Suenter viaspras     

Reminiscenzas ord la Val Tujetsch da Guglielm Gadola
Cumpariu en Glogn 1937

 

Remarca:Questa skizza cultur-historica havein nus scret sin fundament d’enzaconts fragments de rev. pader Baseli Berther p.m., che nus havein per part schau star grad eri e per part ligiau ensemen. Pli che la secunda mesadad havein nus sez componiu per arundar il maletg. Quella part havein nus assimilau ton sco pusseivel al stil da pader Baseli Berther. Ella sefundescha sin notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch, che sesanflan ella biblioteca romontscha a Mustér, sco era sillas notizias sur dil derscher chischner, che nus havein supplicau e retschiert da sgr. Felici Monn, Camischolas. Ad el engraziein nus era cordialmein, ch'el ha repassau il manuscret e curregiu il lungatg da Tujetsch, che nus savevan era „da bueb". Sco Muoth, raquenta era pader Baseli egl imperfect e perquei havein era nus raquintau il bia en quei temps.

Oragiu sut il vitg Rueras stevan gia daditg duas grondas plunas lenna. Ei mav'ussa encunter la primavera e sin las plunas era la neiv stulida. Ins veseva bein, che las cauras dil vitg havevan fatg savens cheu lur excursiuns d’unviern e ch’ellas havevan priu suenter quei che sigir e scursel havevan schau anavos egl uaul.
Duas hazras plunas, ina cun liungs, bials quaders e l'autra cun ina massa lattas de diversa grossezia e lunghezia. La lenna era vegnida en dagl uaul Surrein. De vegnir da Mila si havevan ils umens giu enzacontas ga miseria de far la storscha sur ils baghetgs, havevan gie quater quaders la lunghezia de 25-30 bratscha. Ultra de quei havevan ins aunc stuiu bardegliar in bov avon il cavagl naven da la punt entochen sil plaz. Ils quaders eran rauba verda, denton bellezia plontas. Ils buobs de scola han naturalmein buca targlinau de far lur viseta als quaders aunc quei di, ch’ins era vegnius cun els. „Grads scu ina candaila! Safermust, quei dat bials posts,” aschia tschintschavan els, ferton che mintgin empruava ded ir sin peis sils quaders dal petgen entochen sil bueli.

Quella lenna era restigiada per far in chischne. Dis ed onns steva cheu sin quei plaz, numnaus las Palius, in chischne cun quater posts, ch'udeva a divers vischins. Actualmein havevan art e part: Giachen Lurenz cun in eiferpiest ed in aunz, Hans Gieri cun dus aunzs, Tumaisch Madlainer cun treis aunzs; la pli gronda part udeva denton agl aug Melher, atgnamein Melher Degonda, che regeva e cumandava era il pli bia sur quei chischne. Quei era il pli grond chischne dil vitg. In cun quater posts fuv’ei aunc vigiu Rueras; in cun tschun posts existeva a Tujetsch mo ora sin Gonda; in cun sis haveva da gliez temps mo la venerabla claustra on Cons e fuva ina remarcabladad ella Cadi. - Mo tgei leis: claustra ei claustra!

En num dils proprietaris haveva aug Melher giu dumandau la lenna sin vischnaunca; haveva cumandau cura e co pinar ella. E cura ch’igl ei stau de menar en la lenna dagl uaul Surrein, eis el era puspei staus gl'emprem; havev’el gie in fermezia cavagl ed aunc in per buns bos. Aug Melher er’in um inschignus, plein forza ed adina de bien humor, aschia che tut steva bugen entuorn el. El cumandava zuar empau bugen, mo el capev’era e luvrava sez il pli bia e cun tala glieud ein ins alla finala adina cuntents. Bunamein in miez tschentaner era il chischne veder staus cheu e fatg fideivlamein siu survetsch. El havess saviu raquintar bia; de buns e schliats onns de graun, de spigias grassas e spigias magras, de spigias verdas ed encagliadas, de spigias melnas sco aur ed era de spigias brestgas cun ruina. El havess perfin saviu raquintar de bunas e schliatas zerclunzas, pertgei savens vev’el udiu quels onns co zenavs, spusadurs e schellis ses-chignavan cun segal e dumiec, ferton ch’els ruassavan e secavan ensemen denter ils interlats. El havess saviu raquintar de bialas seras de glina-pleina, nua che plunas miass eran rasadas ora sin ponns, nua che sliusas e carrs empleni cun monas spitgavan suten, nua che legras mattauns targevan si las grevas monas al bab, che vulvev’en quellas, mettend tgau e tgil denter las lattas, ferton ch’il tuor fageva sia usitada ramur. El havess era saviu raquintar dils paternos, gie de sogns rusaris gronds, che staunchels luvrers uravan aunc tard cheu ensemen, ferton ch’els caschinavan, engraziond Diu per la reha raccolta. Il chischne era vegnius invalids. Las lattas eran per part marschas, las cuas dils areisens smutadas e sils posts carschevan tscheu e leu bulius e mescal e quei era enzennas de vegliadetgna. Il caschinar era prigulus. Tier quei havevan dus posts aunc pigliau donn tier in vehement suffel ord Val Mila gl'atun vargau, ferton che miass pendeva. Els eran sefendi; da sum tochen dem. Quei haveva dau la frida mortala. La decisiun era dada: „Nus stuain fa se in auter caschne. Quel co fo betga ple!"

Odem gl' atun, stau finiu il scuder, eran ils proprietaris cun aunc enzaconts vischins vegni ensemen e tratg entuorn el. Schon pervia dils tiers schai lartg havess ins stuiu far quei. Las lattas aunc duvreivlas eran vegnidas messas dad in maun en pluna; l'autra lenna cavegliada en muns tenor part dil chischne. Ins ha tratg la sort e cun temps e peda menau a casa per survir leu per lenna de brisch.

