Reminiscenzas
ord la Val Tujetsch da Guglielm Gadola
Cumpariu
en Glogn 1937
Remarca:Questa
skizza cultur-historica havein nus scret sin fundament d’enzaconts fragments
de rev. pader Baseli Berther p.m., che nus havein per part schau star grad eri e
per part ligiau ensemen. Pli che la secunda mesadad havein nus sez componiu per
arundar il maletg. Quella part havein nus assimilau ton sco pusseivel al stil da
pader Baseli Berther. Ella sefundescha sin notizias cultur-historicas ord la Val
Tujetsch, che sesanflan ella biblioteca romontscha a Mustér, sco era sillas
notizias sur dil derscher chischner, che nus havein supplicau e retschiert da
sgr. Felici Monn, Camischolas. Ad el engraziein nus era cordialmein, ch'el ha
repassau il manuscret e curregiu il lungatg da Tujetsch, che nus savevan era
„da bueb". Sco Muoth, raquenta era pader Baseli egl imperfect e perquei
havein era nus raquintau il bia en quei temps.
![]() |
Oragiu
sut il vitg Rueras stevan gia daditg duas grondas plunas lenna. Ei
mav'ussa encunter la primavera e sin las plunas era la neiv stulida. Ins
veseva bein, che las cauras dil vitg havevan fatg savens cheu lur
excursiuns d’unviern e ch’ellas havevan priu suenter quei che sigir e
scursel havevan schau anavos egl uaul. Duas hazras plunas, ina cun liungs, bials quaders e l'autra cun ina massa lattas de diversa grossezia e lunghezia. La lenna era vegnida en dagl uaul Surrein. De vegnir da Mila si havevan ils umens giu enzacontas ga miseria de far la storscha sur ils baghetgs, havevan gie quater quaders la lunghezia de 25-30 bratscha. Ultra de quei havevan ins aunc stuiu bardegliar in bov avon il cavagl naven da la punt entochen sil plaz. Ils quaders eran rauba verda, denton bellezia plontas. Ils buobs de scola han naturalmein buca targlinau de far lur viseta als quaders aunc quei di, ch’ins era vegnius cun els. „Grads scu ina candaila! Safermust, quei dat bials posts,” aschia tschintschavan els, ferton che mintgin empruava ded ir sin peis sils quaders dal petgen entochen sil bueli. |
Quella
lenna era restigiada per far in chischne. Dis ed onns steva cheu sin quei plaz,
numnaus las Palius, in chischne cun quater posts, ch'udeva a divers vischins.
Actualmein havevan art e part: Giachen Lurenz cun in eiferpiest ed in aunz, Hans
Gieri cun dus aunzs, Tumaisch Madlainer cun treis aunzs; la pli gronda part
udeva denton agl aug Melher, atgnamein Melher Degonda, che regeva e cumandava
era il pli bia sur quei chischne. Quei era il pli grond chischne dil vitg. In
cun quater posts fuv’ei aunc vigiu Rueras; in cun tschun posts existeva a
Tujetsch mo ora sin Gonda; in cun sis haveva da gliez temps mo la venerabla
claustra on Cons e fuva ina remarcabladad ella Cadi. - Mo tgei leis: claustra ei
claustra!
En
num dils proprietaris haveva aug Melher giu dumandau la lenna sin vischnaunca;
haveva cumandau cura e co pinar ella. E cura ch’igl ei stau de menar en la
lenna dagl uaul Surrein, eis el era puspei staus gl'emprem; havev’el gie in
fermezia cavagl ed aunc in per buns bos. Aug Melher er’in um inschignus, plein
forza ed adina de bien humor, aschia che tut steva bugen entuorn el. El
cumandava zuar empau bugen, mo el capev’era e luvrava sez il pli bia e cun
tala glieud ein ins alla finala adina cuntents. Bunamein
in miez tschentaner era il chischne veder staus cheu e fatg fideivlamein siu
survetsch. El havess saviu raquintar bia; de buns e schliats onns de graun, de
spigias grassas e spigias magras, de spigias verdas ed encagliadas, de spigias
melnas sco aur ed era de spigias brestgas cun ruina. El havess perfin saviu
raquintar de bunas e schliatas zerclunzas, pertgei savens vev’el udiu quels
onns co zenavs, spusadurs e schellis ses-chignavan cun segal e dumiec, ferton
ch’els ruassavan e secavan ensemen denter ils interlats. El havess saviu
raquintar de bialas seras de glina-pleina, nua che plunas miass eran rasadas ora
sin ponns, nua che sliusas e carrs empleni cun monas spitgavan suten, nua che
legras mattauns targevan si las grevas monas al bab, che vulvev’en quellas,
mettend tgau e tgil denter las lattas, ferton ch’il tuor fageva sia usitada
ramur. El havess era saviu raquintar dils paternos, gie de sogns rusaris gronds,
che staunchels luvrers uravan aunc tard cheu ensemen, ferton ch’els
caschinavan, engraziond Diu per la reha raccolta. Il
chischne era vegnius invalids. Las lattas eran per part marschas, las cuas dils
areisens smutadas e sils posts carschevan tscheu e leu bulius e mescal e quei
era enzennas de vegliadetgna. Il caschinar era prigulus. Tier quei havevan dus
posts aunc pigliau donn tier in vehement suffel ord Val Mila gl'atun vargau,
ferton che miass pendeva. Els
eran sefendi; da sum tochen dem. Quei
haveva dau la frida mortala. La decisiun era dada: „Nus stuain fa se in auter
caschne. Quel co fo betga ple!"
Odem
gl' atun, stau finiu il scuder, eran ils proprietaris cun aunc enzaconts
vischins vegni ensemen e tratg entuorn el. Schon pervia dils tiers schai lartg
havess ins stuiu far quei. Las lattas aunc duvreivlas eran vegnidas messas dad
in maun en pluna; l'autra lenna cavegliada en muns tenor part dil chischne. Ins
ha tratg la sort e cun temps e peda menau a casa per survir leu per lenna de
brisch.
