg renovau il chor ed ils altars della baselgia parochiala e dellas capluttas. A Cuera ha el 1935 baghegiau la baselgia dil Salvader. Per la baselgia de siu vitg patern a Selva, barschada cul vitg 1949, ha el rimnau 33’000 frs. Tier il renovar e baghegiar baselgias e cunzun tier l'administraziun dils beins dil capetel catedral ha sefatgs valer siu «dun exprimiu per fatgs d'administraziun.»

Sco plevon della catedrala a Cuera e sco vicari general della gronda diocesa de Cuera ha el giu de dar il damogn ad in immens buordi de lavur. Mo gest «sia experientscha, ses duns, sia constituziun ferma e sauna, sia energia e siu maun speditiv havevan fatg ded el in spiritual ordvart qualificau» per gl'uffeci de vicari general.

Sur Benedetg ei era staus in fautur dil Romontsch. Endisch onns ha el representau la Romania ella suprastonza della Ligia Romontscha. Ord il necrolog en la Gasetta Romontscha (nr. 67, 1955), screts da Sur Giusep Pelican, fegl spiritual de msgr. Benedetg Venzin legin nus sur ils davos onns de sia veta: «Il mars 1950, sin il viadi de creisma el cantun Sviz, han ils emprems simtoms de sia posteriura malsogna entschiet a sefar valer. Msgr. Venzin ha aunc ediu il cudisch «1500 Jahre Bistum Chur», preparau e diregiu las festivitads dil giubileum. Igl atun entscheiva ina paralisa a ligiar el pli e pli vid il letg. El sto sesuttametter ad ina greva operaz;iun la quala resta senza success. Dapi lu ei mintga di tochen la mort (5 onns!) stau in di de suffrientscha. Ei ha duiu esser che quella veta, che pareva destinada aunc per in'autra missiun, contonschi sia perfecziun el pitir . . . Duront ses liungs onns de suffrientscha vegn perquei il defunct ad haver meritau bia, fetg bia per las olmas. Sin sia memoria della messa nuviala haveva el scret ils plaids dil psalmist: Ti has priu mei per il maun, o Segner, e menau mei secund tia voluntad (ps. 72,24). Bugen vi jeu sacrificar a Ti e glorificar Tiu num pertgei el ei spir buontad (ps. 53, 8). Da quella empermischun eis el buca untgius era cu il maun dil Segenr ha menau el per la senda della crusch. Sia dolorusa malsogna ei veramein stada ina via della crusch ... » - Tier sia demissiun sco vicari general 1952 scriva msgr. uestg Caminada en «Folia officiosa» (1952, nr. 6): «Wir bedauern, und es tut uns leid, dass wir dieses Jahr die Demission des hochwürdigsten Herrn Generalvikars Monsignore Benedikt Venzin entgegennehmen mussten und dass wir als Dank für die langjährige Hilfe, die seine Arbeitskraft und seine grossen Talente uns angedeihen liessen, nur die Worte sprechen können: Der Hergott möge ihm die Kraft geben, die grosse, ihm durch die Krankheit auferlegte Prüfung und Aufgabe tragen zu können als Opfer für das Wohlergehen der gesamten Diözese.»

Il fegl ufficial della diocesa dat a msgr. Benedetg Venzin il bi attestat: «Satis notum est eum libenter alüs subvenisse et hominem magni laboris summaeque industriae fuisse.» Gl' ei avunda enconuschent ch'el gidava bugen ils auters e ch'el era in um de gronda lavur e prestaziun

Litteratura: Gasetta Romontscha 1955, nr. 66, 67. Pelegrin: 1955, nr. 9. Calender Romontsch 1956, p. 60. «Folia officiosa»: 1952, nr. 6, 1955, nr. 10.

11. Venzin Flurin
(Giusep Flurin e Maria Gada naschida Pally), Selva.

Naschius ils 3 d' avrel 1900; studegiau a Mustér, Sviz e Cuera; ordinaus spiritual ils 12 de fenadur 1925. -- Vicari a Turitg en la pleiv de s. Pieder e s. Paul uost - november 1926; plevon a Sagogn ils 6 de november 1926 - 1942 e provisur de Laax 1929/30; Plevon a Surcasti ils 2 de october 1942 - 1953; plevon ad Andiast dapi ils 27 de fevrer 1953. - 1930-42 ei sur Flurin staus directur dil tierz uorden dellas pleivs de Sagogn, Laax e Falera, 1930-39 confessur dellas muniessas el casti a Schluein, 1933-41 preses della «Guardia de s.Gieri» (cumpagnia de mats, Foppa). Duas soras de sur Flurin ein muniessas a Glion.

12. Brugger Maurus Giusep, dr. teol.

(Lezi Antoni - Culastia Monn), Rueras

Naschius ils 23 d'october 1901; studegiau a Mustér, Sviz, Friburg e Cuera; ordinaus spiritual ils 4 de fenadur 1926; continuau cun ils studis a Friburg e finiu quels 1929 cun il doctorat en la teologia. - Vicari a Tavau uost 1929 - december 1930; plevon a Surrein ils 26 de december 1930 - 1945; fundatur digl asil s. Giusep a Compadials e directur de quel 1945 - 47; morts suenter ina grev'operaziun ils 3 d'october 1947 en il spital «Sanitas» a Turitg e satraus a Sedrun.

Ovras de sur dr. Maurus Brugger:

1. «Schuld und Strafe» nach dem hl.Thomas. dissertaziun de doctorat, Friburg 1929.

2. «Il curtin dils geniturs, Entruidament ad ina buna educaziun cristiana.» Mustér 1934.

3. «Als paders gesuits en Svizzera.» (Separat: Vusch dils mats) 1936.
4. «Cudisch della uniun de mummas. Instrucziuns ed oraziuns per la mumma e dunna cristiana.» Mustér 1939.

(Nova ediziun, procurada da Sur Fidel Camathias 1953).

5. «Alcoholismus, abstinenza. Part. I: Las nuscheivlas consequenzas digl alcoholismus. Part. II: Il moviment encunter igl alcohol ei in sogn e honorific combat». Mustér 1943.

Finida la scola primara leva il giuven Maurus nuota propi ir a studegiar, mo siu bab ha manegiau, in onn dueigi el empruar e suenter vesien ins lu. Ed ord in onn eis ei vegniu 14. Carteivel ha siu aug e bab spiritual, sur canoni Aluis Brugger stimulau el suenber la messa nuviala de continuar cun ils studis a Friburg. En sia dissertaziun «Schuld und Strafe»ha el tractau in tema dell'educaziun. Medemamein ein ses cudischs de pli tard dedicai a problems dell'educaziun. En «Il curtin dils geniturs» ed en il «Cudisch della uniun de mummas» metta el avon en in lungatg popular e lev capeivel ils principals fundaments d'ina buna educaziun cristiana. A mintga spiritual en tiara romontscha, a tuts geniturs ed educaturs ein quels cudischs de sur Maurus Brugger vers muossavia en damondas dell'educaziun. Quei tonpli ch'igl autur ha risguardau bein las atgnas relaziuns de nies pievel romontsch.

