Tumaisch Giusep Schmed (1784 - 1866), il Stèn nair, oriunds da Rueras e Giachen Antoni Schmed (1815 - 1909), Stèn alv, da Gonda, quei ein quellas duas persunalitads politicas, che han giu en in grond plaid ella politica communala e per part era regiunala dil tschentaner vargau.
Stèn fuva nuot auter ch’ ina scursinaziun d’in tetel politic da tschei tschentaner e muntava ton sco assistent. Per propi seclamava il tetel politic scarvon-assistent e vegneva per ordinari eligius sin cumin. Sco ufficial da cumin cumpara quel denton per l’emprema ga pér igl onn 1800 e svanescha gia cugl onn 1844 ord la retscha dils ufficials dil cumin dalla Cadi. Tujetsch ha giu il cletg dad haver entgins assistents duront quei cuort temps. Quels ein stai:

1804	Assistent-schriber Tumaisch Jos. Schmidt (de Tujetsch)
	(cun sbursar ad in ludeivel cumin flurins 120 flurins „et paga la spesa della spada chie faitgia nova").
1810	Giachen Antoni Caveing de Tujetsch (100 flurins al cumin) (*1790)
1822	Gion Felici Monn de Tujetsch (paga 6 scheltadublas al cumin) (*1800 - 1851)
1838	Jacobus Antonius Schmed ex Tschamut (solit flurins 80)
1842	Joannes Mucli ex Rueras, (paga flurins 70) (*1821 - 1860)

Ils dus titulai cun Stèn nair e Stèn alv ein pia stai Tumaisch Giusep Schmidt, Stèn nair, e Giachen Antoni Schmed, Stèn alv. Ils nums nair ed alv fuvan sulettamein cheu per differanziar els dus per ch’ins sappi immediat qual ch’ ins manegi. Da l’autra vart fuva il Nair da natira empau in pli stgir en fatscha ch’ igl alv da Gonda e da leu ei sedau da sesez quei surnum; pia el senn positiv.
La lavur per propi sco assistent fuva quella d’in gidonter dil scarvon da cumin, perquei era la dretga titulaziun scarvon-assistent. Per ordinari cuzzava il temps d’uffeci gest aschi ditg sco quel dil scarvon. Igl asistent assiteva a tuttas radunonzas ed allas dertgiras e gidava a menar il protocol. Discreziun fuva ina obligaziun essenziala da quei ufficial. Il scarvon fuva buca adina cuntents cun siu assistent aschia ch’il magistrat da cumin sto prender ils 23 da matg 1822 la suandonta decisiun: ".....Eis ei ded in Lud.Oberk. anora ordenau chei deigi vegnir mess in Assistent che sappi scriver e che seigi enzatgi ne agli Oberkeit, schiglioc deigi el buca poder trer la paga che crodas sco ad in auter dil Oberkeit. Questa ordinaziun deigi aber vegnir fatga da saver quei onn ad in Lud. Cumin." Buca sco ils auters ufficials il di da cumin, vegneva il assistent buca seramentaus sin cumin: „Ei gl’ei de in Lud.Oberk. anora ordenau demai ch’ ei seigi buca usitau de dar serrament agli Assistent sin Cumin, sche sapi e stopi quel vegnir seramentaus ella stiva de dertgira avon in Lud. Oberk." Naven da 1844 ha igl actuar da cumin persuls dumignau quella lavur, che dus umens vevan avon.
En vischnaunca veva igl assistent aunc ina autra funcziun. Empau ageva el era sco ugau. Nos vegls vevan la moda da dir cu ei mava buca bein: „Speronza vegn ins buca sura als assistents." Sfegliond el cudisch da marcaus dalla vischnaunca croda en egl tut ils marcaus da cumpra, vendita ni brats, ch’ils assistents fagevan per lur clients. Els fuvan gie versai el scriver, vevan giu ina andanta scolaziun ed ins secarteva dad ira bein cun lur agid. Dad ina vart preferevan ins lur agid, da l’autra vart stuevan biars far diever da lur sustegn, muort nuncapientscha en quels fatgs. Aschia han ils assistents tujetschins giu en la detta en quasi tuttas cumpras el decuors da plirs decennis dil 19avel tschentaner. Che quei ha giu per els persunalmein gronds avantatgs ei evident, ed in u l’auter ha era nezegiau la caschun e craschentau l’ atgna facultad. Ch’ igl uffeci dad assistent fuva interessants, muossan era las bialas summas ch’ ins pagava al cumin per vegnir eligius. Aschia paga il Stèn nair 120 flurins e spesas dalla spada; il Stèn alv 80 flurins.
 