Gia
duront ch'ins tergeva la lenna nova havevan ins giu endamen,
Las
lavurs della primavera eran ussa prest finidas. Tgei bellezia dis! La neiv mava
cun ried dallas plauncas e spundas si. Sil calcogn suandavan de tuttas sorts
flurs e pastg savurus. Ora si Tschuppina havevan ils Pauls schon schau ora ina
roscha stiarls, che pasculavan pacificamein dellas plauncas Flurin en; ei era
ils emprems, ch'eran i a mises e gudevan ussa pastg entir. Ina dumengia suenter
viaspras a Rueras setschintschavan enzaconts vischins avon baselgia, anzi sin in
maun. Ei era ils proprietaris dil chischne giu las Palius. Aug Melher relatava
la caussa ed era dil meini d' entscheiver l'autra jamna; damaun, gliendisdis.
Las lavurs dil funs seigien quasi a cantun, ils meisters havessien ussa la
megliera peda e „nus vessen era pletost tiamps de gida ussa." Pli tard
stoppien ins ir a mises, ad uaul; il temps vegni pli scars ed ins fetschi lu era
pli grond donn al prau.
Tut
era d' accord, priu ora Tumaisch
Madlainer. Quel haveva grad priu a mauns enzatgei in faner si Perdatsch, al qual
il buff della lavina della Pulanera haveva dau d'entellir ualti clar, ch'el
deigi far plaz ad in auter. Tumaisch Madlainer stueva far enzatgei suten e
sprunar anenasi il sgurdinau e declara: „Als emprems dis sa ju betga gida.
Dantaun pervia de me entschavai curchi e,
dame tuchi taunataun betga schi bie, per posta de trais auns, scu ju a. La spisa
sa ju da curchi è."
![]() |
Aug
Melher manegia: „Nus fagiain al meglier d'antschaiver ussa, te,sas gida
cu té as peida." , Ils
dus meisters, che fuvan era leu damaneivel e discurevan culs vischins,
vegnan clamai neutier e dumandai, sch'els savessien vegnir damaun, ei
fussi ina bun'jamna, in'jamna entira. - „Gie, gie ju sun schon cuntians,
mu fagiai vinavaun", di Giusep Alexi, „ju sa betga sta co in onn a
mira se per Vus; ju a aun ampermez da biers api munglass ju aun ira da
quoragiu." Caduff
fuv' era cuntents, el haveva gie regulau gia
daditg sias buccadas prau; enzatgei truffels metti la sora aunc ora. „Scha
vus gidais empau stedi, sch'
ain ina bun'jamna duessen nus ventscher, schi fo mu in tec aura,, tg' in
so luvra," manegia Caduff. „Gie,
gie; quell'uisa sai adina! Sch'in vegn bein marvegl e vut entschaiver, sche
munglass ins aun querer miez in de tscho e lo, per quai e tschai. Mirai tga segi
lo quater buras per tschenta se als quaders, enzacuntas cuas per da novise; a
lura in per zapins, punachels ed ina reisgia. Als amprems dis munglass i esser
in per umens per gida se als lenns e da crena; a lu mirai tg’enzatgi dosti las
stialas. Quai
son dantaun era las femnas fa. Vais fatg giu cuntas lattas metter ain?" |
Aug
Melher manegia: „17 duessen fa, al veider o giu 20 e quai e stau memi aut,
empau la quelpa, tg’el suffel o podiu muanta el."
„Mu
tg'ins sappi, perquai gl’amprem antschavain nus culs posts.”
Gl’auter
di beinmarvegl mava Giusep Alexi tut da fiug dal vitg vi cun sia trucca si dies
per serender sil plaz dallas duas plunas lenna. Ella trucca greva, che vargava
siadora in bien ton il tgau, havev’el ses uaffens, scalpers, traders, ina
banera e la sigir aulta. La resgiuta pareva siadora empau, ferton ch’il tschos
da curom pendeva oragiu e deva cun sia fibiala da mesch tier mintga pass
encunter la trucca. En in maun purtav’el la sigir lada ed en tschel la
burtgetta cun igl asp. Strusch ch’el haveva peda da ludar Niessegner entupond
las femnas, che mavan si begl. Il Tschimun vegl, ch’encugniava in fassui avon
sia casa, ha el gnanc viu.
Per
ventira haveva aug Melher viu ad end Giusep dal vitg via e di siper sia dunna :
„Giavatschain, al Giusep vo schon cose!" Melher till’en beinspert siu
tschiep-stuppa, pren ina sigir e cuora suenter.
Giusep
haveva tschentau sia trucca dad in maun, envidau sia pipa cuorta e mava videneu
per mirar nua tschentar las buoras. Quei che muncava mava el semplamein si e
prendeva giud il bure ed ord talina da Giachen Lurenz; haveva gie quel era art e
part dil chischne.
Buca
ditg ed era Caduff arriva sil plaz; el fuva adina pli tempraus che Giusep. Ses
paucs uaffens purtav’el sin schui. „Quai
tg’ju a betga priu, o’l Giusep." Aschia quintava Caduff, cura ch’els
luvravan ensemen.
En
in dai stevan ils dus emprems quaders sin las supias, fermai dad omisdus mauns
cun fetgatetgns. El
moni dalla segir aulta haveva Giusep nudau en sias mesiras e currend vidaneu, ha
el prest giu mesirau giu il pei dil piest e la lunghezia per „in de
gisiat."
Denton
fuv’era Gion Crisost daus neutier; haveva aunc stuiu gidar a perver. El
representava e gidava en num de siu bab Giachen Lurenz. Aunc in per strihadas
cul toc dalla buna cut da Giusep sillas sigirs e la lavur entscheiva. Aug Melher
deva crenas cun Giusep e Crisost era postaus cun Caduff vid tschei quader.