Bia ha sur dr. Maurus Brugger operau per il beinstar social de nies pievel. Gia ha el entras «l'ovra d'agid per la Surselva a Surrein», sustenius da buns benefacturs della bassa, entschiet ad intermediar vestgadira e victualias a famiglias basignusas, ha organisau cuors de cuntschar, cuser e teisser e cuors sur il tractament de malsauns. Tras quella ovra administrada da signura Segmüller, ina buna gidontra de sur Maurus Brugger en ses gronds plans, ei vegniu gidau bia en nos vitgs.

Propi l'ovra della veta de sur dr. Maurus Brugger ei gl'asil de S. Giusep a Compadials ch'el ha fundau 1945. Cun lubientscha de msgr. uestg ha el ughegiau de cumprar il grond hotel «Badus» a Compadials, e de schar baghegiar entuorn quel tier in asil per nos vegls. L'administraziun de quella casa ha el surdau a 2 soras de Cazis, ferton ch'el ha surpriu la direcziun. En in necrolog per sur dr. Maurus Brugger (Gasetta Romontscha 1947, nr. 41) scriva siu bien amitg sur Sep Antoni Venzin ariguard la fundaziun digl asil a Compadials: «A nus, ch'avein buca sentiu la calira e peisa dil di, va ei naturalmein fetg lev ed ei schizun fetg bi de mirar sin la grond' ovra cura ch'ella ei fatga. Mo tgi fa la damonda, tgei quitaus e malruaus, contas notgs senza paus ch'ei ha dau avon che tut seigi fatg e realisau? Ina casa de tala dimensiun san ins secapescha buca cumprar cun dus raps en sac. Il niev indrez per quei intent e per lu il menaschi sez ein caussas che vulan capientscha, energia, sacrificontadad e perseveronza senza fin. Perquei vein nus viu sur Maurus a pelegrinond pleiv per pleiv e spluntond alla porta dil cor de tuts beinvulents. Las nundumbreivlas brevs, ils numerus viadis e priedis e referats ch'el ha fatg, sa mo Niessegner ch'a scret si tut ed emblidau nuot. Quei fuss insumma buca stau pusseivel senza las specialissimas relaziuns ch'el haveva cun grondas personalitads ed instituziuns de caritad. . .»

«Malgrad tut quella lavur ch'era combinada cun bia traffic mundan, era sur Maurus in exemplaric spiritual per sesez e per las olmas confidadas. Per carstgauns superficials, che miran mo sil dadoravia, pareva el forsa de caracter in tec schetg. Mo tgi ch'observava el pli profundamein, stueva seperschuader, ch'el era en siu intern in carstgaun pietus, serius e profund. Tut siu operar metteva el sin in bien fundament dell'oraziun e fidonza enten la Providientscha divina. - «Niessegner meina schon las caussas endretg,» eran plaids che vegnevan bein savens ord sia bucca. Per sias olmas eis el staus in pastur che pretendeva enzatgei. E1 encureva tuttavia buca popularitad. E1 era in bien bien cun cor ded aur e maun aviert per ils paupers. Mo dasperas savev' el esser serius e rigurus cur ch'el veseva prighels smanatschonts al salit dellas olmas ... »

Litteratura: Gasetta Romontscha 1947, nr. 41. Ischi 1940, p. 89/90. «Disentis» 1947, nr. 1.

13. Venzin Sep Antoni
(Vigeli - Maria Luzia Hetz), Rueras

Naschius ils 6 de zercladur 1902; studegiau a Mustér, Sarnen e Cuera; ordinaus spiritual ils 3 de fenadur 1927. - Plevon a Cunter ils 6 da sett. 1928 - 1933; plevon a Surcuolm ils 15 d'october 1933 - 1947; caplon a Segnas ils 20 da schaner 1947 - 1957. Ord motivs da sanadad ha Sur Venzin stuiu desister dalla lavur en la pastoraziun ed ei dapi 1957 resignat en igl asil da s. Giusep a Compadials. Morts ils 9 d' uost 1959.

14. Berther pader Placi (Flurin) OSB a Mustér
(Paul - Maria Ursula Venzin), Rueras

Naschius ils 27 d'oct. 1904; studegiau a Mustér e Sarnen; profess igl 1 d'october 1927; studegiau teologia a Salzburg ed Engelberg; ordinaus spiritual ils 14 de matg 1931. - Professer de grec, franzos, geografia, religiun, contabilitad e romontsch; docescha dretg ecclesiastic e romontsch als fraters 1932-38. - Pader Placi viseta la scola purila a Pfäffikon e sin il bein puril della claustra de Fahr sper Turitg fa el empau pratica el menaschi de pur.

1931-33 vicestatalter, 1933-40 e puspei dapi 1952 statalter (administratur) dils beins purils della claustra. 1940-52 administratur della claustra a Müstair. A Müstair ha el renovau la baselgia claustrala. Burgheis d'honur de Müstair.

P. Placi ha scret:

1. «Die Schafzucht des Klosters Disentis», «Disentis» IV. 1937, nr. 2, pag. 25.

2. «St. Johann zu Müstair», «Disentis» XIV. 1947, nr. 2, pag. 31.

15. Huonder Placi
(Placi Sigisbert - Margreta Castgina Schmid), Sedrun

Naschius ils 4 d'avrel 1910; studegiau a Mustér, Sviz e Cuera; ordinaus spiritual ils 4 de fenadur 1937. - Plevon a Morissen igl 1. de november 1937 - 1944; plevon a Sursaissa dapi ils 9 de fenadur 1944. Ils Huonders a Sedrun ein oriunds da Mustér. Il tat de sur Placi Huonder ei vegnius a Sedrun sco fumegl tier siu aug ed augsegner sur Durgiai Giusep Antoni, plevon a Tujetsch 1846 - 1863, per gidar quel en siu menaschi puril - ei era il temps ch'ils augsegners fagevan aunc empau il pur - e lu restaus a Sedrun e maridaus leu.

16. Berther pader Vigeli (Baseli), OSB a Mustér
(Gion Fidel - Maria Ursula Hendry), Rueras

Naschius ils 14 de settember 1911; studegiau a Mustér e Sarnen; profess ils 15 d'october 1935; ordinaus spiritual ils 3 de zercladur 1939. - Professer de latin, romontsch e contabilitad; viceprefect 1939-42 e prefect 1942-45; beneficiat a Rumein e provisor de Vignogn 1945-1951; cussegliader de clamada per la Lumnezia; dapi 1951 professer alla scola claustrala e contabilist della claustra; dapi 1958 redactur dil «Pelegrin».

Publicaziuns:

1. Eine bündnerische Prophezeiung von 1520, Bündner Monatsblatt 1939, p. 43-58.

2. Der hl. Luzius, Zeitschrift für Schweizer. Kirchengeschichte 1938, p. 20-38 e 103-124.

3. Zur Luziusfrage, Bündner Monatsblatt 1939, p. 197-215.
4. Die Victorpatrozinien des alten Bistums Chur, Bündner Monatsblatt 1939, p. 349-355.