Gia duront ch'ins tergeva la lenna nova havevan ins giu endamen, schebein ins vegli far il niev per in per lattas pli aults, in de 14 ni in de 17; sch'ins vegli tschentar el in tec pli entroma pervia della Val Mila e cu ins vegli entscheiver culla lavur. Ch' ins surdetti la caussa als dus principals meisters dil vitg, al Giusep Alexi ed al Caduff, quei secapeva. Basta, il pli datier ei vegniu schau sura tut agl aug Melher, ch' era plenipotents. La fatschenta fuva els dretgs mauns. Sulettamein deigi el schar saver mintgamai in di avon, cu mintgin hagi de dar la spisa als meisters. Gidar ils meisters, quei deigi mintgin far schi bia sco el sappi e possi tenor mun, sche vomi la lavur era ordamaun, ins spargni temps e daners.

Las lavurs della primavera eran ussa prest finidas. Tgei bellezia dis! La neiv mava cun ried dallas plauncas e spundas si. Sil calcogn suandavan de tuttas sorts flurs e pastg savurus. Ora si Tschuppina havevan ils Pauls schon schau ora ina roscha stiarls, che pasculavan pacificamein dellas plauncas Flurin en; ei era ils emprems, ch'eran i a mises e gudevan ussa pastg entir. Ina dumengia suenter viaspras a Rueras setschintschavan enzaconts vischins avon baselgia, anzi sin in maun. Ei era ils proprietaris dil chischne giu las Palius. Aug Melher relatava la caussa ed era dil meini d' entscheiver l'autra jamna; damaun, gliendisdis. Las lavurs dil funs seigien quasi a cantun, ils meisters havessien ussa la megliera peda e „nus vessen era pletost tiamps de gida ussa." Pli tard stoppien ins ir a mises, ad uaul; il temps vegni pli scars ed ins fetschi lu era pli grond donn al prau.

Tut era d' accord, priu ora Tumaisch Madlainer. Quel haveva grad priu a mauns enzatgei in faner si Perdatsch, al qual il buff della lavina della Pulanera haveva dau d'entellir ualti clar, ch'el deigi far plaz ad in auter. Tumaisch Madlainer stueva far enzatgei suten e sprunar anenasi il sgurdinau e declara: „Als emprems dis sa ju betga gida. Dantaun pervia de me entschavai curchi e, dame tuchi taunataun betga schi bie, per posta de trais auns, scu ju a. La spisa sa ju da curchi è."

Aug Melher manegia: „Nus fagiain al meglier d'antschaiver ussa, te,sas gida cu té as peida." ,

Ils dus meisters, che fuvan era leu damaneivel e discurevan culs vischins, vegnan clamai neutier e dumandai, sch'els savessien vegnir damaun, ei fussi ina bun'jamna, in'jamna entira. - „Gie, gie ju sun schon cuntians, mu fagiai vinavaun", di Giusep Alexi, „ju sa betga sta co in onn a mira se per Vus; ju a aun ampermez da biers api munglass ju aun ira da quoragiu."

Caduff fuv' era cuntents, el haveva gie regulau gia daditg sias buccadas prau; enzatgei truffels metti la sora aunc ora. „Scha vus gidais empau stedi, sch' ain ina bun'jamna duessen nus ventscher, schi fo mu in tec aura,, tg' in so luvra," manegia Caduff.

„Cu sai" empiara Giusep Alexi aug Melher, „vais pinau tier gl'urden?"
„O, la lenna e schon daditg sel plaz a daple druv'i ben betg, tegn ju, per in caschne?" di aug Melher.

„Gie, gie; quell'uisa sai adina! Sch'in vegn bein marvegl e vut entschaiver, sche munglass ins aun querer miez in de tscho e lo, per quai e tschai. Mirai tga segi lo quater buras per tschenta se als quaders, enzacuntas cuas per da novise; a lura in per zapins, punachels ed ina reisgia. Als amprems dis munglass i esser in per umens per gida se als lenns e da crena; a lu mirai tg’enzatgi dosti las stialas. Quai son dantaun era las femnas fa. Vais fatg giu cuntas lattas metter ain?"

Aug Melher manegia: „17 duessen fa, al veider o giu 20 e quai e stau memi aut, empau la quelpa, tg’el suffel o podiu muanta el."

„Mu tg'ins sappi, perquai gl’amprem antschavain nus culs posts.”

Gl’auter di beinmarvegl mava Giusep Alexi tut da fiug dal vitg vi cun sia trucca si dies per serender sil plaz dallas duas plunas lenna. Ella trucca greva, che vargava siadora in bien ton il tgau, havev’el ses uaffens, scalpers, traders, ina banera e la sigir aulta. La resgiuta pareva siadora empau, ferton ch’il tschos da curom pendeva oragiu e deva cun sia fibiala da mesch tier mintga pass encunter la trucca. En in maun purtav’el la sigir lada ed en tschel la burtgetta cun igl asp. Strusch ch’el haveva peda da ludar Niessegner entupond las femnas, che mavan si begl. Il Tschimun vegl, ch’encugniava in fassui avon sia casa, ha el gnanc viu.

Per ventira haveva aug Melher viu ad end Giusep dal vitg via e di siper sia dunna : „Giavatschain, al Giusep vo schon cose!" Melher till’en beinspert siu tschiep-stuppa, pren ina sigir e cuora suenter.

Giusep haveva tschentau sia trucca dad in maun, envidau sia pipa cuorta e mava videneu per mirar nua tschentar las buoras. Quei che muncava mava el semplamein si e prendeva giud il bure ed ord talina da Giachen Lurenz; haveva gie quel era art e part dil chischne.

Buca ditg ed era Caduff arriva sil plaz; el fuva adina pli tempraus che Giusep. Ses paucs uaffens purtav’el sin schui. „Quai tg’ju a betga priu, o’l Giusep." Aschia quintava Caduff, cura ch’els luvravan ensemen.

En in dai stevan ils dus emprems quaders sin las supias, fermai dad omisdus mauns cun fetgatetgns. El moni dalla segir aulta haveva Giusep nudau en sias mesiras e currend vidaneu, ha el prest giu mesirau giu il pei dil piest e la lunghezia per „in de gisiat."