Ei
era in bi mirar e tedlar co frida sin frida curdava, tut el tact, ch’ei
rebateva pil vitg entuorn e si encunter Crestas. La toccanaglia dallas crenas
siglieva sin tuts mauns. Ferton che Giusep deva sco in asen, senza fallir ina
solia suletta frida e senza dir plaid ni miez, haveva aug Melher avunda da tener
suenter, tier aunc fallir enqual frida. Ils dus auters da tschei maun luvravan
pli tempradamein e sediscurevan mintgaton sur quei e tschei.
Aschia
han ei luvrau e barhau tochen vi encunter las siat. Cheu ha in affon d’aug
Melher clamau da solver. Senza far ditg ceremonias ein ils dus meisters serendi
cun aug Melher tiel solver. Per Crisost haveva mumma Mengia era pinau zatgei.
Dunna
Melher, la cumar Castgina, haveva pinau sin meisa ina cazetta put cun in lag
pieun suren, nua che mintgin saveva aunc bugnar en il tschadun, sch’el leva,
avon che spedir vinavon. Sur e sut la cazzetta steva in cup latg freid entir,
ch’ins saveva prender tier. Dentuorn steva carn criua en diversas sorts, paun
e caschiel senza spargn. In grond pecli „bruda da tgarn" per dar suenter
sco da cauld, spitgava sin pegna.
Ils
dus Meisters sisum la meisa, il fumegl grad speras, aug Melher dad in maun sin
la supia dil „bab", visavi ils treis buozs suenter grondezia e
vegliadetga, giudem la mumma e sper ella las duas buobas, cotschnas sco rosas.
La „pintga" haveva giu rasau tuaglia e mess ora pulit a mintgin siu
tschadun e cunti.
Tuts
stai secavegliai, ha aug Melher entschiet dad ault il paternies: „Bab nos . .
." che tuts han recitau ensemblamein tenend mauns a Diu. Alla fin ei aunc
vegniu mes vitier: „Segner, benedescha spisa e bubronda, ch'ei vegnida
sanctificada entras ils merets da Niessegner Jesus Cristus. Amen." E la
sontga crusch. –
„Ussa prandai scu i e a sasurvi senza fa d’anvida. Tgi che lavura dai
maglie," manegia aug Melher. Il bien appetit dils luvrers ha fatg tutta
honur alla cuschiniera gia beinmarvegl. Denter en vegnev’ei discurriu e cungiu
la tschavera cun bein enqual sgnocca. Giusep era dalla luna e raschunava denter
en el lungatg da „quoragiu", dals da Schlans, dals de Vrin, da mistral
Lombris, nua ch’el era dapertut staus a
luvrar. Quei plascheva als affons d’aug Melher ed els tedlavan oz sco lieurs
cun bucca rienta. Caduff raquintava bugen sco adina, da siu mistral Vetger dad
Andiast, nua ch’el era staus in per onns migiur. Schon
il plaid „Vetger" plascheva buca mal als pigns.
Stau
finiu il solver e furschau tschadun, ha il bab da casa puspei entschiet il
paternies, nua ch’igl ei aunc vegniu mess vitier: „Engraziaus e ludaus . .
in paternies pellas olmas ... salidaus seis ti bien s.Giusep ... ed il De
profundis. Suenter
ei puspei mintgin serendius vid sia lavur. Aug Melher ha aunc dau sias ordras al
fumegl ed als buobs entochen miezdi ed ei lu era ius puspei vi las Palius.
Cheu
ei la lavur ida vinavon senza negina pausa e senza negin refrestg entochen las
endisch. Tuccond da miezdi han ins calau agrad giu cun la lavur ed aug Melher ha
entschiet igl Aunghel da Diu. Prendend giu la capiala e sepusond encunter ils
quaders ei vegniu recitau igl Aunghel dil Segner. Suenter
han ins luvrau vinavon. Denton
buca ditg ed ei vegn clamau da gentar.
Cumar
Castgina haveva giu mes si la vanaun oz. In hazer pecli suppa da carn cun ina
biala cozza melna e buccadas paun suravi, ferton che fava e giutta sesanflava
ella profunditad, fimava gia sin meisa, cura ch’ils umens
Sia
dunna mava era d’accord cun el ed aschia era sia famiglia sauna, frestga e
cuntenta. Il docter havev’el era aunc mai giu en casa dapi ch’el era
maridaus e quei leva tonaton dir enzatgei!
Furschau
tschadun e detg paternies, tut ch’ei iu puspei frestgamein vid la lavur.
Entuorn las treis ei vegniu purtau enzatgei marenda schetga sil plaz, paun e
caschiel e per tgi che leva „alv" en ina brocca. Ins
ha luvrau entochen da brin. Culla lavur havevan ins dau ina buna entschatta. „Schi
vo mintgade quell’uisa odamaun, scha pudain nus manaivel ventscher toca
sonda", manegia Giusep. Ins ha cavegliau empau ensemen ils uaffens, envidau
si las pipas e sediscurend ein ins serendius plaunsiu plattamein tiella
tscheina. Ina brava cazzetta bugliarsa e dus peclis fermentins sin meisa han
beneventau e cuntentau oreifer ils staunchels luvrers.
Duront
la tscheina ha Caduff puspei raschunau dal mistral Vetger, ord ses dis ad
Andiast. „Lo veva igneda in ampau de signur, in scheva di el „Martgun",
quel veva in fumegl de Sursaissa tudestga. Dianter
ain scheva quai Martgun savens di fumegl: „In bien fumegl duess saver parver
dus, treis dis cun nuegl cauld." „Ei po schon esser, scheva il fumegl e
tertgava, te mu spetga! - Ils firaus Nadal eran notier. Co o'l fumegl dumandau
al patrun, sch’el schassi betg’ira a tgesa quels firaus. „Bein, bein, Vus
mo mei, jeu vi schon rugalar ils tiers quels dis." Ils tiers vev’el se
liunsch, se ain ina acla; al fumegl veva schau anavus betga tec fain ain clavau.