Tumaisch Giusep Schmed (1784 - 1866)
Il Stèn nair
Il Stèn nair, Tumaisch Giusep Schmed, ei naschius ils 10 d’october 1784 sco fegl da Giachen Andriu Schmed e Maria Catrina Venzin. La famiglia fuva sesenta a Rueras e habita la casa oz en possess da Duri Cavegn.

Gia cun dudisch onns eis el serendius el cantun Valleis e frequentau a Sion treis tochen quater classas. Ei fuva ils onns dalla invasiun franzosa en Svizra. El ha saviu persequitar cun agens egls igl onn 1798 co ils Franzos han destruiu il casti episcopal da Tourbillon. Sin quei seigi el returnaus plein gretta enviers ils Franzos anavos ella patria. Igl onn dalla invasiun franzosa 1799, ils sis da mars, seigi era il giuven Tumaisch Giusep sepurschius da sebetter el cumbat encunter quels invasurs. Cun sedisch onns vevi el ina urdadira d’in mat da vegn. Damai ch’ el haveva giu empau scolaziun surdat il cumin al giuven Tumasich Giusep la scharscha da furier. Quei pensum hagi el adempliu per cumpleina cuntentientscha.

Malgrad ils schliats onns suenter l’invasiun dils Franzos marida el gia cun vegn onns igl onn 1804 l’Onna Maria Monn (1782-1853). Dalla letg sortan sis affons: Giusep Luregn 1808-1836; Gion Antoni 1810-; Cristoffel 1812-1837; Vigeli (numnaus Vigeli stèn) 1815-1891; Maria Barla 1817-1883 ed Onna Maria Ursula 1821-1898. Da quels sis affons ein treis maridai:
Il Vigeli stèn marida Onna Maria Cristgina Berther (1821-1893). Els han giu otg affons; e da quels ha Maria Cristgina (1846-1930) maridau Sep Antoni Aluis Cavegn (1846-1902).Quei ei il tat da Duri Cavegn, Rueras. Dils auters siat ein ils biars morts en giuvens onns ni restai ledis. In ei maridaus e giu in sulet buob, ch’ei morts da dus onns.

Maria Barla (1817-1883) marida Giachen Martin Berther da Camischolas.

Onna Maria Ursula (1821-1898) marida Duri Battesta Berther (1816-1880) da  Camischolas (frar dil sura); ord quella letg deriva pader Baseli Berther, Dieni.

Directamein descendents dil Stèn nair cun la schlatta Schmed dat ei oz negin. Aschilunsch in per lingias davart sia famiglia e descendenza.