Denton fuv’era Gion Crisost daus neutier; haveva aunc stuiu gidar a perver. El representava e gidava en num de siu bab Giachen Lurenz. Aunc in per strihadas cul toc dalla buna cut da Giusep sillas sigirs e la lavur entscheiva. Aug Melher deva crenas cun Giusep e Crisost era postaus cun Caduff vid tschei quader.

Ei era in bi mirar e tedlar co frida sin frida curdava, tut el tact, ch’ei rebateva pil vitg entuorn e si encunter Crestas. La toccanaglia dallas crenas siglieva sin tuts mauns. Ferton che Giusep deva sco in asen, senza fallir ina solia suletta frida e senza dir plaid ni miez, haveva aug Melher avunda da tener suenter, tier aunc fallir enqual frida. Ils dus auters da tschei maun luvravan pli tempradamein e sediscurevan mintgaton sur quei e tschei.

Aschia han ei luvrau e barhau tochen vi encunter las siat. Cheu ha in affon d’aug Melher clamau da solver. Senza far ditg ceremonias ein ils dus meisters serendi cun aug Melher tiel solver. Per Crisost haveva mumma Mengia era pinau zatgei.

Dunna Melher, la cumar Castgina, haveva pinau sin meisa ina cazetta put cun in lag pieun suren, nua che mintgin saveva aunc bugnar en il tschadun, sch’el leva, avon che spedir vinavon. Sur e sut la cazzetta steva in cup latg freid entir, ch’ins saveva prender tier. Dentuorn steva carn criua en diversas sorts, paun e caschiel senza spargn. In grond pecli „bruda da tgarn" per dar suenter sco da cauld, spitgava sin pegna.

Ils dus Meisters sisum la meisa, il fumegl grad speras, aug Melher dad in maun sin la supia dil „bab", visavi ils treis buozs suenter grondezia e vegliadetga, giudem la mumma e sper ella las duas buobas, cotschnas sco rosas. La „pintga" haveva giu rasau tuaglia e mess ora pulit a mintgin siu tschadun e cunti.

Tuts stai secavegliai, ha aug Melher entschiet dad ault il paternies: „Bab nos . . ." che tuts han recitau ensemblamein tenend mauns a Diu. Alla fin ei aunc vegniu mes vitier: „Segner, benedescha spisa e bubronda, ch'ei vegnida sanctificada entras ils merets da Niessegner Jesus Cristus. Amen." E la sontga crusch. –

„Ussa prandai scu i e a sasurvi senza fa d’anvida. Tgi che lavura dai maglie," manegia aug Melher. Il bien appetit dils luvrers ha fatg tutta honur alla cuschiniera gia beinmarvegl. Denter en vegnev’ei discurriu e cungiu la tschavera cun bein enqual sgnocca. Giusep era dalla luna e raschunava denter en el lungatg da „quoragiu", dals da Schlans, dals de Vrin, da mistral Lombris, nua ch’el era dapertut staus a luvrar. Quei plascheva als affons d’aug Melher ed els tedlavan oz sco lieurs cun bucca rienta. Caduff raquintava bugen sco adina, da siu mistral Vetger dad Andiast, nua ch’el era staus in per onns migiur. Schon il plaid „Vetger" plascheva buca mal als pigns.

Stau finiu il solver e furschau tschadun, ha il bab da casa puspei entschiet il paternies, nua ch’igl ei aunc vegniu mess vitier: „Engraziaus e ludaus . . in paternies pellas olmas ... salidaus seis ti bien s.Giusep ... ed il De profundis. Suenter ei puspei mintgin serendius vid sia lavur. Aug Melher ha aunc dau sias ordras al fumegl ed als buobs entochen miezdi ed ei lu era ius puspei vi las Palius.

Cheu ei la lavur ida vinavon senza negina pausa e senza negin refrestg entochen las endisch. Tuccond da miezdi han ins calau agrad giu cun la lavur ed aug Melher ha entschiet igl Aunghel da Diu. Prendend giu la capiala e sepusond encunter ils quaders ei vegniu recitau igl Aunghel dil Segner. Suenter han ins luvrau vinavon. Denton buca ditg ed ei vegn clamau da gentar.

Cumar Castgina haveva giu mes si la vanaun oz. In hazer pecli suppa da carn cun ina biala cozza melna e buccadas paun suravi, ferton che fava e giutta sesanflava ella profunditad, fimava gia sin meisa, cura ch’ils umens ein dai dad esch en. En cuort steva puspei tut davos meisa, mintgin en siu plaz. Suenter la suppa ha ina gronda scadiala cun da pliras sorts carn e suren il taglier da lenn, occupau la meisa. Aug Melher ha tagliau si cun siu agen cunti empau per uisa: dallas costas, dal calun caura, dalla missiala, dalla rempia, dal manetsch e tschentau tut amiez meisa, che tut ha pudiu tonscher. Sur e sut steva ina scadiala truffels e ruclas barsadas, nua ch'il pieun culava aunc clars e bials pil funs entuorn. La mesada haveva bien appetit; far schit munglav'ins era buca far tier aug Melher; ei era cheu tut en abuldonza. Da gentar er'ei vanzau aunc bia carn;   il spinal cun rassa havev’ins gnanc snizau. „Quel magliain nus zera fraids" manegia Caduff. Aug Melher teneva en sia famiglia bia sin latgira, „sin quai della vacca", sco ei haveva per moda da dir. El mazzava mintg'onn ina mesa vacca, dus pors ed ina partida tiers manedels. Ord casa vegnev’ei vendiu nuot, denton era cumprau nuot, priu ora gala e guotas. Empau ris e castognas purtava el sez, cur ch’el vegneva dalla fiera de Ligiaun, nua ch’el mava adina sez cun sia roscha stiarls. Dal caffè, ch’entschaveva grad a vegnir si da quei temps en Tujetsch e ch’ins magliava aunc cun tschadun ord peclis, leva el saver nuot. „Quell’aua da saleps, vi ju nueta vai ain tgesa", schev'el, sche enzatgi raquintava e ludava quella nova triacca.