Martgun ho stoviu fa vegnir umens e purta se fain, tg’el vagi de parvai quels
dis, perquai tga mida nuegl mavi betga quels dis.
Cu'l
fumegl e turnaus o'l manegiau, tg’a duevi taunataun di pervia del fain avaun
ch’i tgesa. „O, Els han detg savens, ch’in bien fumegl sappi perver in per
dis cun nuegl cauld!" Sianter vagi Martgun mai raquintau ple dal bien
fumegl."
Giavischond
la buna notg ein ils meisters serendi a casa, ferton che la famiglia d'aug
Melher ha aunc giu da far entginas pintgas lavurs en casa. Stau encunter mesa
las nov ei vegniu detg communablamein il rusari ed ils „paternos" e lu
serendiu a letg per rimnar novas forzas pil di vegnent.
Sco
igl emprem di, aschia ein era ils auters dis vargai oragiu las Palius. La spisa
als meisters vegneva dada en roda, sco ei tuccava tenor part dil chischne. Aug
Melher era quasi tudi leu sil plaz, schegie, ch’el fuss buca staus obligaus.
Suenter dus dis eran ils 4 posts e la mesadad areisens dulai e fatg ora las
ruosnas e las buccas. Las lattas eran buca grad grossas ed ei mava spert cul
dular; beinenquala stuevan ins dular mo sin dus mauns. De
far ora las ruosnas els posts, haveva Giusep in agen inschign. El fageva ora
quellas tut mo cun la sigir aulta, strusch ch’el havess falliu zacu ina frida;
en duas, treis minutas tagliav’el ora ina. Caduff
luvrava cheu cun scalper e manera e quei mava bia pli ditg; denton dev’ei
magari pli biala lavur. Giusep era meister numero in per purs, e siu ideal era:
„Lenn e mo puder luvrar!" Caduff fageva sias caussas tut pli temprau e
tertgava,
quei ch’ins ventscha buc oz, fan ins damaun. Basta, ei era dus
differents temperaments, dus originals ord il pievel, mo igl original da tut ils
originals fuva il Caduff e quel meretta pilver, che nus considereien el in tec
pli datier.
Meister
Giachen Fidel Caduff, dals vischins numnaus semplamein: il Caduff, era in mat
vegl, cuort, cun buna stgeina. El steva sisum il vitg, sil Crest cun sia sora en
stiva dadens. La lavina da 1817 haveva ruinau la casa da ses vegls vin Suloms ed
el era setratgs ora sil Crest. El haveva enzacontas bunas buccadas prau a Dieni
ed a Cadentschuns, nua ch’el possedeva era ses baghetgs. Sper il fallun haveva
el in pign curtin ed ina buccada nuegl per vischinar, segiramein aunc suloms,
che la lavina haveva schau anavos. Sia envernonta era per ordinari ina ni duas
vaccas ed ina mugia cun enzaconts tiers manedels. Mises
havev’el buc.
Primavera
e stad gudeva el pastira da casa. Savens mav’el cun ses treis armauls vin
Tschuppina e schava magliar sin vias e chinettas. Schit, snueivel schit
fagev’el cun ils tiers. Da magliar dev’el detgavunda, el haveva perquei era
ils megliers tiers en vischnaunca. Ses tiers, pigns e gronds, havevan bugen el
ed enconuschevan el schon da lunsch. En in sac dil libroc havev’el adina in
tec sal, ch’el schava litgar denter en. „Puischa, puischa, ni tschutta,
tschutta" ed ils tiers vegnevan suenter ad el, nua ch’el mava. Mai
ch’el havess duvrau in fest; sil pli ina buccada torta, denton plitost per
haver enzatgei entamaun, che per duvrar. El tschintschava bia cun ses tiers ed
els enconuschevan e capevan sia vusch.
Tier
la zavrada da nuorsas steva Caduff cun sia sora sper la geina e clamava:
„Tschuttas, tschuttasl" e per smarvegl da tut il pievel, sias nuorsas
vegnevan tuttas neutier. La presa sal ord il sac dil libroc muncava naturalmein
e buc. Ils buobs sesmarvegliavan buca pauc. „Vaies tema da Diu a fagiai schit
culs tiers, scu’l Caduff, sche fon i e bien cun vus", aschia admonevan
las mummas lur buobs avon che schar ir a mises.
Caduff
saveva, ch’il latg ei il meglier nutriment pils vadials. El scheva perquei
tetar els schi ditg e schi liung sco ei levan. „He, gliauter, quai e enzatgei
natural, cun nuet vegn i nuet”, fuva sia clara filosofia. Quei deva denton en
cuort temps vadials sco mugias, ch’el dumignava strusch. El metteva perquei in
vadi silla medema punt culla vacca, rentava cun ina comba e schava il sughet
aschi liungs, ch’il vadi saveva tetar cumadeivlamein e da tuttas uras. Aschia
havev’el era neginas miserias cun menar vidaneu. Aunc tard la primavera sin
pastira tetavan ils vadials las vaccas e perfin ils buobs fagevan curvien e
relatavan quei a Caduff. „He, gliauter, al pupratsch so mu teta, sch’el o de
basegns," fuva la risposta.