Sia carriera politica pren sia entschatta e quei gest sin palancau cumin. Forsa che gest sias qualitads sco furier d’uiara han possibilitau quei pass. Sin cumin da 1804 vegn Tumaisch Giusep Schmed eligius sco scarvon-assistent. Quella scharscha ha denton custau ad el ina contribuziun al cumin; lezs onns regeva aunc adina il schliet usit da secumprar en en uffecis. Aschi sbursescha Tumaisch Giusep al ludeivel cumin 120 flurins, ella valeta dad oz ca 200.- francs, e paga ultra da quei la spesa dalla spada ch’ei vegnida fatga nova.
Damai ch’el fuva il gidonter dil scarvon da cumin cuzava igl uffeci era tons onns sco quel fuva en funcziun. Ensemen cul scarvon Gion Antoni Frisch da Zignau, ha el execuiu igl uffeci dad assistent entochen 1806; pia dus onns.  Quella scharscha ha bullau el cul tetel d’ assistent, in stèn per veta duronta. E lu aunc il nair per distinguer el da l’auter concurrent politic a Gonda.
A Rueras ed ella val dominescha aunc in auter politicher, numnadamein mistral Cristian Venzin. El funcziunescha sco president communal da 1838 - 1947. Aschia ei la via alla testa serrada, pertgei dus da Rueras en suprastonza pudeva era lezs onns buca tgunsch valer.
Cun sia scolaziun che paucs astgavan guder lezs onns, s’engascha el era sco poet e scribent. Aschia raquenta Giachen Antoni Venzin da Rueras en sia cronica, ch' il „Stèn nair", vevi fatg 1836 ina zun interessanta cumedia pils da Tujetsch, che seigi vegnida dada ils 5 d’ avrel a Rueras sin ina gronda lautga avon casa pervenda. - Il cuntegn da quella eri in signur, che tut levi far esser malsauns e dil qual ins cartevi ch' el vessi da tuttas uisas malsognas.  El vegnevi mudergiaus da quater miedis, che levien medegar il schani. Il davos seigi in bien vischin vegnius tier el ed hagi detg: quels quater cugliunien el e veglien mo tschitschar ora siu saung e sia buorsa. . . Il teater eri daus quell' uisa, che tut encurschevi, ch' il „Signur" personificavi il Svizzer e co quel seigi la finfinala vegnius sauns, seschond perschuader da siu saun e bien natiral. Ils quater miedis significavien las principalas ideas pollticas, arisguard ina nova constituziun. „Quels signurs quitavien, la Svizra seigi fetg malsauna e tonaton stetti ella sillas combas", scriva Giachen Antoni Venzin. Las ideas novas liberalas vevi gl' autur beffegiau e sgomiau quell’ uisa ch' el schevi better ora garnetschs dumiec giun planun entras in survient; quel clamavi lu las „biuas" che representavien la massa senza giudezi - e quellas laguttevien enguordamein tut, rubas e strubas!"
Quella cumedia ei ida a piarder ed ei exista oz mo pil la canzun da quella, che vegneva cantada tenor veglia tradiziun alla fin dalla cumedia.  Quella lai encorscher bein „la filosofia dil teater", - mo en general eis ella tenida alla maniera barocca dil 17avel e 18avel tschentaner. - Il „Stèn nair", era gie staus scolar dils gesuits!
Ils anno 1842/43, 1846/47 e 1850/51 han ils Tuatschins, susteni dils auters umens da cumin, tarmess el a Cuera sil Cussegl grond. Per igl emprem onn giu Cuera, 1842/43, va ella capitala plitost sco observatur. Schebi „mo pur" vesa el clar e bein, nua ch’ il carr segeina, ed el fa attents ses amitgs ella Cadi, ch'ei hagi num sedustar cun peis e mauns. Ils Latours da Breil cun lur tenuta liberala fuvan ils gronds cumbatonts dallas ideas dil Stèn e cuntrari secapescha era.

Naven da 1843 entochen 1846/47 vegn il Stèn nair buca pli tarmess a Cuera, mo gest anno 1847, in onn politicamein fetg interessants e bursaclus, po el puspei en sco deputau. 1847, la primavera, tuorna el da Cuera cun la ferma perschuasiun, ch'ei detti gleiti uiara civila en Svizra e ch' ei savessi tgunschamein era dar in semegliont moviment el Grischun, malgrad ch' ils politichers grischuns sinceravan: Nus stein neutrals! Il Stèn nair, in „Tumasch nuncartent" scheva e turnava a dir si per ses Tuatschins: „Dils da Cuera ston ins crer bia e fidar nuot! Vegnend l'aura sut pli e pli recenta, spargnava il Stèn nair ni turs ni turnialas, ni ella Cadi, ni vi d' Ursera.
Anno 1847 suenter mesa stad seradunavien ils da Rueras seras e notgs tiel scarvon Lucas Cavegn, nua ch' il Stèn nair delucidavi la situaziun politica ed ugliavi da prender mesiras en cass che quels „d'anoragiu" massien cun forza armada encunter ils siat cantuns „sonderbundis".
Assistent Schmed, pli mals perfin che las uolps digl uaul Surrein, ha la finfinala, cun agid dad enzacons fidai, agiu sin agen quen e responsabladad.  El ha priu contact cun litinent Fidel Cavelti da Sagogn, che corrispundeva sco agent denter Siegwart-Müller ed ils Grischuns catolics. Era mistral Gieriet da Rueras cartevan ins, che seigi gudignaus pil culp - en casamai!  Era gie Cavelti staus sez tier el la notg dils 10/11 da november a Rueras, accumpignaus dil salter da Lucerna.  Strusch stada ordad esch quella viseta nocturna, ch' ei schabegia zatgei zun heicli ed interessant! Ils 12 da november suenter da quei ch' il Stèn nair veva mess fil ella guila, comparan, tarmess da Cavelti, plirs umens cun cavals da bast, grevamein cargai cun dudisch canistruns tochen a Rueras tier mistral Gieriet, nua ch'els levan descargar „la péra e meila." Mistral Gieriet, ferdond l' aura, „disdescha" quei mument, accepta buca la muniziun e tarmetta anavos ils umens. Il Stèn nair va suenter e gida a descargar e zuppar la puorla „en plunas lenna denter Sumsassi e s. Brida." Ils proxims dis sissu arriva il polizist Baltassar Kocher da Cuera e staziunescha cun aunc enzacons - a Rueras! Enzatgei cumpatg ch'ei vevan ferdau, pertgei ch' ils emprems dis suenter esser arrivai, han els intercuriu ils ladretschs ed ils cals sut ils irals!  Schebi che Stèn nair veseva co ei steva, schevi el tuttina si per ses congiurai: „Schi von, main nus era; custi tgei che vegli!"