Sia dunna mava era d’accord cun el ed aschia era sia famiglia sauna, frestga e cuntenta. Il docter havev’el era aunc mai giu en casa dapi ch’el era maridaus e quei leva tonaton dir enzatgei!

Furschau tschadun e detg paternies, tut ch’ei iu puspei frestgamein vid la lavur. Entuorn las treis ei vegniu purtau enzatgei marenda schetga sil plaz, paun e caschiel e per tgi che leva „alv" en ina brocca. Ins ha luvrau entochen da brin. Culla lavur havevan ins dau ina buna entschatta. „Schi vo mintgade quell’uisa odamaun, scha pudain nus manaivel ventscher toca sonda", manegia Giusep. Ins ha cavegliau empau ensemen ils uaffens, envidau si las pipas e sediscurend ein ins serendius plaunsiu plattamein tiella tscheina. Ina brava cazzetta bugliarsa e dus peclis fermentins sin meisa han beneventau e cuntentau oreifer ils staunchels luvrers.

Duront la tscheina ha Caduff puspei raschunau dal mistral Vetger, ord ses dis ad Andiast. „Lo veva igneda in ampau de signur, in scheva di el „Martgun", quel veva in fumegl de Sursaissa tudestga. Dianter ain scheva quai Martgun savens di fumegl: „In bien fumegl duess saver parver dus, treis dis cun nuegl cauld." „Ei po schon esser, scheva il fumegl e tertgava, te mu spetga! - Ils firaus Nadal eran notier. Co o'l fumegl dumandau al patrun, sch’el schassi betg’ira a tgesa quels firaus. „Bein, bein, Vus mo mei, jeu vi schon rugalar ils tiers quels dis." Ils tiers vev’el se liunsch, se ain ina acla; al fumegl veva schau anavus betga tec fain ain clavau. Martgun ho stoviu fa vegnir umens e purta se fain, tg’el vagi de parvai quels dis, perquai tga mida nuegl mavi betga quels dis.

Cu'l fumegl e turnaus o'l manegiau, tg’a duevi taunataun di pervia del fain avaun ch’i tgesa. „O, Els han detg savens, ch’in bien fumegl sappi perver in per dis cun nuegl cauld!" Sianter vagi Martgun mai raquintau ple dal bien fumegl."

Giavischond la buna notg ein ils meisters serendi a casa, ferton che la famiglia d'aug Melher ha aunc giu da far entginas pintgas lavurs en casa. Stau encunter mesa las nov ei vegniu detg communablamein il rusari ed ils „paternos" e lu serendiu a letg per rimnar novas forzas pil di vegnent.

Sco igl emprem di, aschia ein era ils auters dis vargai oragiu las Palius. La spisa als meisters vegneva dada en roda, sco ei tuccava tenor part dil chischne. Aug Melher era quasi tudi leu sil plaz, schegie, ch’el fuss buca staus obligaus. Suenter dus dis eran ils 4 posts e la mesadad areisens dulai e fatg ora las ruosnas e las buccas. Las lattas eran buca grad grossas ed ei mava spert cul dular; beinenquala stuevan ins dular mo sin dus mauns. De far ora las ruosnas els posts, haveva Giusep in agen inschign. El fageva ora quellas tut mo cun la sigir aulta, strusch ch’el havess falliu zacu ina frida; en duas, treis minutas tagliav’el ora ina. Caduff luvrava cheu cun scalper e manera e quei mava bia pli ditg; denton dev’ei magari pli biala lavur. Giusep era meister numero in per purs, e siu ideal era: „Lenn e mo puder luvrar!" Caduff fageva sias caussas tut pli temprau e tertgava,        quei ch’ins ventscha buc oz, fan ins damaun. Basta, ei era dus differents temperaments, dus originals ord il pievel, mo igl original da tut ils originals fuva il Caduff e quel meretta pilver, che nus considereien el in tec pli datier.

Meister Giachen Fidel Caduff, dals vischins numnaus semplamein: il Caduff, era in mat vegl, cuort, cun buna stgeina. El steva sisum il vitg, sil Crest cun sia sora en stiva dadens. La lavina da 1817 haveva ruinau la casa da ses vegls vin Suloms ed el era setratgs ora sil Crest. El haveva enzacontas bunas buccadas prau a Dieni ed a Cadentschuns, nua ch’el possedeva era ses baghetgs. Sper il fallun haveva el in pign curtin ed ina buccada nuegl per vischinar, segiramein aunc suloms, che la lavina haveva schau anavos. Sia envernonta era per ordinari ina ni duas vaccas ed ina mugia cun enzaconts tiers manedels. Mises havev’el       buc. Primavera e stad gudeva el pastira da casa. Savens mav’el cun ses treis armauls vin Tschuppina e schava magliar sin vias e chinettas. Schit, snueivel schit fagev’el cun ils tiers. Da magliar dev’el detgavunda, el haveva perquei era ils megliers tiers en vischnaunca. Ses tiers, pigns e gronds, havevan bugen el ed enconuschevan el schon da lunsch. En in sac dil libroc havev’el adina in tec sal, ch’el schava litgar denter en. „Puischa, puischa, ni tschutta, tschutta" ed ils tiers vegnevan suenter ad el, nua ch’el mava. Mai ch’el havess duvrau in fest; sil pli ina buccada torta, denton plitost per haver enzatgei entamaun, che per duvrar. El tschintschava bia cun ses tiers ed els enconuschevan e capevan sia vusch.

Tier la zavrada da nuorsas steva Caduff cun sia sora sper la geina e clamava: „Tschuttas, tschuttasl" e per smarvegl da tut il pievel, sias nuorsas vegnevan tuttas neutier. La presa sal ord il sac dil libroc muncava naturalmein e buc. Ils buobs sesmarvegliavan buca pauc. „Vaies tema da Diu a fagiai schit culs tiers, scu’l Caduff, sche fon i e bien cun vus", aschia admonevan las mummas lur buobs avon che schar ir a mises.