Ina
gada ha Caduff giu discletg cun in vadi. El haveva schau tetar quel pli che
detgavunda. Vulend alzar quel sugl esch dil camon enagiu, ei Caduff daus cugl
esch sul vadi en e schluppentau el. Quei ha giu iritau empau el, e per cuvierer
in tec la historia, schev’el: „He, glauter, da quella sora vess ins e mai
enzatgei agid!" sco sche la sora fuss aunc stada la cuolpa! Era culs
anseuls havev’el comiseraziun. Il buccari considerav’el per ina veritabla
barbaria per quels paupers tierets, che fa ch’els san strusch ni beiber ni
magliar. „He, gliauter, i calan schon se cu i e las uras." Mo persuenter
veva ei era las pli grondas e bialas cauras dall’entira vischnaunca.
Caduff
discurreva bugen e bein. Prescha haveva el mai; fageva tut cumadeivlamein ed era
adina cuntents, pli che cuntents. Tgei
vul ins e tgei drova ins dapli sil mund? A
per cun el mava e steva adina sia sora en tuttas lavurs. Entupav’el enzatgi,
sche vegnev’ei discurriu empau. La sora steva in per pass anavos e fageva il
bia caltschiel, ch’ella prendeva adina suenter. Perquei numnava Caduff sia
sora savens: „Quella dal fil!" L'entschatta ni introducziun da ses
raschienis fuv'adina: „He, gliauter." El treva in bien holender ord ina
scatla aulta, ch’empleneva grad ora tschei sac dil libroc. Generusamein
partev’el ora las presas. Discurend ni mond entuorn, teneva el ses mauns il
bia si dies en crusch.
Sper
sias lavurs dil funs e cun ses tiers, mava ei empau suenter siu mistregn da
meister, denton grond hers havev’el mai. Temps d’unviern pegliav’el uolps;
tendeva sias fallas principalmein sin ils buntaduirs da Dieni. El fageva quei
plitost per divertiment che per far daners. Ed el capeva buca mal. Per ordinari
mavan las uolps cun la falla tochen avon tauna. „He, gliauter, oz vai ju
puspei ain ina; sa betga nua l’e samanada. O Candentschuns vessi semigliau
fastitgs." La sera raquintava el lu liung e lad als perveseders da Dieni,
nua el hagi anflau, co el hagi sturniu e fatg giu ella. „He, gliauter! quella
lev’ju atgnamein nueta paglier; quella lev’ju sche razza." El teneva
buca pauc sin siu inschign da pigliar uolps e sch’in auter pigliava era ina
gada ina, sche fuva ei buns da dir grad en bucca: „He, gliauter! quei e franc
stau ina tschocca!
Turnond
ina gada cun ina tala neu da Tschuppina, eis el vegnius cun quella a Dieni si en
stiva, nua che las femnas filavan, ha bess ella a mesa stiva. „He, gliauter,
puspe 5, 6 francs. La sora co via so aunc ditg mana la staila (roda) toca lo
taun! Nua sei Duri?" E lu ha el entschiet a raquintar ses eveniments egl
uaul Tschuppina, aschia che las femnas han survegniu ina cumpleta idea, co ins
stoppi ira suenter las uolps. „He, gliauter; quella da tschai de o quella dal
fil gidau a fa giu ad o rut giu la cua. Savai
so 'las femnas taun scu nuet. Dantaun ju a cusiu cun in fil, tg’in encorgia
nuet ple. Per
vender fuss quai schagliuc aunc donn.»
![]() |
Era
il temps da mezghiar neutier el vischinadi, sche stueva Caduff gidar
tscheu e leu a catschar il cunti a tiers gronds. Quei capev’el puspei
sco buc in auter e gidava bugen, natural senza schar pagar enzatgei.
Engraziavan ins ad el persuenter, sche scheva ei semplamein: „He,
gliauter, porta betga no, quai e ju ain ina,” deva ina presa e mava
puspei per siu fatg. Caduff
capeva era bein da pegliar talpas. La vischnaunca da Tujetsch ha stuiu far
ina veritabla uiara per vegnir sura dals immens donns, che quellas fagevan
als pli bials praus della vallada. All’entschatta haveva la vischnaunca
decretau 50 raps per mintga exemplar e schau sura da pigliar a tgi che
leva. Ei vegneva pigliau bia, cunzun era dals buobs, che vegnevan
quell'uisa era tier enzatgei finanzas per parter quellas cul
„Gambun". |
Basta,
Caduff ei sefatgs meriteivels per la vischnaunca cum pegliar talpas. El fageva
zuar era quei plitost per recreaziun, che per far fatschentas. El pegliava
gl'emprem en ses praus, denton era bugen a vischins, che supplicavan persuenter.
„He, gliauter, ju a cunin'ieda giu ella; ju a tendiu sianter gianta a dallas
quater, cu ju sun jus speras ora, er'ella schon ain; l'era aun viva." El
tagliava mintga ga giu la cua, metteva quella el sac dil libroc sut la scatla
en. Cun caschun mussava el quellas al Stoffel, ch'era dis ed onns ora tierz
gerau e che haveva, sco persuna ufficiala, de scriver si las talpas che vegnevan
pegliadas. Da s. Martin vegnev'ei pagau ora dalla vischnaunca. „He, gliauter,
tscho sas puspe nuda se quellas trais." Stoffel prendeva las cuortas cuas
cun tschera de magistrat, nudav' en e spedev' ellas en in liug meins
enconuschent, schon pervia dils buozs; als quals ei mava beinduras bia pli lev
d'encurir cuas, che de pigliar las talpas sezzas.
Firaus
e dumengias suenter viaspras deva Caduff bugen in scart troccas. Denton era cheu
plitost per recreaziun che per pissiun, schegie ch' el saveva magari sescaldar
ei giug, cunzun cur che sia partida perdeva. „He, gliauter, quai e miu sulet
divertimaint!"