Mo ei era mal far! Ils dus battagliuns grischuns, ch' ein vegni mobilisai plitost per tener pasch el Grischun, che per ira culs Federai encunter ils siat cantuns catolics, eran staziunai entochen ils 19 da november a Glion e contuorn, aschia ch' ei era mal semover pils dalla Cadi e da Rueras.
Ils 17 da november ha colonel Luvini, cumandant dalla 6avla divisiun, alla quala ils dus battagliuns grischuns udevan, survegniu ina schlepra radicala dils Sonderbundis sil S. Gottard. En quella divisiun sesanflava era colonel Lanicca, sco cumandant dil genie. Ils 19 da november ein omisdus battagliuns grischuns marschai a Blizuna; ils 22 eran ei leu, aschia che nos confrars grischuns han buca pli stuiu batter encunter ils catolics - ed aschia ein era ils da Rueras stai grad eri, pertgei ch' en quei interval era l'uiara gia decidida e finida.
Buca stai necessitai da siglir el fiug, schebein pinai leutier, han ils da Rueras fatg la gatta morta ed ein aschia mitschai dallas consequenzas, che ei havess aunc pudiu dar lunderora.
Gest en il Cussegl grond eis ei stau - e quei la davosa ga - ch' il „Stèn nair", ni sco'l vegneva era numnaus plianoragiu „il patriarc da Rueras", ha priu la caschun da dir cuort e sinceramein sia opiniun, l'opiniun dalla gronda majoritad dil pievel catolic, en in curaschus e perschuadent votum, che ha fatg impressiun el Cussegl grond, mo che ha giu negin fretg! Igl „Amitg dil Pievel" porta quel en siu nr. 27 da 1850: „Uniun dallas scolas avon il Cussegl grond" Schmed: El hagi entelgiu pauc dil plaid da signur capitani Latour, mo hagi el udiu, che quel seigi pella uniun, mo eneunter quella stoppi el solemnamein protestar. Tgei che hagi provocau quella idea (dalla fusiun) sappi el buca, forsa nossa paupradad?  Mo quel 'enconuschevan ins gia daditg ed ins dueva spargnar avon, denton vegli el buca plidar dil vargau.  Ins duei dumandar il pievel reformau e catolic, sche vegn ins ad udir che quel vegli saver da neginas uniuns. El hagi gudiu bia amicezia dils protestants, hagi quels adina stimau e carezau sco frars e cristifideivels, mo l'educaziun dalla giuventetgna vegli el tener separau sco tochen ussa. Pella prosperitad dalla scola catolica drov' ins buca d' unir ella; signur capitani Latour hagi gie era studiau en quella, ed ins hagi grad udiu che quel seigi in stupent oratur".
Capeivel ch' in „patriarc" da tala tempra mava mal a prau cun la politica ufficiala da nos pugniers e ch'el ha silsuenter stuiu renunziar alla honur da deputau.  Quei ha el dil reminent supportau levamein, schebi ch' el era da l' autra vart buc adina quel che schava plascher tut senza mussar ils dents e prender posiziun da lutga! Aschia raquentan ils vegls Tuatschins aunc oz dallas rabiadas rabantschas sin vischnaunca, cura ch' ei mava buca suenter giavisch dil „retg da Tujetsch". Cura ch'il Stèn nair ed il Stèn alv fruntavan en lutga, sespuranavi il da Rueras cul dies encunter il mir dalla casa da scola sin cadruvi a Sedrun e schevi liber tut ils registers da sia passuinada eloquenza . . . mo sedems, sco en autras vischnauncas dalla Cadi, hagi tuttina mai dau en Tujetsch! (tenor Tschespet 23)
Mistral Cristian Venzin miera ella vegliadetgna da 55 onns igl onn 1848 en consequenza d’ina attacca dil cor ella vischinonza da Trun. Ussa pren la via politica en vischnaunca per propi sia entschatta. Il pievel tuatschin surdat igl uffeci d’empremgerau ed el daventa aschia la persuna principala da lezs onns en Tujetsch. Sco president communal tgamuna el la vischnaunca da 1849 entochen 1857, pia diesch onns.
1857 han ins eligiu el per treis onns ella, dertgira districtuala a Trun. Proponius pliras ga mistral, ha el vuliu saver nuot da quella honur, mo nuotatonmeins cargavan las ideas da gliez temps burasclus profundamein en sia natira passiunada politica.
Tumaisch Giusep Schmed fuva in um grond e sec, d’ina pial stgir-brina, in um viv ed activ, intelligent e da gronda malezia. El vegneva en ses onns da sia politica gronda era numnaus il retg da Tujetsch.