Caduff saveva, ch’il latg ei il meglier nutriment pils vadials. El scheva perquei tetar els schi ditg e schi liung sco ei levan. „He, gliauter, quai e enzatgei natural, cun nuet vegn i nuet”, fuva sia clara filosofia. Quei deva denton en cuort temps vadials sco mugias, ch’el dumignava strusch. El metteva perquei in vadi silla medema punt culla vacca, rentava cun ina comba e schava il sughet aschi liungs, ch’il vadi saveva tetar cumadeivlamein e da tuttas uras. Aschia havev’el era neginas miserias cun menar vidaneu. Aunc tard la primavera sin pastira tetavan ils vadials las vaccas e perfin ils buobs fagevan curvien e relatavan quei a Caduff. „He, gliauter, al pupratsch so mu teta, sch’el o de basegns," fuva la risposta.

Ina gada ha Caduff giu discletg cun in vadi. El haveva schau tetar quel pli che detgavunda. Vulend alzar quel sugl esch dil camon enagiu, ei Caduff daus cugl esch sul vadi en e schluppentau el. Quei ha giu iritau empau el, e per cuvierer in tec la historia, schev’el: „He, glauter, da quella sora vess ins e mai enzatgei agid!" sco sche la sora fuss aunc stada la cuolpa! Era culs anseuls havev’el comiseraziun. Il buccari considerav’el per ina veritabla barbaria per quels paupers tierets, che fa ch’els san strusch ni beiber ni magliar. „He, gliauter, i calan schon se cu i e las uras." Mo persuenter veva ei era las pli grondas e bialas cauras dall’entira vischnaunca.

Caduff discurreva bugen e bein. Prescha haveva el mai; fageva tut cumadeivlamein ed era adina cuntents, pli che cuntents. Tgei vul ins e tgei drova ins dapli sil mund? A per cun el mava e steva adina sia sora en tuttas lavurs. Entupav’el enzatgi, sche vegnev’ei discurriu empau. La sora steva in per pass anavos e fageva il bia caltschiel, ch’ella prendeva adina suenter. Perquei numnava Caduff sia sora savens: „Quella dal fil!" L'entschatta ni introducziun da ses raschienis fuv'adina: „He, gliauter." El treva in bien holender ord ina scatla aulta, ch’empleneva grad ora tschei sac dil libroc. Generusamein partev’el ora las presas. Discurend ni mond entuorn, teneva el ses mauns il bia si dies en crusch.

Sper sias lavurs dil funs e cun ses tiers, mava ei empau suenter siu mistregn da meister, denton grond hers havev’el mai. Temps d’unviern pegliav’el uolps; tendeva sias fallas principalmein sin ils buntaduirs da Dieni. El fageva quei plitost per divertiment che per far daners. Ed el capeva buca mal. Per ordinari mavan las uolps cun la falla tochen avon tauna. „He, gliauter, oz vai ju puspei ain ina; sa betga nua l’e samanada. O Candentschuns vessi semigliau fastitgs." La sera raquintava el lu liung e lad als perveseders da Dieni, nua el hagi anflau, co el hagi sturniu e fatg giu ella. „He, gliauter! quella lev’ju atgnamein nueta paglier; quella lev’ju sche razza." El teneva buca pauc sin siu inschign da pigliar uolps e sch’in auter pigliava era ina gada ina, sche fuva ei buns da dir grad en bucca: „He, gliauter! quei e franc stau ina tschocca!

Turnond ina gada cun ina tala neu da Tschuppina, eis el vegnius cun quella a Dieni si en stiva, nua che las femnas filavan, ha bess ella a mesa stiva. „He, gliauter, puspe 5, 6 francs. La sora co via so aunc ditg mana la staila (roda) toca lo taun! Nua sei Duri?" E lu ha el entschiet a raquintar ses eveniments egl uaul Tschuppina, aschia che las femnas han survegniu ina cumpleta idea, co ins stoppi ira suenter las uolps. „He, gliauter; quella da tschai de o quella dal fil gidau a fa giu ad o rut giu la cua. Savai so 'las femnas taun scu nuet. Dantaun ju a cusiu cun in fil, tg’in encorgia nuet ple. Per vender fuss quai schagliuc aunc donn.»

Era il temps da mezghiar neutier el vischinadi, sche stueva Caduff gidar tscheu e leu a catschar il cunti a tiers gronds. Quei capev’el puspei sco buc in auter e gidava bugen, natural senza schar pagar enzatgei. Engraziavan ins ad el persuenter, sche scheva ei semplamein: „He, gliauter, porta betga no, quai e ju ain ina,” deva ina presa e mava puspei per siu fatg.

Caduff capeva era bein da pegliar talpas. La vischnaunca da Tujetsch ha stuiu far ina veritabla uiara per vegnir sura dals immens donns, che quellas fagevan als pli bials praus della vallada. All’entschatta haveva la vischnaunca decretau 50 raps per mintga exemplar e schau sura da pigliar a tgi che leva. Ei vegneva pigliau bia, cunzun era dals buobs, che vegnevan quell'uisa era tier enzatgei finanzas per parter quellas cul „Gambun".
Mo ei gidava tonaton buc. La vischnaunca ha stuiu pladir cun buna paga in agen talpè per ina trieppa d’onns, che ha stuiu luvrar cun tutta forza per vegnir suren a quella razza dil huz. Ferton ch’ins veseva pli daditg ils megliers praus plein mantuns da talpas, aschia ch’ins saveva beinduras strusch metter en faulsch, ha quella miseria tonaton calau si ussa per la gronda part, suenter in combat de 20 onns e varga. La vischnaunca mantegn zuar aunc adina in talpe, mo ins observa ussa quellas mo si dad ault ed en discreta quantitad. Sillas scolas vegn ei perorau bia sur dil grond nez dellas talpas; che la talpa seigi in ton nizeivel tieret. En Tujetsch negin che crei quei!