Tumaisch
Huonder, in bien e beinvesiu vischin, steva orasisum il vitg e fageva ustria,
tier haver aunc ina stizunetta dellas caussas las pli necessarias. Cheu tiel
Huonder, scu ins numnava el semplamein, seredunavan plirs vischins suenter
viaspras. Ei
era tut umens sils onns, giuvens mai ni fetg de rar. Ei
era atgnamein buca per spender daners ni per beiber; il motiv era plitost per
seruschanar e per sedivertir e s' instruir. Era „ils dadora”, certins de
Zarcuns e Camischolas vegnevan en bugen tiel Huonder. Per esser anavon cul
temps seradunavan ei a Rueras schon a viaspras e havevan persuenter il previlegi
ded ira „sill'orgla".
Ei
vegnevan pia ensemen ina venerabla, emperneivla cumpagnia cun lur pipas cuortas
cun spiel grad ed ils biars cun lur capetscha liunga de seida nera e la
miserocla grossa. La capetscha seida era moda da gliez temps e zuar ina biala,
che deva ad in um in agen respect. In um ni in giuven, che haveva buca ina
capetscha seida, quintav' ins strusch per um. Firaus e dumengias suenter
viaspras, mezfiraus, sin radunonzas de vischins e pustretschs, ni lev' ins ira
la sera en ina casa ed esser tschecamein vestgius, sche purtav' ins la capetscha
seida. Sez
ils rev. augsegners de Rueras purtavan da lezzas uras la capetscha seida pil
vitg entuorn. Las
biaras de quellas vegnevan dalla fiera de Ligiaun, custavan 5-6 francs, ina e
tenevan cun far schit ina vet' ora. - Ozildi ei quella biala moda totalmein
svanida ed igl ei de deplorar.
Persuenter
vegn ei ussa purtau de tuttas sorts fuormas, impurtadas da tuttas parts dil
mund, aschia ch' ins sa strusch nua ch' in ei pli.
Caduff
muncava derar en quella cumpagnia. El deva bein troccas, in dils megliers; mo
pauper siu camarat, sche lez steva anavos ad ei e sch'ei perdevan. Ei era cheu
duas entochen treis meisas, che devan troccas. Ils auters vischins sesevan sils
bauns, miravan tier e sediscurevan. Duront il giug vegnev'ei darar, darar
tschintschau enzatgei dals giugadurs, sil pli spluntau. Era il giug finius, sche
buevan ins in sitg ed ei suondava la critica, savens seriusa discusiun critica.
„He, gliauter, vesses te bez la femna avaun, sche vessen ai fatg betg in ste
ple. Ju veva scartina da bastuns. El narr duevas te betga better schi glaiti,
sche savevas te spindra tiu tgavai. Il
retg de cuppas duevan nus pudai tier, ju veva scart sen cuppas. Sch' ju vess aun
giu duas troccas da ple, sche fagevan nus manaivel se als nos. Te duevas metter
anzatgei ail scart. Quai tg'ju veva, er ail funs; l'emprem'ieda sai stau giug da
Meidel, fertaun tg'el Stoffel tscho saveva schon rametter. Fagevas
„autras" la secund' ieda, sche bettevan nus ain.
Cavegl'
ansiamen empau api dain nus nuf quel' ieda!"
Aschia
tunav' ei vi e neu e la critica era interessanta. Treis ga entuorn e la partida
che perdeva pagava ina mesa vin. Quei fuva tut.
Suenter
in per uras mavan ei puspei a casa, ils biars havevan giu in bi divertiment,
eran stai da schetg e gnanc stuiu prender ora la buorsa.
Giu
las Palius mav'ei vinavon, ch'ei fuva in plascher; per ina fagev'ei ina aura
narra e per l'autra tut „las parts" che gidavan, aschia ch'ins saveva
quintar de „derger caschne" dumengia proxima. „He, gliauter, scha quai
co va vinavaun usche, sche vain nus finiu avaun la sonda", manegia il
Caduff envidond si plaunsiu e plattamein sia pippa.
Te
Caduff, manegia Giusep Alexi, savessas forsa serra giu las tschetschas, tg' ju a pinau tier dir zera."
La
tschetscha ei numnadamein quella part, che varg'ora il piest de mintga vard e
che vegn serrad'en dallas lattas.
Sustenius
dals vischins e dals proprietaris dils aunzs, fageva Caduff quei ruasseivlamein
e cun saung freid, sco sch'el fagess scart dus honors. Aug Melher e Giusep Alexi
devan aunc enqual davosa miserada: schebein las tschetschas seigien buc'ina pli
lada che l'autra, sco era ils „interlacs". Tut che mava fil-filau, sco
sch'ei fuss miserau cul milimeter. „He, gliauter, igl Alexi falescha mai,
gnanc pel nair d'in'ungla betg", manegiava il Caduff, vesend ils dus a
miserond. Da mirar de tier stuevan tuts dir, ch'ils dus meisters de Rueras
havevan fatg ina lavur en tuts graus scoiauda. Tgei agen ed interessant baghetg,
ch'in chischne ei schiglioc! E cheu schischeva in per tiara, per liung e per lad
e fuv' ussa ton sco finius.
ll
pli fin e bein parevan ils quater posts d’esser luvrai. Quei
ei quater bellezia plontas, grossas giufuns sco pulitas buoras, mo che vegnan
vargond si successivamein pli e pli satellas, exact sco ellas creschan egl uaul.
Ils
posts ein la part principala dil chischne; quels tegnan agradsi el. En
quels fan ils meisters ruosnas da sum tochen giu aschi 2 meters sul tratsch.
Atras quellas ruosnas vegnan las lattas catschadas; tenor la lunghezia ed ils
posts dil chischne ein quellas savens d’ina tarmenta lunghezia. - In chischne
mo cun dus posts (in eifer) numn’ins „ina giaina" en Tujetsch. - Quels
aschi pigns vegnan denton erigi il bia encunter ils clavaus e senumnan allura
era „talina". Ils lenns (2 ni 3), che tegnan a bardun ina talina dalla
vard ch’el ei fermaus vid il clavau numnan ins „tgauns".