Inaga ha ina tala controversa sin vischnaunca perfin giu nauschas consequenzas economicas per la vischnaunca. Hans Giachen Beer era da lezzas uras premgerau (entuorn 1850), cura ch'ins ha mess tiarms egl uaul Cavorgia denter Medel e Tujetsch. Per puntili ha il president da vischnaunca buca clamau il Stèn nair, il pli versau en tals fatgs - e lez fussi probabel era buca vegnius! Basta, igl ei vegniu tier process e la vischnaunca da Tujetsch ha piars in bellezia toc uaul ed aunc in toc buna pastira entadem la val. - Suenter schevan ils Tuatschins, che la vischnaunca havessi aunc gudignau bia, era sch'ei havessien schenghegiau al Stèn nair pil bien survetsch „in tgavai da luxus cun sé siala e staffas d'argien!"
Ella aulta vegliadetgna dad 81 onn miera il Stèn igl onn 1866.
 
 

Giachen Antoni Schmed (1815-1909)
Il Stèn alv

    Casa da Sten alv sisum Gonda, oz Casa Frederic.

Sco gia avon menziunau habitava il Stèn alv, Giachen Antoni Schmed a Gonda. Derivonts eis el denton da Tschamut. Leu eis el naschius ils 11 d’october 1815. Ses geniturs ein stai Giachen Antoni Schmed (1768 - ) e Maria Margreta Riedi (1755 - 1850). El ei staus il siatavel da diesch affons. Da quels ein quater morts da baret ni en giuvens onns. La famiglia da Giachen Antoni fuva beinstonta. Ord famiglia deriva igl enconuschent marcadont da biestga Paul Schmed; il statalter Stiafen ei vegnius ella lavina igl onn 1876 e piars la veta ella vegliadetgna da 55 onns; il pli vegl il Martin Felici Schmed ei staus onns ora il fidau pot da Selva.
Il Giachen Antoni eis staus il zaclin e pign dalla famiglia, denton fuva el dotaus cun dapli talents. Ses talents han buca saviu semussar e sesviluppar en scola; dapli denton ella veta practica. Suenter haver giu frequentau treis unviarns scola a Selva ha el aunc cun schotg onns saviu ira dus unviarns a scola a Rankweil el Voralberg. Leu ha el empriu empau tudestg per serender silsuenter per in onn en territori talian ed emprender quei lungatg. Quei ei stau sia scolaziun. Cun quella mudesta scolaziun ha Giachen  Antoni manischau fetg bia e prestau buns survetschs; aschibein alla vischnaunca, sco era al cumin. Ina scolaziun practica tut speciala ha el fatg atras tier il sura descret assistent Tumaisch Giusep Schmed da Rueras. Cun quel haveva el savens plaid e cussgl e cheu tier quel ha el era empriu l’ entira filosofia diplomatica. En quella situaziun da scola vegneva detg en Tujetsch: „Egl alv vo tiel nair a scula".
Giachen Antoni ei staus buca meins che 15 onns gerau da vischnaunca; e quei da 1865 - 1874. Igl onn 1875 vegn el eligius emprem gerau e president da vischnaunca. Siu temps d’uffeci cuoza denton mo tochen ils 15 d’uost dil medem onn. Davart quei plaida il protocol dils 15 d’uost 1875 il suandont: „Suenter de quei ha la lud.Vischn. stoviu passar extraordinariamein tier novas elecziuns de Geraus e sco tals ein elegi: Sgr. Gerau Lorenz Jacumet de Camischolas sco President. Bruno Soliva de Sedrun sco secund e St. Giachen Antoni Wenzin de Rueras sco tierz gierau."