Basta, Caduff ei sefatgs meriteivels per la vischnaunca cum pegliar talpas. El fageva zuar era quei plitost per recreaziun, che per far fatschentas. El pegliava gl'emprem en ses praus, denton era bugen a vischins, che supplicavan persuenter. „He, gliauter, ju a cunin'ieda giu ella; ju a tendiu sianter gianta a dallas quater, cu ju sun jus speras ora, er'ella schon ain; l'era aun viva." El tagliava mintga ga giu la cua, metteva quella el sac dil libroc sut la scatla en. Cun caschun mussava el quellas al Stoffel, ch'era dis ed onns ora tierz gerau e che haveva, sco persuna ufficiala, de scriver si las talpas che vegnevan pegliadas. Da s. Martin vegnev'ei pagau ora dalla vischnaunca. „He, gliauter, tscho sas puspe nuda se quellas trais." Stoffel prendeva las cuortas cuas cun tschera de magistrat, nudav' en e spedev' ellas en in liug meins enconuschent, schon pervia dils buozs; als quals ei mava beinduras bia pli lev d'encurir cuas, che de pigliar las talpas sezzas.

Firaus e dumengias suenter viaspras deva Caduff bugen in scart troccas. Denton era cheu plitost per recreaziun che per pissiun, schegie ch' el saveva magari sescaldar ei giug, cunzun cur che sia partida perdeva. „He, gliauter, quai e miu sulet divertimaint!"

Tumaisch Huonder, in bien e beinvesiu vischin, steva orasisum il vitg e fageva ustria, tier haver aunc ina stizunetta dellas caussas las pli necessarias. Cheu tiel Huonder, scu ins numnava el semplamein, seredunavan plirs vischins suenter viaspras. Ei era tut umens sils onns, giuvens mai ni fetg de rar. Ei era atgnamein buca per spender daners ni per beiber; il motiv era plitost per seruschanar e per sedivertir e s' instruir. Era „ils dadora”, certins de Zarcuns e Camischolas vegnevan en bugen tiel Huonder. Per esser anavon cul temps seradunavan ei a Rueras schon a viaspras e havevan persuenter il previlegi ded ira „sill'orgla".

Ei vegnevan pia ensemen ina venerabla, emperneivla cumpagnia cun lur pipas cuortas cun spiel grad ed ils biars cun lur capetscha liunga de seida nera e la miserocla grossa. La capetscha seida era moda da gliez temps e zuar ina biala, che deva ad in um in agen respect. In um ni in giuven, che haveva buca ina capetscha seida, quintav' ins strusch per um. Firaus e dumengias suenter viaspras, mezfiraus, sin radunonzas de vischins e pustretschs, ni lev' ins ira la sera en ina casa ed esser tschecamein vestgius, sche purtav' ins la capetscha seida. Sez ils rev. augsegners de Rueras purtavan da lezzas uras la capetscha seida pil vitg entuorn. Las biaras de quellas vegnevan dalla fiera de Ligiaun, custavan 5-6 francs, ina e tenevan cun far schit ina vet' ora. - Ozildi ei quella biala moda totalmein svanida ed igl ei de deplorar.

Persuenter vegn ei ussa purtau de tuttas sorts fuormas, impurtadas da tuttas parts dil mund, aschia ch' ins sa strusch nua ch' in ei pli.

Caduff muncava derar en quella cumpagnia. El deva bein troccas, in dils megliers; mo pauper siu camarat, sche lez steva anavos ad ei e sch'ei perdevan. Ei era cheu duas entochen treis meisas, che devan troccas. Ils auters vischins sesevan sils bauns, miravan tier e sediscurevan. Duront il giug vegnev'ei darar, darar tschintschau enzatgei dals giugadurs, sil pli spluntau. Era il giug finius, sche buevan ins in sitg ed ei suondava la critica, savens seriusa discusiun critica. „He, gliauter, vesses te bez la femna avaun, sche vessen ai fatg betg in ste ple. Ju veva scartina da bastuns. El narr duevas te betga better schi glaiti, sche savevas te spindra tiu tgavai. Il retg de cuppas duevan nus pudai tier, ju veva scart sen cuppas. Sch' ju vess aun giu duas troccas da ple, sche fagevan nus manaivel se als nos. Te duevas metter anzatgei ail scart. Quai tg'ju veva, er ail funs; l'emprem'ieda sai stau giug da Meidel, fertaun tg'el Stoffel tscho saveva schon rametter. Fagevas „autras" la secund' ieda, sche bettevan nus ain.        Cavegl' ansiamen empau api dain nus nuf quel' ieda!"

Aschia tunav' ei vi e neu e la critica era interessanta. Treis ga entuorn e la partida che perdeva pagava ina mesa vin. Quei fuva tut.

Suenter in per uras mavan ei puspei a casa, ils biars havevan giu in bi divertiment, eran stai da schetg e gnanc stuiu prender ora la buorsa.

Giu las Palius mav'ei vinavon, ch'ei fuva in plascher; per ina fagev'ei ina aura narra e per l'autra tut „las parts" che gidavan, aschia ch'ins saveva quintar de „derger caschne" dumengia proxima. „He, gliauter, scha quai co va vinavaun usche, sche vain nus finiu avaun la sonda", manegia il Caduff envidond si plaunsiu e plattamein sia pippa.

Te Caduff, manegia Giusep Alexi, savessas forsa serra giu las tschetschas, tg' ju a pinau tier dir zera."

La tschetscha ei numnadamein quella part, che varg'ora il piest de mintga vard e che vegn serrad'en dallas lattas.

Sustenius dals vischins e dals proprietaris dils aunzs, fageva Caduff quei ruasseivlamein e cun saung freid, sco sch'el fagess scart dus honors. Aug Melher e Giusep Alexi devan aunc enqual davosa miserada: schebein las tschetschas seigien buc'ina pli lada che l'autra, sco era ils „interlacs". Tut che mava fil-filau, sco sch'ei fuss miserau cul milimeter. „He, gliauter, igl Alexi falescha mai, gnanc pel nair d'in'ungla betg", manegiava il Caduff, vesend ils dus a miserond. Da mirar de tier stuevan tuts dir, ch'ils dus meisters de Rueras havevan fatg ina lavur en tuts graus scoiauda. Tgei agen ed interessant baghetg, ch'in chischne ei schiglioc! E cheu schischeva in per tiara, per liung e per lad e fuv' ussa ton sco finius.

ll pli fin e bein parevan ils quater posts d’esser luvrai. Quei ei quater bellezia plontas, grossas giufuns sco pulitas buoras, mo che vegnan vargond si successivamein pli e pli satellas, exact sco ellas creschan egl uaul. Ils posts ein la part principala dil chischne; quels tegnan agradsi el. En quels fan ils meisters ruosnas da sum tochen giu aschi 2 meters sul tratsch. Atras quellas ruosnas vegnan las lattas catschadas; tenor la lunghezia ed ils posts dil chischne ein quellas savens d’ina tarmenta lunghezia. - In chischne mo cun dus posts (in eifer) numn’ins „ina giaina" en Tujetsch. - Quels aschi pigns vegnan denton erigi il bia encunter ils clavaus e senumnan allura era „talina". Ils lenns (2 ni 3), che tegnan a bardun ina talina dalla vard ch’el ei fermaus vid il clavau numnan ins „tgauns".