5. Die Verehrung des Tomilsers Victors, Bündner Monatsblatt 1940, p. 280-288.
6. La claustra de Mustér e la Lumnezia, Ischi 1954, p. 50-62.
7. Die Benediktiner-Siedlung im Lugnez 1712-1755, Bündner Monatsblatt 1954, p. 281-302.
8. Romeiner Administratoren 1755-1955, Bündner Monatsblatt 1956, p. 349-369

9. Muntada della claustra, Calender Romontsch 1959, p. 247-257.

Plinavon differentas publicaziuns e translaziuns el «Pelegrin».
Sco conservatur della biblioteca romontscha claustrala (dapi 1951) ha pader Vigeli rimnau bia cudischs e manuscrets ed aschia augmentau empau la biblioteca.

17. Berther Giusep

(Baseli-Maria Ursula Gieriet), Dieni

Naschius ils 4 de fevrer 1916; studegiau a Mustér, Nossadunnaun e Cuera; ordinaus spiritual ils 4 de fenadur 1943. - Vicari a Turitg en la pleiv dil bien pastur ils 21 d' uost 1944-1950; plevon a Razen dapi ils 28 d' october 1950.

18. Decurtins pader Pellegrino Maria (Sep Antoni), OFM
(Sep Antoni - Brida Cathomen de Breil), Bugnei

Naschius ils 4 de fevrer 1912; fatg scala de hotels; per cun 22 onns entschiet ils studis gimnasials tier ils paders Franciscans della provinzia de s. Carli a Milaun; entraus egl uorden dils Franciscans a Rezzato ils 8 de settember 1937; profess sempel ils 15 de settember 1938; studegiau teologia all'universitad de Friburg, profess solemn ils 22 de matg 1941; ordinaus spiritual ils 30 de fenadur 1944. - Da 1944-46 operau sco missionari de luvrers de fabrica en Frontscha, Luxemburg ed a Como; dapi 1946 a disposiziun de msgr, uestg per la diocesa de Cuera: provisor a Siat, Platta, Rabius, Ruschein, Surin, Sevgiein e Breil; gidau o pli grond temps en diversas pleivs, cunzun a Rueun. Dapi 1947 spiritual e catechet el casti de Schluein.

19. Monn Calist

(Gion Antoni - Sabina Venzin), Rueras

Naschius ils 20 de settember 1922; studegiau a Mustér e Guera; ordinaus spiritual ils 13 de fenadur 1947. - Provisor a Ruggell, Liechtenstein ils 6 de november 1948 - fevrer 1949; plevon a Ruschein ils 4 de fevrer - ils 13 de november 1949; spiritual en il sanatori «Heiligkreuz» a Tavau 1950 -51; plevon a Pigniu dapi ils 25 d' avrel 1952. Sur Calist Monn ha savens scret artechels occasionals en »Bündner Tagblatt» «Gasetta Romontscha» ed en il «Pelegrin».

20. Monn Christian
(Gion Antoni - Ludivina Beer), Rueras

Naschius ils 7 de december 1923; studegiau a Mustér e Cuera; ordinaus spiritual ils 4 de fenadur 1948. - Professer de franzos e religiun en il collegi a Sviz 1949/50; studegiau lungatgs sin las universitads de Turitg 1950/51 e de Neuchatel 195153; e1 medem temps spiritual a Turitg en «Elisabethenheim» ed a Neuchatel en «Institut catholique de jeunes gens»; Dapi 1953 professer a Sviz e dapi 1954 prefect dil lizeum.

21. Beer pader Alexander, pader alv
(Gion Andriu - Maria Curschellas), Camischolas

Naschius ils 29 de schaner 1922 a Camischolas.1925 ein ses geniturs seretratgs cun la famiglia giu Wittershausen/Aadorf (Turgau), nua ch'els han surpriu in fatg de pur. Leu ha pader Alexander passentau ses onns d'affonza. Studegiau a S. Maurice (Valleis) e Friburg; entraus el noviziat tier ils paders alvs en Algeria 1945; studegiau teologia en il seminari a Thibar sper Carthago (Africa); ordinaus spiritual igl 1. de fevrer 1949; primizia a Tänikon (Turgau) ed a Sedrun.

Ei sto esser che pader Alexander ei in bien econom e contabilist, pertgei adina han ses superiurs surdau ad el in post d'administraziun. Administratur en la claustra dils paders alvs a Widnau (SG) 1949-1953; administratur en la claustra dils paders alvs a Ruma 1953-1958; dapi 1958 ei pader Alexander en l'Africa, en il vicariat Albert-See, Congo, era puspei sco administratur en la casa centrala dellas missiuns.

22. Berther Tumaisch Dieni;
(Baseli-Maria Ursula Gieriet), Dieni; frar de sur Giusep Berther

Naschius ils 20 de schaner 1927; studegiau a Mustér, Sviz e Cuera; ordinaus spiritual ils 6 de fenadur 1952. - Plevon a Sur en Surmir dapi ils 8 d'october 1953, ed il medem temps provisur de Mulins.

23. Deragisch pader Silvio, Sedrun

24. Jacomet Giusep, Sedrun

Fraters laics de Tujetsch

Igl ei veramein sco sur Calist Monn scriva en il «Pelegrin» (1959, nr. Z, p. 39) che la clamada de frater laic seigi mai stada beinvesida tier nies pievel romontsch mobein plitost rufidada. Gnanc la claustra de Mustér, schegie situada en tiara romontscha sa en sias annalas menziunar bia fraters laics romontschs. En general regia tier il pievel la tuppa idea che quei seigi ina clamada plitost per tals ch'ein buca buns per zatgei auter. Igl ei de deplorar che quella clamada religiusa ei aschi pauc stimada. Quel che daventa fra, suonda il clom dil Segner, banduna quei de quest mund per viver en ina claustra ni en las missiuns ina veta d'oraziun e de lavur per Diu. Nus lein sperar che quels artechels el «Pelegrin» - «Il manual da Diu» - portien bien fretg e possien tscheu e leu svegliar enqual clamada de fra. Denton era quellas clamadas vulan esser imploradas da Diu tras oraziun e sacrifeci.

Da Tujetsch savein nus menziunar mo dus fraters laics.

1. Beer frar Leonard, SDB a Lugano
(Bistgaun - Barla Turte Huonder), Sedrun

Naschius ils 9 de fenadur 1905. Ils 11 de november 1921 ha sur Engler, plevon a Sedrun, tarmess il giuven Leonard tier ils salesians, congregaziun de sogn Don Bosco, a Penango Monferrato ell'Italia. Ils 8 de settember 1929 ha el fatg ils emprems vuts a Foglizzo ed ei vegnius prius si sco fra (coadiutore salesiano). Il profess perpeten ha el fatg 1935. Frar Leonard Beer ei dapi 1929 a Ligiaun (Istituto Elvetico, Opera Don Bosco). Sco el scriva seigi el empau «fac totum» en claustra: Caluster, infirmier, portier, hortulan ed auter. El ei cuntents de sia clamada e quei ei il principal.