Pertgei quei cuort cuoz d’ uffeci? L’entira afera entscheiva ils 4 da fenadur 1875. Sin radunonza da vischnaunca declara e protesta Giachen Antoni Schmed da Camischolas, ch’ei seigi vegniu cargau a Maighels stiarlas che hagien negin dretg da vegnir cargadas. El fetschi las autoritads responsablas, sch’ei schabegi enzatgei cun ses tiers.
Igl emprem d’uost 1875 vegn sin petiziun da statalter Gion Andriu Berther clamau vischnaunca. Avon quella radunonza, ils 25 da fenadur, veva giu liug ina radunonza da vischins a Rueras tier Lucas Cavegn. Sin la radunonza metta str. Gion Andriu Berther avon il motiv da quella radunonza. Suenter ina pausa pren il giuven Giachen Antoni Schmed il plaid e declara che las alps Maighels e Tgom hagien ina massa armauls senza dretgs. La vischnaunca seigi obligada da far ira naven ils persunavels senza dretgs en quellas alps. Suenter quella declaronza vegn dumandau, sch’ins vegli acceptar quei surpli da schetgs en las duas alps. Ils vischins decidan da schar sco la caussa ei. Plinavon ha la radunada vischnaunca giu da decider co taxar quels tiers. Ei vegn concludiu da setener vid in vegl usit, presentaus da Giachen Antoni Giossi, cun dublegiar la taxa d’arvé sin 4.- francs als surpassaders dils dretgs e lubiu alla suprastonza da pli tard aunc castigiar ils delinquents.
Suenter quels conclus han ils dus emprems geraus remess ses uffecis, numnadamein assissten Giachen Antoni Schmed e gerau Lucas Cavegn. Els declaran: „ ch’els sesanflien necessitai da dar giu lur uffecis de Gieraus e zvar en consequenza dellas grevas renfatschas e maldueivlas insultas che seigi vegniu selubiu encunter nus ils 25 da fenadur en Casa de sgr. Gerau Lucas Cavegn en preschientscha de ina numerusa radunonza senza che enzatgi fussi sepassaus si per nossa defensiun."
Quei schabetg e fatg muossa co ei vegneva fatg politica avon varga 100 onns. L’alpegiaziun veva ina enorma muntada ed ins stueva rigurusamein setener vid las reglas e leschas. En quels graus eran ins buca mauffers sco ils sura schabetg muossa ora clar e bein. Naturalmein ch’ils plaids el protocol ein memia pauc clars per mussar ora en detagl ils schabetgs dalla stad 1785.
Da 1865 - 1888 eis el ufficial da stumadira; da 1865 - 1902 taxader dalla banca. Entuorn 25 ugadias ha el giu dad administrar. Cun agid da ses collegas da suprastonza ha el giu revediu igl uorden da vischnaunca e ranschau en ina exacta controlla da renderquen onn per onn en tuts fatgs da vischnaunca, sco era davart las caussas pias.

El fuva in um fetg pratic, energic, che saveva adina tgei ch’el leva e che spargnava negina breigia per manar atras quei ch’ el haveva ina gada renconuschiu per bien dalla vischnaunca. Negin enconuscheva meglier ils fatgs da vischnauca, che assistent Schmed ed el saveva era adina, nua ch’ ei fuss da pegliar pil cantun per vegnir tier siu intent.