Ils chischnes de 3 e 4 posts, sco il nies dellas Palius, han ils posts aschi in meter e miez tochen dus in'ord l'auter. Tier tals chischnes vargan las tschetschas ora ils posts per circa miez meter. Las lattas ston esser lenna tagliada, schiglioc targess ei en l'aua e smarschentass en buca ditg il lenn; il medem val’era pils areisens, ch’ein fatgs per tener il chischne agradsi ; era quels ston esser lenna grossa e liunga. Per esser complets han ils chischnes era in tetg - e vi da quel luvravan ei ils davos dis giu las Palius. „He, gliauter, ju less mu di taun, tg’in caschne scu quei co, son ins i ad encuri tochen on claustra !"

E gl’aug Melher sissu: „Ussa tg’ins veza el co bunamain finius, stu ju era di, tg’el seigi propi ferms a greivs. Da me par’ai tg’agl aifer-piest dal veider eri betga schi lads, scu tier quel co (eiferpiest ei il spazi denter dus posts); par consequenza en’als aunzs ple cummadaivels da chischina."

Per Giusep Alexi, ch’era vid il finir a trer tetg, fuvan quels plaids ord bucca d’aug Melher, sco mel, pertgei che lez striblava cun nuot pli fetg, che cun ludems. El aulza il tgau, stat sidretg e di agl aug Melher, mo era per schar udir las autras parts:" Ju sun ampau sels onns ad ha fatg bie caschnes, era da quoragiu, mu in cun lenn scu quel co savais vus ancuri. Quel vai ju schon fatg tg’el tegn. Il veider e staus dalla bial’antschatta empau de leivs, parquai o’l buff della Val Mila e pudiu sdarna el bunamain.  Mu quel co garantesch’ju tg’el tegn vetas de gliut."

„He, gliauter, fa ussa il Caduff, envidond pacificamein sia pippa tut agrado, „quel co la aun pasantar enzatgi! Ju sun dal maini tge mu nus da Rueras vagnin nueta her. Dantaun suppon’ju tga vegni nodain dumengia ina partida dals „dadora" a viaspras. Lezs on bravas vuschs ad e bratscha scu pals-fier.

Ussa havevan els aunc de far las davosas lavurs: schubergiar ensemen stialas, toccanaglia de lenna, burels, scorsas, uaffens e giavel a quater. Havend fatg quei, mavan els plaunsiu a sediscurend encunter il vitg a tscheina. Els fuvan cuntents de haver pudiu en cun las davosas lavurs suenter miezdi vi, avon ch’ei fetschi de brin.

Tgei bellezia dumengia! Propi ina dumengia de matg senza macla; lunsch entuorn buc in nibel en tschiel e dapertut ina sontga ruasseivladad, sco sche Niessegner sez mass tras nossa biala Val Tujetsch.

A Rueras ha ei tuccau de viaspras e tut ch’ei ju stediamein, umens e femnas, mats e mattauns, sco era ina roschada buobanaglia. Ils „dadora" ein era neuden entirs trops, cunzun ils de Zarcuns. Els han priu plaz sil’orgla e gidan a cantar tenor meglier saver e puder. Il Caduff era staus la sera avon vido’ls Plauns Zarcuns e tendiu enzacontas fallas, per suenter tscheina, e cun quella caschun fatg de saver ad enzatgeinins, che damaun suenter viaspras      vegni derschiu chischne giu Palius ed ei fussi schon surviu, sch’ei vegnessi neuden ina partida tafers umens per gidar. „He, gliauter, i e in dels gronds ain vischnaunca ad i fuss schon gidau, sche nus fussan 40-50 umens per da'l damogn.

Susteni dals „dadora" han ils de Rueras cantau frestgamein il „Magnificat", cun lur enconuschentas vuschs tenoras, sereinas, ed havend il sur caplon strusch dau la benedicziun, entscheivan ils buozs enasisum a sezapitschar per ira giuadora. Enaquella sesaulza aug Melher enasi miez ils bauns e semanond encuntar ils umens, di el cun vusch franca e segira: „Quels umens vegnan supplicai da vagni pa l'amur da Diu a derger se il caschne giu las Palius. Ins vegn supplicaus da vagni stedi, parquai tge in greif da quater posts ad o se tetg."

Suenter haver detg quels plaids sesvida l’entira baselgiada - pli dabot che d’ordinari. Ils buozs van quei ch’ei mo pon trer la comba tras il vitg per esser ils emprems sil plaz. Havend dau ina raschunada avon baselgia, entscheivan er ils umens a serender discurend e riend giun Palius. Arrivai sil plaz, controleschan zaconts schebein ei seigi avon maun sufficientamein aissas, cuortas e liungas, sco ei drova. „He, gliauter", manegia Caduff, „ju crai tge nus dumagnaien; nus essan co curonta a vain era tut gl’urden tge druva!"

Sper mintga post sepostan ussa dus umens, mintgin cun in pal-fier, per spuranar ils posts ch’ei mondien buca suto. Giusep Alexi seglia entuorn, sc'ina miur en pagliola e parta giu ulivamein las aissas silla ladezia dil chischne. Havend el aunc dau in’exacta controllada, ch’ei seigi tut per uorden ed era umens uonda sil plaz, clom’el malpazientamein: „Scheia ussa lain nus entschaiver; tgi vut da vusch?"