2. Beer frar Gotfrey (Paul Giusep), OCSO en America (USA)
(Tumaisch Giusep - Luisa Berta Wiesendanger), Sedrun

Naschius ils 6 d'avrel 1915 a Gonda/Sedrun. 1921 ein ses geniturs cun lur 6 affons pigns emigrai da Tujetsch ell'America a St. Paul (USA). Cun circa 20 onns ei Paul Giusep entraus en claustra tier ils trappists (OCSO = Ordinis Cisterciensium Strictioris Observantiae). El ha survegniu il num frar Gotfrey. Igl emprem eis el staus 11 onns ella claustra principala dils trappists ell' America, Gethsemani damaneivel da Louisville. Suenter la davosa uiara han ils trappists ell'America survegniu fetg bia novizs. Perquei han ins stuiu fundar novas claustras. Fra Gotfrey ei ussa en ina de quellas claustras novas a Mepkin en il stadi Karolina, USA.

Igl uorden dils trappists ei in fetg stregn uorden. «Claustra serrada» schessen nus per romontsch. Lur veta ei oraziun e mortificaziun. Els discuoran mai, maglian buca carn ed observan insumma strentga gigina. Els astgan scriver a casa mo 4 ga ad onn. In di en claustra dils trappists vesa ora aschia:

02.00-06.00 en baselgia: uffeci de Nossadunna, meditaziun, uffeci dil di, sontgas messas

06.00 lev solver e temps liber

07.45  uffeci e messa cantada
09.00-11.00 lavur manuala

11.00 viseta en baselgia

11.30  gentar e temps liber
13.30-15.80 lavur manuala
15.00  viaspras e meditaziun

17.30  tscheina e temps liber   .

15.00 devoziun, complet

19.00  ir a ruaus

Nus vesein varga 6 uras a di dedicheschan quels religius all'oraziun. Segir ein quellas claustras da gronda benedicziun per igl entir mund.

Sper oraziun e studi prestan era ils paders sco ils fras mintga di zacontas uras lavur manuala, il bia lavur ora sin il funs ni en igl uaul. En ina brev dils 3.1.1955 scriva il bab de frar Gotfrey, Tumaisch Beer ord l'America: «Frar Gotfrey ei sauns. Sia lavur ei perver e haver quitau de 3000 gaglinas en 3 gagliners. Els han empau de batter cun grondas siarps tussegadas che vegnan en ils gagliners, mazzan gaglinas e maglian ils ovs. Perquei ha siu superiur armau el cun ina pistola, sinaquei ch'el sappi sittar en cass de basegns ... »

Muniessas de Tujetsch

«De tuttas clamadas anflein nus denter ils vischins, era aunc pietusas muniessas ... » (P. Baseli Berther: A Camischolas) Havend dumandau suenter en las diversas claustras e congregaziuns essan nus vegni ensemen cun in pulit grond diember muniessas de Tujetsch. Ina egliada sin il register dellas muniessas de Tujetsch muossa ch'il diember de quellas ei oz pli gronds ch'avon 100 e 200 onns. Duas raschuns pon declarar quei fatg: Schegie che nus havein sespruau de rimnar tut iis nums de muniessas de Tujetsch, vegn nies register quei che pertucca ils onns pli vegls buc ad esser cumplets. Da l'autra vart stuein nus risguardar che diversas congregaziuns, nua che bia muniessas romontschas entran oz, existan per dapi circa 100 onns (Ingenbohl, Menzingen, Baldegg, Glion). Avon enconuschevan ins tier nus bein mo las claustras serradas de Cazis, Müstair e Seedorf ed entrar en ina claustra serrada ei buca caussa de mintgin. Ozildi seporschan pli bia pusseivladads a giuvnas che vulan daventar muniessas.

En nossa lavur procedein nus aschia che nus menzionein igl emprem las claustras serradas e lu las congregaziuns ora el mund. Avon aune zacontas remarcas generalas sur la veta en claustra insumma. En las claustras serradas dat ei 2 gruppas de muniesas. «Soras de chor» (Chorfrauen) e «soras conversas» (Laienschwestern). En tgei classa ina candidata duei entrar decidan sanadad e talent, giavisch della candidata e dils superiurs. Las «soras de chor» uran ni contan mintga di sco ils paders igl uffeci el chor. Las soras conversas uran mo igl uffeci de Nossadunna. Il survetsch divin en baselgia ei l'emprema occupaziun dellas muniessas en claustra serrada. Las soras conversas fan las lavurs dil tener casa. Temps de stad lavuran tuttas soras bia o sil funs, temps d'unviern vegn surcusiu bia bialas caussas de baselgia. Singulas muniessas ein era occupadas cun il dar scola primara, scola de lavur ni cuors per tener casa. In di en ina claustra de muniessas vesa ora circa aschia:

04.00  (gl'unviern 04.30) levar

04.30-07.00 en baselgia: meditaziun, uffeci (laudes), s. messa, communiun

07.00 solver

07.30  uffeci (prim e terz)

08.00-10.30 lavur en casa ni sil funs         

10.30  uffeci (sext e non)

11.00 gentar
12.00-13.00 recreaziun

13.00-14.30 lavur

14.30  marenda; lecziun spirituala
15.00  viaspras, rusari, Salve Regina
16.00-17.00 lavur

17.00  uffeci (matutin)

18.00  tscheina e recreaziun
19.30 complet

20.00  ir a ruaus

A giuvnas che vulan entrar en claustra vegn tschentau las suandontas condiziuns: Encurir Diu sur tut; buna sanadad; neginas malsognas che s'artan en famiglia. Las candidatas han de far atras miez onn temps d'emprova, in onn noviziat. Lu astgan ellas far ils vuts claustrals, igl emprem per 3 onns e suenter per veta duronta.

Avon ch'entscheiver cun las claustras indichein nus cheu ils nums de 3 muniessas che havein anflau en notizias de pader Baseli, tier las qualas nus savein denton buca en tgei claustra ellas ein stadas entradas:

Sora M. Juliana Bär, circa 1750

Sora M. Elisabet de Florin, circa 1750
Sora Angela Genin, circa 1750

Claustra de soras dominicanas (OP) a Cazas

En la veglia claustra de Cazas ein dapi 1641 soras dominicanas. Perquei che l'entrada dell'agricultura tunscheva strusch per l'existenza della claustra ha Ruma lubiu allas soras d'era luvrar ordvart. Treis muniessas de Cazas han l'administraziun digl asil de s. Giusep a Compadials, duas diregian la casa de paupers a Bonaduz. Mintg'onn vegn duront zaconts meins dau en claustra in cuors de tener casa per mattatschas. Oz dumbra la claustra de Cazas 35 soras.
 