Igl onn 1838 vegn el eligius assistent da cumin; pia cun 23 onns e da gliez di naven ha el purtau il tetel dad assisstent per veta duronta. Pli tard ei aunc igl „alv" vegniu vitier per saver differenziar ils dus stèns Schmed en vischnaunca. Per siu tetel dad assistent ha el giu pagau 80 flurins, en daner dad oz ca. 140.- francs, pia in bi daner per lezs onns. Il pagar uffeci fuva lezs onns aunc generalmein usitau. Gliez onn da cumin vevan tuts sbursau bravamein per obtener igl uffeci. Aschia ha misrtal Bistgaun Sialm pagau 700 flurins, il sechelmeister da Breil 100 flurins e scarvon Leci Antoni Muggli da Surrein/Tujetsch 200 flurins.
Ina retscha dad onns ei assistent Giachen Antoni Schmed staus ella dertgira dil cumin e sigl appelaz. En quels gremiums vevan ses votums gronda peisa. Dil cumin eis el era vegnius tarmess 1875/76 sco deputau sil Cussegl grond ed ei staus differentas gadas vicepresident da cumin e suppleant da mediatur. En ed ord vischnaunca fuva el tschercaus per rugalar giu fatschentas e dispetas. En quei senn ei assistent Schmed staus in meriteivel um, per vischnaunca e cumin.

Suenter 1840 ein ina part dils Schmeds da Tschamut, pli tard tuts,  seretratgs ora giu la val. Aschia ei Giachen Antoni Schmed maridaus 1845 cun Maria Barla Catrina Venzin (1814-1891) e secasaus ella ucliva da Surrein. Denton cuort suenter 1850 anflein nus el cun sia famiglia sisum Gonda; oz casa da Maria Berther-Monn. Ses affons ein stai: Maria Culastia (1846 -1848) Gion Antoni  (1848 - 1893);  maridaus cun Maria Balugna Lutz; Giachen Martin (1853 - 1911 ); maridaus cun Maria Favorita Huonder e Margreta Cristgina, numnada la Stèna (1856 - 1931) maridada cun Bruno Soliva.

Al vitg nativ da Tschamut ch’el ha bandunau ha el fatg honur. Tschamut ha insumma dau el decuors dil temps stupents umens per la vischnaunca e cumin. Aschia in Martin Berchter, mistral 1425 e 1426: pictur Felici Diogg (1762 - 1843); e lu ils spirituals sur Gion Peder, morts 1776; il gesuit Cristian Hetz, morts 1780; sur Gallus Deflorin, morts 1835; sur Gion Evangelist Riedi, morts 1843 e sur decan Giusep Hetz, morts 1846.
 

„Assistent Giachen Antoni Schemd fuva in um respectau e beinvesius en cumpignia. Ei era in plascher da tedlar ses interessants raschienis sur fatgs da vischnaunca, ch’el haveva si per la detta ed dils quals el raquintava era il pli bugen. Sia moda da viver e sevestgir era aunc adina quella da pli vegl. „Fagei e vivi cun dal vies," fuva siu principi. Vegnend el primavera vargada seriusamein malsauns, han ils ses vuliu clamar il docter, mo cheu di assistent: „Gl’emprem vi ju mira, tgei mia medischina fo, la bruda e bugliarsa, e pér lura saveis vus cluma il docter." Gia plirs onns enneu fuva assistent seretratgs da tutta veta politica ed ei pareva ils emprems onns tut curios e sco sch’ ei muncass enzatgei sin Cadruvi, cura ch’ il Stèn vegneva firaus e dumengias ord baselgia e serendeva immediat da Gonda si a casa, enstagl da seconversar cun sesconvischins. Nuotatonmeins fuva el adina fetg curteseivels e survetscheivels en dar sclariment e cussegls, sche ins visitava el; el raschunava aunc adina bugen dils temps vegls. Ed aschia eis el restaus entochen sia fin. Cun grond quitau eis el sepinaus tier sin la mort. Dumandavan ins il pazient en sia malsogna co ei mondi, sche fuva sia ordinaria risposta: „ Ju sun cuntians; tgei che Niessegner vut."

Bein preparaus e bein resignaus ella veglia da Diu ei nies davos assistent morts. In grond pievel ha rendiu ad el la davosa honur e cumpignau sia bara tiella fossa." (ord necrolog da pader Baseli Berther, Dieni)
Giachen Antoni Schmed ei morts ils 10 da december 1909 ella aulta vegliadetgna da 95 onns. Cun assistent Giachen Antoni Schmed ei insumma il davos assistent da cumin morts; in tetel da cumin svanius per adina.
 

Litteratura
P.  Baseli Berther / Sia veta sias ovras da dr. G.Gadola  
Il cumin dalla Cadi, register dils funcziunaris da pader Baslei Berther, Iso Müller; Glogn nr.
Archiv communal, diversas scartiras