Ils
chischnes de 3 e 4 posts, sco il nies dellas Palius, han ils posts aschi in
meter e miez tochen dus in'ord l'auter. Tier tals chischnes vargan las
tschetschas ora ils posts per circa miez meter. Las lattas ston esser lenna
tagliada, schiglioc targess ei en l'aua e smarschentass en buca ditg il lenn; il
medem val’era pils areisens, ch’ein fatgs per tener il chischne agradsi ;
era quels ston esser lenna grossa e liunga. Per
esser complets han ils chischnes era in tetg - e vi da quel luvravan ei ils
davos dis giu las Palius. „He, gliauter, ju less mu di taun, tg’in caschne
scu quei co, son ins i ad encuri tochen on claustra !"
E
gl’aug Melher sissu: „Ussa tg’ins veza el co bunamain finius, stu ju era
di, tg’el seigi propi ferms a greivs. Da me par’ai tg’agl aifer-piest dal
veider eri betga schi lads, scu tier quel co (eiferpiest ei il spazi denter dus
posts); par consequenza en’als aunzs ple cummadaivels da chischina."
Per
Giusep Alexi, ch’era vid il finir a trer tetg, fuvan quels plaids ord bucca
d’aug Melher, sco mel, pertgei che lez striblava cun nuot pli fetg, che cun
ludems. El aulza il tgau, stat sidretg e di agl aug Melher, mo era per schar
udir las autras parts:" Ju sun ampau sels onns ad ha fatg bie caschnes, era
da quoragiu, mu in cun lenn scu quel co savais vus ancuri. Quel vai ju schon
fatg tg’el tegn. Il veider e staus dalla bial’antschatta empau de leivs,
parquai o’l buff della Val Mila e pudiu sdarna el bunamain.
Mu quel co garantesch’ju tg’el tegn vetas de gliut."
„He,
gliauter, fa ussa il Caduff, envidond pacificamein sia pippa tut agrado, „quel
co la aun pasantar enzatgi! Ju sun dal maini tge mu nus da Rueras vagnin nueta
her. Dantaun suppon’ju tga vegni nodain dumengia ina partida dals
„dadora" a viaspras. Lezs on bravas vuschs ad e bratscha scu pals-fier.
Ussa
havevan els aunc de far las davosas lavurs: schubergiar ensemen stialas,
toccanaglia de lenna, burels, scorsas, uaffens e giavel a quater. Havend fatg
quei, mavan els plaunsiu a sediscurend encunter il vitg a tscheina. Els
fuvan cuntents de haver pudiu en cun las davosas lavurs suenter miezdi vi, avon
ch’ei fetschi de brin.
Tgei
bellezia dumengia! Propi ina dumengia de matg senza macla; lunsch entuorn buc in
nibel en tschiel e dapertut ina sontga ruasseivladad, sco sche Niessegner sez
mass tras nossa biala Val Tujetsch.
A
Rueras ha ei tuccau de viaspras e tut ch’ei ju stediamein, umens e femnas,
mats e mattauns, sco era ina roschada buobanaglia. Ils
„dadora" ein era neuden entirs trops, cunzun ils de Zarcuns. Els
han priu plaz sil’orgla e gidan a cantar tenor meglier saver e puder. Il
Caduff era staus la sera avon vido’ls Plauns Zarcuns e tendiu enzacontas
fallas, per suenter tscheina, e cun quella caschun fatg de saver ad
enzatgeinins, che damaun suenter viaspras vegni derschiu chischne giu Palius ed
ei fussi schon surviu, sch’ei vegnessi neuden ina partida tafers umens per
gidar. „He, gliauter, i e in dels gronds ain vischnaunca ad i fuss schon
gidau, sche nus fussan 40-50 umens per da'l damogn.
Susteni
dals „dadora" han ils de Rueras cantau frestgamein il
„Magnificat", cun lur enconuschentas vuschs tenoras, sereinas, ed havend
il sur caplon strusch dau la benedicziun, entscheivan ils buozs enasisum a
sezapitschar per ira giuadora. Enaquella sesaulza aug Melher enasi miez ils
bauns e semanond encuntar ils umens, di el cun vusch franca e segira: „Quels
umens vegnan supplicai da vagni pa l'amur da Diu a derger se il caschne giu las
Palius. Ins vegn supplicaus da vagni stedi, parquai tge in greif da quater posts
ad o se tetg."
Suenter
haver detg quels plaids sesvida l’entira baselgiada - pli dabot che
d’ordinari. Ils buozs van quei ch’ei mo pon trer la comba tras il vitg per
esser ils emprems sil plaz. Havend dau ina raschunada avon baselgia, entscheivan
er ils umens a serender discurend e riend giun Palius. Arrivai sil plaz,
controleschan zaconts schebein ei seigi avon maun sufficientamein aissas,
cuortas e liungas, sco ei drova. „He, gliauter", manegia Caduff, „ju
crai tge nus dumagnaien; nus essan co curonta a vain era tut gl’urden tge
druva!"
Sper
mintga post sepostan ussa dus umens, mintgin cun in pal-fier, per spuranar ils
posts ch’ei mondien buca suto. Giusep Alexi seglia entuorn, sc'ina miur en
pagliola e parta giu ulivamein las aissas silla ladezia dil chischne. Havend el
aunc dau in’exacta controllada, ch’ei seigi tut per uorden ed era umens
uonda sil plaz, clom’el malpazientamein: „Scheia ussa lain nus entschaiver;
tgi vut da vusch?"
„He,
gliauter, di Caduff dabot sissu, ju
managias gl’aug Melher; lez o 'ls
bie dretgs ad a era la megliera vusch!"