Il register de soras della claustra numna las suandontas muniessas ord Tujetsch:
 

13. Monn sora Reginalda   naschida 24.2.1900  profess: 15.10. 1929 Geniturs: Andriu, Barla Venzin, Sedrun

Soras benedictinas OSB

Sper las renomadas claustras de paders benedictins en Svizzera (Mustér, Nossadunnaun, Engelberg), dat ei era 10 claustras de soras benedictinas. OSB - Ordo (uorden) de Sogn Benedetg.

Quellaga lein nus metter avon las soras benedictinas de Tujetsch e perquei stuein nus visitar treis claustras.

1. Claustra de soras benedictinas a Müstair

Müstair ei la pli veglia claustra de muniessas en Svizzera, fundada gia entuorn 800. Quella claustra ha savens giu de far atras grevs temps, e pli ch'ina ga eis ei stau prighel ch'ella mondi en, ni vegni disfatga d’in spert irreligius e materialistic. Dieus ch’ha pertgirau e manteniu quella claustra tras 12 tschentaners tochen oz, vegli era mantener ella vinavon. Denton, per che la claustra possi exister munglass da temps en temps enqual giuvna far il pass sur la sava della claustra per leu dedicar sia veta al Segner. Oz dumbra la claustra de Müstair 31 soras, mo denter quellas zacontas fetg veglias. Novas candidatas ein perquei gest en quella claustra fetg beinvegnidas.

Tgei fan las soras en la claustra de Müstair? Ellas ein benedictinas, e tenor la regla de s. Benedetg ei lur emprema e pli sublima occupaziun il survetsch divin en baselgia. Las soras uran ni contan igl entir uffeci sco ils paders benedictins. Gia la damaun marvegl ein ellas en baselgia, reciteschan igl uffeci, assistan alla s.messa e van tier la s.communiun. E pliras gadas duront il di interrumpan ellas lur lavur e serimnan en baselgia tier l’oraziun. Lur di finescha cun il complet, l'oraziun della sPra della baselgia.

Sper las lavurs en casa gidan ellas temps de stad tier las lavurs sil funs. Igl unviern ein ellas bia fatschentadas cun filar e teisser ed era cun surcuser paramenta. Lavurs de paramenta ein stadas per decennis ina dellas principalas occupaziuns dellas muniessas de Müstair. Sco sur Fry remarca en in Pelegrin d'avon onns han las soras de Müstair fatg enteifer 10 onns 12 plaunas, 3 continenzas, 1 baldachin, 1 bandiera e massa pezs per altars ed albas. - Zacontas soras dattan la scola primara allas buobas della vischnaunca de Müstair ed era la scola de lavurs manilas.

Müstair, sils confins dil Tirol, ei empau lunsch naven da Tujetsch. Dian ins gie: ord il mund ed el Tirol. Forsa ei quei la raschun che mo duas Tujetschinas han anflau la via en quella claustra.

1. Beer sora Rosalia (Cresenzia), Sedrun

Entrada en claustra a Müstair ils 28 d'avrel 1884; profess ils 12 d'avrel 1887; morta ils 16 de schaner 1932. Sora superiura Adelheid Condrau scriva da sora Rosalia Beer: «Biars onns ha ella giu quitau dils tschalers de carn. Avon haveva ella il quitau dellas soras malsaunas. - Schi ditg sco mo stau pusseivel ha ella tratg ils fols dell’orgla. Co pudeva ella aunc en ses vegls onns rir, sch’il flad dell’orgla mava ora. «Gie gie, senza la Rosalia sa l’organista far nuot» scheva ella. Tuttas soras ch'han enconuschiu ella laudan sia conscienziusadad.»

 2. Monn sora Cecilia (Franzisca), Rueras

Naschida ils 25 d’avrel 1925, feglia de Giachen Antoni ed Onna Maria Berther. Entrada en claustra ils 19 d’october 1948; profess ils 24 de zercladur 1950.

2. Claustra de benedictinas (OSB) a Seedorf, Uri

Avon biars onns haveva Tujetsch pli bia contact cun las valladas vischinontas vi el cantun Uri. Bein enqualga mavan gruppas de Tujetschins sur il «Ritzli» (Krüzlipass) e giu dalla val Maderana ora per far in pelegrinadi a Nossadunnaun. (Mira cheutier: Pelegrin 1958, nr. 6 e seq. «Diari dil plevon de Sumval»). Forsa fagevan quels pelegrins de Tujetsch sin lur viadi a Nossadunnaun ina viseta en la claustra de muniessas a Seedorf sper Altdorf, seigi per survegnir leu in refrestg ed in suttetg, seigi per visitar ina convischina ch’era entrada leu en claustra. Forsa ei ina ni l’autra Tujetschina gest sin tal pelegrinadi sedecidida d’entrar en claustra a Seedorf.

Suandontas muniessas de Tujetsch ein stadas entradas en claustra a Seedorf:

Ei bein il schar encrescher stau la raschun che las 2 davosas Tujetschinas a Seedorf ein mortas aschi gleiti?

La claustra de benedictinas a Seedorf ha uonn saviu festivar il giubileum de 400 onns. Dapi 1947 meinan las soras de Seedorf ina scola de tener casa. La claustra dumbra oz 34 soras.

3. Claustra de benedictinas (OSB) a Au, Nossadunnaun

Ina Beer sora Benedicta, naschida 1817 ei entrada en claustra ad Au, fatg leu profess 1842 e morta 1891. La claustra ded Au dumbra oz circa 50 muniessas. Las soras tegnan adoraziun perpetna.

Congregaziun de soras dominicanas (OP) a Glion

Sur Gion Fidel Depuoz (1817-1875), oriunds da Siat ha igl onn 1865 fundau la congregaziun dellas soras de Glion. Zacontas notizias ord sia veta: Suenter ils studis gimnasials tier ils gesuits a S. Pieder (Feldkirch) ed a Innsbruck entra Depuoz en igl uorden dils gesuits, fa ils studis de filosofia e teologia a Brig ed en l'America e vegn 1851 ordinaus spiritual. Lu operescha el 1 onn sco professer d'engles a Lüttich (Belgia), 4 onns sco missionari en Tiaratudestga, 3 onns sco professer de tudestg, dogmatica ed exegesa a Padua ed 1 onn sco professer de lungatgs a Ragusa (Dalmatia). 1860 sortescha Depuoz dagl uorden dils gesuits e s’offerescha agl uestg de Cuera. Il motiv de quei impurtont pass ein bein stai ses plans, ch'el leva pli tard realisar en sia patria. Cun lubientscha digl uestg studegia Depuoz aunc 1 onn a Krakau (Pologna) e ¹/₂ onn a Ruma, nua ch'el finescha ses studis cun il doctorat en la teologia. Turnaus en il Grischun eis el 2 onns professer de dretg canoni e moderator en il seminari de spirituals a Cuera e dasperas 1 onn directur digl institut a Schluein. Franc dapi onns era sur Depuoz fatschentaus cun il patratg de fundar in institut caritativsocial, per gidar il pievel de sia patria sursilvana. Suenter las lavurs preparatoricas: rimnar ils mieds finanzials, acquistar ils baghetgs necessaris, po sur Depuoz 1865 arver ina scola reala ed 1868 il spital a Glion.