„He, gliauter, di Caduff dabot sissu, ju managias gl’aug Melher;  lez o 'ls bie dretgs ad a era la megliera vusch!"

Sco sch’el havess spitgau sil commando, stenda aug Melher il culiez, e camonda cun vusch ferma ed entelgieivla: „Scheia, ussa sapinai!" Ils umens ein attents in e scadin, sco’l giavel sillas olmas ei mintgin pinaus en siu plaz per liung suenter il tetg e da mintga vard circa mesa lunghezia suenter la tschetscha. –

„Hooo. . dei !" cloma uss aug Melher cun vusch imperiala. E sco sche sia vusch havess la patenta sin miraclas, sesaulza il chischner per circa in meter ed otgonta or della tiara.

„Uss aun ina sfurzada : Hooo. . dei !"

Gianteren tgei forzas ded uors!  Il chischne va puspei per ca in meter egl ault. „Uss ain cullas aissas cuértas!" grescha il commando e sin ses plaids omnipotents vegn il chischne ussa spuranaus da mintga vard dils posts encunter ina latta cun aissas de dus meters e miez entochen treis. Pli ad ault encunter il tetg tegnan 4-5 umens vid in’aissa spuranau aunc aissas pli liungas de ca 4 meters, per saver stuschar, sin commando pli ault il chischne.

 

„Hooooo. . dei !" grescha aug Melher danovamein. Ed il chischne sesaulza puspei in bufatg toc. Da vard seniastra eran ils umens anzi pli fleivels ed il chischne ei restaus per circa miez meter anavos. Aug Melher vesa quei e dat immediat igl ulteriur commando: „Vus aintadem lo, essas betga vagni sianter a stuais aun da igneda mu vus ! Sapinai ! Hooo. . dei!"

Enaquella va el cun forza ad ault, schizun empau de memia, pertgei quella ga vev'il Caduff dau ina stoda sfurzada da vilau ed aunc mess vitier: „Hè gliauter, in patagner eis te schon, mu ceder cedin nus mai."

Stend tut grad eri, van circa la mesadad dils umens naven e vegnan neunavon cun aissas de 5 meters ed il chischne sesaulza puspei sin in recent commando. „Uss ain cun araismens, mu gl’amprem mirai tga las aissas saien bein sprunadas!"

Plirs umens sedrovan de purtar neutier dus, treis areisens. Davontier vid il tgau, q.v.d. vid la bucca digl areisen tegnan dus, treis umens spuranau in’aissa ed aulzan cun quella igl areisen egl ault. Treis umens, in per areisen, van ussa tut alla bahutta dallas lattas dil chischne si, mintgin cun in terschiel e sepostan ei liug nua ch’igl areisen vegn tschentaus en. Essend sin lur posts, vegn la cua digl areisen alzada mordio egl ault, per rabitschar igl areisen ella latta. Quei reussescha oreifer, sco de metter igl effel ell’onza. Mo ussa vegn ei aunc fermaus cun in terschiel per megliera segironza. Ils areisens ein bein fermai ed ussa seglian zaconts umens neutier e catschan en mintgin de quels in punachel oragiudem; quei fan els per saver tschentar encunter quel in’aissa, sinaquei ch’ils umens sappien tschappar de ctuschar. Ils areisens ein        en e stattan en! La lavur prigulusa e principala ei        fatga; mo aunc ina stuschada, speronza ina buca memi da vilau ad il chischne ei derschius sidretg.

Aug Melher ei loschs sin siu commando e dat las davosas ordras: „Hoo.. dei !" ,mo grescha lu immediat sissu: „Mu plaun! Calai, calai!"

Ussa rest’ei mo aunc ded ira si culs auters areisens. Giachen Lurenz, Hans Gieri e Tumaisch Madlainer laian ora tut ils cups. Els cargan mintgin in areisen cul tgau sil schuvi, van d'ina scala si e suenter dallas lattas si sco stgirats, ferton che 4-5 umens han pigliau scadin dils areisens per la cua, dond suenter ton sco i pon. Giachischoras en, co’l Hans Gieri ha oz caschun e vanagloria de manifestar sia fermezia! El va cugl areisen sil schui vi e dallas lattas si, sco sch’el havess si dies ina trapla de nuot ed ei grescha lu aunc anavos a quels che dattan suenter:" Anavaun! Mu sianter, sianter!" Mo per tschentar en igl areisen culla bucca ella latta, ston ils umens vid la cua alzar quel dil ridischen egl ault. Quel vid il tgau sin chischne, grescha lu: „Aun ple ad aut! Uss anavaun!" La bucca ei finalmein pinada de morder ella latta: „Uss aun ina strubagieda", ed igl areisen ei mes a canorta. „He, gliauter i e ju scu ugns!"

ll Caduff ha raschun; ils areisens ein lugai ed ussa vegn il chischne aunc mess schibein sco pusseivel el plumin. Cun dus areisens dattan els aunc in techet ensi e ton sco per in’idea engiu, exact sco aug Melher, che stat d’ina vard e tschaghegna, cammonda.

La lavur principala ei fatga. Ils umens enqueran e tilan en lur tschops, fruschan giu dal libroc e dallas caultschas enqual stiala e spriula, ch’ei sefitgada el carpun - e fan tschera ded ira a casa.

Cul tgau alzau, mo strusch aschi ault sco tiels commandos, semeina aug Melher aunc inaga viers ils umens e di frestgamein en in tun humiliteivel, sco avon en baselgia: „Bien engraziamain, Dius pauna Sadunna sturtegia las olmas ail sogn parvis!"

Cuntents d'haver fatg in bien survetsch per l'amur de Diu, s'allontaneschan ils vischins, ferton ch’ils proprietaris dattan aunc ina schubergiada e mettan ensemen ils uaffens.

Prendend ina hazra presa, manegia il Caduff: „He gliauter, nus savain esser cuntiants, tg’e ju tut begn, ad engrazie Diu persianter!"