Sco
sch’el havess spitgau sil commando, stenda aug Melher il culiez, e camonda cun
vusch ferma ed entelgieivla: „Scheia, ussa sapinai!" Ils umens ein
attents in e scadin, sco’l giavel sillas olmas ei mintgin pinaus en siu plaz
per liung suenter il tetg e da mintga vard circa mesa lunghezia suenter la
tschetscha. –
![]() |
„Hooo.
. dei !" cloma uss aug Melher cun vusch imperiala. E sco sche sia
vusch havess la patenta sin miraclas, sesaulza il chischner per circa in
meter ed otgonta or della tiara. „Uss
aun ina sfurzada : Hooo. . dei !" Gianteren tgei forzas ded uors! Il chischne va puspei per ca in meter egl ault. „Uss ain cullas aissas cuértas!" grescha il commando e sin ses plaids omnipotents vegn il chischne ussa spuranaus da mintga vard dils posts encunter ina latta cun aissas de dus meters e miez entochen treis. Pli ad ault encunter il tetg tegnan 4-5 umens vid in’aissa spuranau aunc aissas pli liungas de ca 4 meters, per saver stuschar, sin commando pli ault il chischne.
|
„Hooooo.
. dei !" grescha aug Melher danovamein. Ed il chischne sesaulza puspei in
bufatg toc. Da vard seniastra eran ils umens anzi pli fleivels ed il chischne ei
restaus per circa miez meter anavos. Aug Melher vesa quei e dat immediat igl
ulteriur commando: „Vus aintadem lo, essas betga vagni sianter a stuais aun da
igneda mu vus ! Sapinai ! Hooo. . dei!"
Enaquella
va el cun forza ad ault, schizun empau de memia, pertgei quella ga vev'il Caduff
dau ina stoda sfurzada da vilau ed aunc mess vitier: „Hè gliauter, in
patagner eis te schon, mu ceder cedin nus mai."
Stend
tut grad eri, van circa la mesadad dils umens naven e vegnan neunavon cun aissas
de 5 meters ed il chischne sesaulza puspei sin in recent commando. „Uss
ain cun araismens, mu gl’amprem mirai tga las aissas saien bein
sprunadas!"
Plirs
umens sedrovan de purtar neutier dus, treis areisens. Davontier vid il tgau,
q.v.d. vid la bucca digl areisen tegnan dus, treis umens spuranau in’aissa ed
aulzan cun quella igl areisen egl ault. Treis umens, in per areisen, van ussa
tut alla bahutta dallas lattas dil chischne si, mintgin cun in terschiel e
sepostan ei liug nua ch’igl areisen vegn tschentaus en. Essend sin lur posts,
vegn la cua digl areisen alzada mordio egl ault, per rabitschar igl areisen ella
latta. Quei
reussescha oreifer, sco de metter igl effel ell’onza. Mo ussa vegn ei aunc
fermaus cun in terschiel per megliera segironza. Ils areisens ein bein fermai ed
ussa seglian zaconts umens neutier e catschan en mintgin de quels in punachel
oragiudem; quei fan els per saver tschentar encunter quel in’aissa, sinaquei
ch’ils umens sappien tschappar de ctuschar. Ils areisens ein
en e stattan en! La lavur prigulusa e principala ei
fatga; mo aunc ina stuschada, speronza ina buca memi da vilau ad il
chischne ei derschius sidretg.
Aug
Melher ei loschs sin siu commando e dat las davosas ordras: „Hoo.. dei !"
,mo grescha lu immediat sissu: „Mu plaun! Calai, calai!"
Ussa
rest’ei mo aunc ded ira si culs auters areisens. Giachen Lurenz, Hans Gieri e
Tumaisch Madlainer laian ora tut ils cups. Els cargan mintgin in areisen cul
tgau sil schuvi, van d'ina scala si e suenter dallas lattas si sco stgirats,
ferton che 4-5 umens han pigliau scadin dils areisens per la cua, dond suenter
ton sco i pon. Giachischoras en, co’l Hans Gieri ha oz caschun e vanagloria de
manifestar sia fermezia! El va cugl areisen sil schui vi e dallas lattas si, sco
sch’el havess si dies ina trapla de nuot ed ei grescha lu aunc anavos a quels
che dattan suenter:" Anavaun! Mu sianter, sianter!" Mo per tschentar
en igl areisen culla bucca ella latta, ston ils umens vid la cua alzar quel dil
ridischen egl ault. Quel vid il tgau sin chischne, grescha lu: „Aun ple ad
aut! Uss anavaun!" La bucca ei finalmein pinada de morder ella latta:
„Uss aun ina strubagieda", ed igl areisen ei mes a canorta. „He,
gliauter i e ju scu ugns!"
ll
Caduff ha raschun; ils areisens ein lugai ed ussa vegn il chischne aunc mess
schibein sco pusseivel el plumin. Cun dus areisens dattan els aunc in techet
ensi e ton sco per in’idea engiu, exact sco aug Melher, che stat d’ina vard
e tschaghegna, cammonda.
La
lavur principala ei fatga. Ils umens enqueran e tilan en lur tschops, fruschan
giu dal libroc e dallas caultschas enqual stiala e spriula, ch’ei sefitgada el
carpun - e fan tschera ded ira a casa.
Cul
tgau alzau, mo strusch aschi ault sco tiels commandos, semeina aug Melher aunc
inaga viers ils umens e di frestgamein en in tun humiliteivel, sco avon en
baselgia: „Bien engraziamain, Dius pauna Sadunna sturtegia las olmas ail sogn
parvis!"
Cuntents
d'haver fatg in bien survetsch per l'amur de Diu, s'allontaneschan ils vischins,
ferton ch’ils proprietaris dattan aunc ina schubergiada e mettan ensemen ils
uaffens.
Prendend ina hazra presa, manegia il Caduff: „He gliauter, nus savain esser cuntiants, tg’e ju tut begn, ad engrazie Diu persianter!"