Per las soras che duevan survir a siu institut fundescha el in'atgna congregaziun sut il tetel: «Congregaziun della carezia divina.» 1867 vegnan ils statuts della nova congregaziun approbadas per ad interim ed 1880 definitiv dagl uestg de Cuera. Igl intent della nova congregaziun ei survir al pievel en scola, el spital ed als paupers. 1894 vegn la congregaziun dellas soras de Glion affiliada agl uorden dominican e survegn era in niev num: «Congregaziun de s. Giusep dil tierz uorden de s. Dumeni».

Tochen 1941 purtavan las soras de Glion vestgiu ner, dapi 1941 portan ellas il vestgiu digl uorden de s. Dumeni: vestgiu alv cun vel ner. La congregaziun de Glion dumbra oz circa 450 soras en ed ord Svizzera.

Las suandontas instituziuns ein confidadas allas soras de Glion:

Scolas: La scola de puras a Glion (15 soras), ils instituts per giuvnas s. Giusep a Glion (8) e Constantineum a Cuera (25), igl institut per affons a Schluein (12);

Spitals: a Glion (34), a Savognin (13), a Turitg «Sanitas» (38);

Sanatoris: S. Giusep (30) e villa Concordia (11) a Tavau, casa per affons a Churwalden (10).

Hospezis: Nossadunna della glisch a Trun (4) e hospezi per spirituals a Zezras (6).

Tier quei aunc diversas casas egl exteriur. Dasperas lavuran soras de Glion en pliras pleivs en scola de pigns ni per ils malsauns. Circa 30 soras ein en las missiuns en Formosa.

Litteratura: Dr. M. Magna Monsen OP: Die Ilanzer Schwesterkongregation 1950.

Dallas muniessas oriundas de Tujetsch ein las pli biaras entradas a Glion (12 en tut; 2 ein mortas). La scola de puras ed il spital a Glion e las soras de Glion ch'opereschan dapi onns a Sedrun pon haver favorisau quellas clamadas.

1. Beer sora Longina (Cristina)

Nazi - Carmelia Berther, Sedrun

Naschida ils 21.9.1897; entrada ils 2.7.1917;profess ils 22.3.1919; absolviu scola de tener casa e fatg diplom sco sora de malsauns. Sora Longina ha operau sco sora de malsauns: 1917-34 a Glion, 1934-36 a Trun en casa pauperila. 1936-39 a Glion, 1939-41 a Turitg el spital «Sanitas», 1941-42 a Sedrun e dapi 1942 a Turitg el «Sanitas».

2. Venzin sora Maria Plazida (Cristina)

Giusep Flurin - Maria Gada Pally, Selva

naschida ils 28.7.1897; entrada ils 11.1.1919; profess ils 15.9.1920; sora Maria Plazida ha luvrau sco sora de malsauns e cusunza: 1919-22 a Glion egl institut, 1922-31 a Cuera el Constantineum, 1931-56 a Trun en casa pauperila, 1956-59 a Glion el spital. Morta ils 7.2.1959 a Glion.

3. Berther sora Pia Giuseppa (Maria)

Paul Giusep - Margreta Ursula Venzin, Rueras

naschida ils 8.12.1900; entrada ils 30.8.1919; profess ils 19.3.1921; sora Pia Giuseppa ei stada divers onns a Glion el spital sco sora sin porta. Morta ils 9.7.1937 a Tavau.

4. Venzin sora Coleta (Barla Catrina)

Giusep Flurin - Maria Gada Pally, Selva

Sora de sora Maria Plazida Venzin; naschida ils 13.6.1906; entrada ils 8.9.1925; profess ils 8.9.1927. Sora Coleta ei stada: 1925-35 a Glion, 1935-38 a Gauenstein (Vorarlberg), 1938-40 a Glion, 1940-41 a Sedrun, 1941-44 a Glion, 1944-47 a Zezras, 1947-50 a Turitg, «Sanitas» e dapi 1950 eis ella a Gauenstein.

5. Schmid sora Maria Desideria (Hedwig)

Ludivic - Marianna Hemy

naschida e carschida si a Cazas, nua che siu bab deva scola; naschida ils 15.7.1909; entrada ils 25.4.1932; profess ils 7.3.1935. Sora Maria Desideria ha luvrau 1932-49 a Glion el spital ed en igl institut, 1949-51 a Churwalden, 1952-58 a Glion el spital e dapi 1958 eis ella superiura en la casa per affons a Churwalden.

6. Hendry sora Maria Sigisberta (Maria Onna)

Giachen Antoni - Maria Cristina Caduff, Cavorgia

naschida ils 30.7.1917; entrada igl 1.10.1940: profess ils 21.11.1943. - Fatg diplom sco sora de malsauns. Ei sora de malsauns ed assistenza dil miedi. Ses plazs de lavur: 1940-43 a Glion en igl institut, 1943-44 a Tavau, 1944-46 a Glion, 1946-47 a Lucern (praticum), 1947-48 a Glion, 1948-53 a Tavau, e dapi 1953 a Glion.

7. Caduff sora Maria Carmelia (Giuseppa)

Rest Antoni - Onna Maria Hendry, Rueras

naschida ils 23.12.1919; entrada ils 24.3.1941; profess ils 30.4.1944. Sora Carmelia ha fatg il diplom sco sora de malsauns ed ei stada plazzada: 1941-49 a Glion en gl'institut ed el spital, 1949-52 a Turitg el «Sanitas», 1952-53 a Savognin, 1953-55 a Glion, 1955-57 el hospezi a Zezras e dapi 1957 a Glion el spital.

8. Giossi sora Fidelia Maria (Onna Maria)

Giachen Antoni - Maria Madleina Riedi, Rueras

naschida ils 8.6.1920; entrada ils 17.12.1946; profess ils 8.9.1949. Sora Fidelia dat scola de filar en igl institut a Glion.

9. Monn sora Maria Pulcheria (Rosa Margreta)

Rest Valentin - Maria Margreta Caduff, Sedrun

naschida ils 7.7.1927; entrada ils 14.8.1948; profess ils 8.9.1954; ha giu frequentau la scola de puras; sora Pulcheria ei a Glion el spital sco sora sin porta.

10. Giossi sora Maria Cristina (Tresa)

Vigeli Giusep - Maria Filomena Giger, Rueras

naschida ils 15.9.1927; entrada ils 7.12.1951; profess ils 8.9.1954. Sora Cristina ha fatg la scola de scolasta de tenercasa e dapi 1957 dat ella scola a Cuera el Constantineum.

11. Cavegn sora Modesta Maria (Marcella)

Lucas - Onna Catrina Pally, Sedrun

naschida ils 8.3.1935; entrada ils 1.9.1953; profess ils 7.3.1956. Sora Modesta ha fatg il diplom per scola de pigns (Kindergärtnerinnen-Diplom), ed ei ussa en igl institut a Schluein.

12. Monn sora Vigelia Maria (Rita Margreta)

Plazi - Onna Catrina Venzin, Rueras

naschida ils 25.12.1934; entrada ils 1.2.1955; profess ils 8.9.1957; sora Vigelia ei cuschiniera. 1955-58 eis ella stada en gl’institut a Glion, dapi 1958 eis ella a Salzburg.

Congregaziun de soras della s. crusch ad Ingenbohl

Il pader caputschin Theodosius Florentini da Müstair ha fundau 1852 la congregaziun dellas soras della s.crusch ad Ingenbohl. Mumma Maria Tresa Scherer, l'emprema superiura generala della congregaziun, - ella vegn da raschun prest beatificada - ha gronds merets che la congregaziun ha malgrad las grondas difficultads dils emprems onns pudiu exister. Las soras d’Ingenbohl lavuran en spitals ed asils per vegls, en instituts per affons e per giuventetgna, en scolas primaras e secundaras. El Grischun ein soras d’Ingenbohl: A Cuera el spital della crusch (36), ella scola primara catolica (18), el seminari de spirituals (7) el casti digl uestg (5), el «Marienheim» (5), ella casa per affons s. Giusep 5; ad Arosa el sanatori «Florentinum» (15); a s. Murezi en gl'institut «Theodosia» (8); en las casas pauperilas ed asils a Domat, Cazas e Mustér; en la scola de pigns e scola de lavur a Razen, Mustér, e tochen ussa era a Sumvitg. Buca mo en la Svizzera, era en autras tiaras prestan soras d’Ingenbohl bia bien survetsch della scola e della caritas. Aschia en Tiaratudestga, Austria, Italia, Jugoslavia, Ungaria, Tschecoslovachia ed America. Oz dumbra la congregaziun 9039 soras.

Da Tujetsch ein 4 soras entradas ad Ingenbohl:

1. Gamboni sora Zaccaria (Catrina)

Giusep Antoni - Maria Ursula Jacomet, Sedrun

Naschida ils 8 de december 1864; entrada ad Ingenbohl ils 17 d’uost 1885; vestgida en ils 31 de mars 1887; profess ils 10 d’avrel 1888; luvrau a Mustér egl asil 1888-1901; morta ad Ingenbohl ils 3 de schaner 1902.

2. Berther sora Blancarda (Giuseppa)

Gion Fidel - Maria Ursula Hendry, Rueras

Naschida igl  1 d’ocbober 1901; entrada ad Ingenbohl ils 26 de fevrer 1919; vestgida en ils 30 d'uost 1921; profess ils 19 de settember 1922. Sora Blancarda ha operau sco sora de malsauns. 1922-24 a St. Urban, Lucern 1924-27 ad Immensee, 1927-43 a Rebstein, 1943-49 a Nossadunnaun en ina casa per affons, 1949-53 ad Uznach, 1953-59 a Mustér en igl asil ed ussa puspei ad Uznach

A Nossadunnaun ed a Mustér eis ell’era stada superiura. Sora Blancarda ei ina sora de rev. pader Vigeli Berther OSB, Mustér e de sora Maria Ursula Berther a Baldegg.

3. Monn sora Vigelia (Maria Ursula)

Duri Vigeli - Margreta Catrina Deragisch, Surrein

Naschida ils 15 d'uost 1915, a Surrein/Sedrun. 1924 ein ses geniturs seretratgs cun lur famiglia a Surcuolm nua che sora Vigelia ei carschida si. Entrada ad Ingenbohl ils 2 de settember 1936; vestgida en ils 7 d’avrel 1941; profess ils 16 d’avrel 1942. Sora Vigelia ha 1942-59 dau la scola de pigns a Sumvitg. Di per di fageva ella il viadi cul tren da Mustér a Sumvitg. Dapi igl atun 1959 dat ella la scola de pigns a Mustér.

4. Monn sora Gaudenzia (Margreta Catrina)

Sora de sora Vigelia

Naschida ils 21 de matg 1923; entrada ad Ingenbohl ils 3 de november 1944; vestgida en ils 12 d’uost 1947. Sora Gaudienzia dat dapi 1947 la scola de pigns a Razen ed ei dapi 1957 leu sora superiura.

Congregaziun de soras della divina providientscha a Baldegg, Lucerna

Igl institut de Baldegg, fundaus da caplon Blum 1830 ha giu de batter in grev combat per sia existenza. Duas ga, 1848 e 1853 eis el vegnius sligiaus dalla regenza liberala de Lucerna. Las soras ein vegnidas bandischadas ed han anflau asil a Cham el cantun Zug. Leu ei culs onns vegniu fundau igl institut della s. crusch ch’ei 1862 vegnius separaus da Baldegg. Baldegg ei 1863 finalmein vegnius renconuschius dalla regenza de Lucerna.

Oz lavuran las soras de Baldegg cunzun els cantuns de Lucerna, Solothurn e S.Gagl en scolas, spitals e casas pauperilas. Dapi 1921 tarmetta Baldegg era soras en las missiuns en l’Africa, en la diocesa Dares-Salaam, nua ch'ina Tujetschina, sora Theodosia Berther ei dapresent superiura generala,

Suandontas Tujetschinas ein entradas a Baldegg:

1. Berther sora Maria Teodosina (Custanza)

Tumaisch - Barla Catrina Venzin, Camischolas

Naschida ils 18 d’avrel 1901; entrada a Baldegg ils 12 d’avrel 1920; profess ils 12 de settember 1922. Sora Teodosina ha operau sco sora de malsauns 1923/24 a Benken, S.Gagl, 1924/25 a Oberdorf, Soloturn. Dapi 1926 eis ella en las missiuns en l’Africa, arzuestgiu Dar es Salaam, Tanganika: 1926-32 dau scola per mattatschas a Sofi, 1933-46 dau scola per mattatschas a Kwiro; 1947-51 sora de malsauns e superiura a Jfakara; - 1951/52 eis ella stada a casa en congedi; 1952-57 sora superiura a Msimbazi. Dapi 1957 eis ella superiura generala (Missionsvicarin).

2. Berther sora Maria Francesca (Cristina)

Sora de sora Maria Teodosina, Camischolas

Naschida ils 11 d’avrel 1903; frequentau la scola digl institut a Glion; entrada a Baldegg 1927; profess ils 22 d’uost 1929. - Sora Francesca ha luvrau sco sora de malsauns 1929-33 en il spital circuital a Breitenbach, Soloturn, 1933 sco sora a Mustér. Stada 2 onns malsauna e morta ils 23 de mars 1935 a Baldegg. Paucs dis avon, ils 19 de mars haveva ella, malsauna en letg astgau far il profess perpeten.

3. Berther sora Maria Cypriana (Turte)

Sora de sora M. Teodosina e de sora M. Francesca

Naschida ils 4 de fevrer 1896; entrada a Baldegg ils 10 de matg 1927; profess ils 22 d’uost 1929. Sora Cypriana ha luvrau 1929-32 a Stans el collegi, 1932/33 en la casa per mattatschas a Ligiaun, 1938-54 en il «Marienheim» a Wangen (Sol.), 1954-57 en la casa per affons a Schüpfheim; dapi 1957 lavura ella en la casa pauperila a Zuckenried, S. Gagl.

4. Deplaz sora Maria Elisa (Anastasia)

Giachen Giusep - Lisabet Berther, Rueras

Naschida ils 8 de zercladur 1909; entrada a Baldegg ils 21 de november 1931; profess ils 13 de settember 1934. Sora Maria Elisa ei stada sco sora per lavurs en casa: 1934-35 el collegi a Stans, 1935-36 en la casa per mattatschas a Rorschach, 1936-44 en la casa pauperila a Pfaffnau, Lucern, 1945-46 en «St. Raphaelsheim» a Steinen, Sviz, 1946-55 en il seminari de spirituals «la Salette» a Friburg, dapi 1955 en casa de vacanzas, Turmmatli a Sarnen. Sora Maria Elisa ha ils davos onns empau difficultads culla vesida. Sora Maria Elisa ha 2 soras muniessas en l’America.

5. Berther sora Maria Ursula (Ludivica)

Gion Fidel - Maria Ursula Hendry, Rueras

Naschida ils 3 de december 1907; entrada a Baldegg igl 1 d’october 1937; profess ils 6 de settember 1939. Sora Maria Ursula ei stada sco sora per lavurs en casa: 1939-42 en casa per affons a Schüpfheim, 1942-45 en il «Gesellenhaus» Wolfbach a Turitg, 1945-51 en casa de vegls a Klotensberg, Lucern, 1951-58 en casa de vegls a Reiden, Lucern, dapi 1958 en casa de vegls a Littau, Lucern. Sora Maria Ursula ei ina sora de sora Blancarda, Ingenbohl e de pader Vigeli Berther OSB, Mustér.

Soras oblatas de s. Francestg de Sales, Frontscha

Las soras oblatas de s. Francestg de Sales han lur casa centrala a Troyes en Frontscha. En Svizzera franzosa han ellas pensionats e scolas per mattatschas a Soyhieres (Jura), a Chalet-Saint-Denis (Friburg) ed a Bern. Plinavon opereschan quellas soras en las missiuns ell'Africa ed ell'America (Equador). Treis giuvnas de Sedrun han frequentau igl institut de quellas soras a Chatel-Saint-Denis ed ein lu entradas en claustra a Troyes:

1. Berther sora Maria Christiana (Josefina)

Christian - Anna Catrina Rynert, Sedrun

Naschida ils 19 de mars 1934; entrada en claustra ils 23 de fevrer e vestgida en ils 6 de settember 1953; profess ils 11 de settember 1954. Dapi 2 onns eis ella a Soyhieres el pensionat sco cuschiniera.

2. Hendry sora Maria Letizia (Letizia)

Aluis - Francisca Berther, Sedrun

Naschida ils 31 de mars 1935; entrada en claustra ils 23 de fevrer e vestgida en ils 6 de settember 1953; profess ils 11 de settember 1954; profess perpeten ils 17 de settember 1959. Ei en claustra a Troyes ed ha bia de luvrar en iert.

3. Deragisch sora Bernadetta Maria (Erica)

Antoni - Emma Feldkircher, Sedrun

Naschida ils 31 de matg 1939; entrada en claustra ils 15 de november 1956; vestgida en ils 6 de fenadur 1957; profess ils 15 de settember 1958. Lavura sco cusunza.

Soras franciscanas, OSF ell'America

Duas soras Deplaz de Rueras ein 1912/14 idas ell'America en plazza tier famiglias privatas ed ein lu ensemen entradas en claustra tier las soras franciscanas a Mont St. Francis, Dubuque, Jowa, USA.

1. Deplaz sora Maria Francisca Xaver (Marta)

Giachen Giusep - Lisabet Berther, Rueras

Naschida ils 9 de settember 1895; cun 18 onns ida ell’America 1914; entrada en claustra 1918; profess 1921. Luvrau en collegis e spitals, ils davos 10 onns en il spital a Le Mars (Jowa). Morta ils 26 de november 1956.

2. Deplaz sora Maria Ursula (Margreta)

Sora de sora Francisca e de sora M. Elisa a Baldegg

Naschida ils 24 de december 1897; cun 14 onns ida ell'America 1912; entrada en claustra 1918; profess 1921. Sora Maria Ursula ha luvrau 12 onns en in collegi a Dubuque, Jowa. Ussa eis ella dapi 20 onns en il spital a Le Mars, Jowa. Sia lavur seigi rugalar la caplutta dil spital, la stanza digl augsegner e denteren cuser.

Conclusiun

Cun quei finin nus nossa cronica sur spirituals, fraters laics e muniessas de Tujetsch. Sco ei seresulta ord quellas notizias ha la pleiv de Tujetsch oz 10 spirituals vivents, 2 fraters laics e 23 muniessas. Treis spirituals, vicari general msgr. Benedetg Venzin, sur dr. Maurus Brugger e sur Sep Antoni Venzin ein morts baul e pudessan aunc viver.

Forsa eis ei curdau si al lectur che differentas famiglias han giu duas ni schizun treis clamadas spiritualas.

Famiglias cun treis clamadas spiritualas:

1. Venzin-Paly, Selva (1 spiritual e 2 muniessas)

2. Berther-Hendry, Rueras (1 spiritual e 2 muniessas)

3. Berther-Venzin, Camischolas (3 muniessas)

4. Deplaz-Berther, Rueras (3 muniessas)

Famiglias cun duas clamadas spiritualas:

1. Berther-Schmid, Dieni (2 spirituals)

2. Deragisch-Valier, Bugnei (2 spirituals)

3. Berther-Venzin, Rueras (1 spiritual ed 1 muniessa)

4. Berther-Gieriet, Dieni (2 spirituals)

5. Monn-Deragisch, Surrein/Surcuolm (2 muniessas)

Quei fatg, tontas famiglias cun pliras clamadas, di a nus ch'ei dependa en emprema lingia dallas famiglias e dal spert che regia en las famiglias, schebein ei dat clamadas spiritualas. In auter fatg, che 5 spirituals e 7 muniessas menzionadas en la cronica han giu in aug spiritual ni ina onda muniessa muossa ch'il bien spert d'haver clamadas spiritualas vegn mantenius en las famiglias dad ina generaziun a l'autra.

Gronds merets de quellas clamadas spiritualas han buc il davos ils augsegners ch'han operau sco pasturs dellas olmas en la pleiv de Tujetsch. Han gie ils biars spirituals de pli tard entschiet lur studis de latin en stiva pervenda tier igl augsegner dil vitg. Duront ils onns de studi han ils students en lur basegns e difficultads anflau tier igl augsegner bien plaid e cussegl e sustegn. Ad els tuts nies sincer engraziament.

Nus schein suandar cheu ils nums dils meriteivels plevons e caplons che han pastorau en Tujetsch dapi 1900:

Als vivs benedicziun, als morts sogn ruaus.