La
historia da sutgeras e runals en Tujetsch
tenor cudisch da
Tujetsch
Ils emprems sforzs da metter neu runals ein stai vans
Las empremas ponderaziuns da metter neu runals tonschan anavos el temps cuort
avon la secunda uiara mundiala. Quels plans ni giavischs ein lu prest stai
emblidai cul temps d'uiara ei vegnius. Igl onn 1947 ha Alfred Decurtins montau
igl emprem runal «il runal dils tagliors» ella vischinonza dil Sontget dils
gedius che ha tratg ils hosps circa entochen si tier il trasse dalla viafier.
La stad stueva el
puspei vegnir demontaus e vegneva mess a guvern en in baghetg d'agricultura. Igl
onn dils gronds barschaments 1949 ei era quel daventaus ina unfrenda dallas
flommas.
Cuort suenter han
ins montau dador Sedrun el territori Foppa-Niregl in runal mo da suga senza
cundrez da setener che vegneva tratgs d'in motor da benzin. Ins stueva setener
cun tutta forza vid la suga e serrar ella mordio sut bratsch per serabitschar
egl ault. Ei mava denton aunc pli tgunsch e pli spert che a pei. Cun ils raps
che nus buobs incassavan da cattar biemaun, savevan ins selubir enzacontas
ascensiuns che custavan mintgamai 20 centims. Ei deva magari enqual sfriada pli
maltschecca ella giacca, els vons e schizun vid la pial. Cu ins mava a casa cun
quels bategls sfranzlai e bratscha sgarflada, deva ei lu aunc ina detga
reprimanda enstagl plaids da cumpassiun.
1951, igl onn dalla neiv gronda, han enzacons scolasts da skis montau in runal
modern al pei dil Calmut. Jeu seregordel d'ina spassegiada dalla scola sil pass.
Ei era stermentusas ferdaglias ed il runal era prest staus schelaus en. Il motor
da benzin leva buca funcziunar, cura ch'ei era freid. Muort las enormas nevadas
da gliez onn eis ei da supponer ch'il runal seigi buca staus las massas en
funcziun.
Aunc gliez onn ein plirs umens iniziativs dalla val s'organisai per examinar la
pusseivladad da realisar in runal stabel sil Calmut. Ins era digl avis che mo il
manteniment e la promoziun dil svilup dad jasters possi meglierar la paupra
situaziun economica da Tujetsch. En tut havess l’erecziun previda custau entuorn
70'000. - francs. Tutta entschatta ei greva. Quella experientscha han ils
iniziants stuiu far persenn cuninaga, cura ch'igl ei iu per la finanziaziun dil
project.
Ord ils medems motivs ein era ils plans dall'uniun da cura e traffic digl onn
1953 i dall'aua giu. Da gliez temps stevan treis projects en discussiun: il
runal Dieni-Milez che custava 125'000. - francs, il runal Dieni-Cuolm Val che
custava 250'000. - francs ed il runal Surrein-Sutseivs ch'era calculaus cun
90'000. - francs. Era ei aunc memia paucs daners avon maun, ni fidavan ins aunc
buca al turissem?
La sutgera da Cungieri
Malgrad ils fiascos dils projects menziunai, lai il patratg da baghegiar mieds
da transport buca ruaus als Tuatschins. Vuleva il liug da cura da Sedrun
sesviluppar ad in liug che stat era en concurrenza cun auters loghens el
Grischun, stueva ei vegnir anflau mieds e vias revoluziunaras che promovevan
detschartamein il turissem. Ei era clar, il hosp prefereva pli e pli cuntradas
da vacanzas cun mieds cumadeivels da transport da stad ed unviern. Suenter
gronds sforzs han ins finalmein saviu fundar all'entschatta digl onn 1956 la
societad «Sutgera SA, Sedrun-Cungieri». Ord il protocol dalla radunonza da
fundaziun san ins prender la remarca: «Senza lavur da pionier da Lucas Berther e
vessen nos hosps d'ordeifer buca purtau daners sco cufla sur cuolms e vals,
fussen nus stai paupra glieud.» Il nuder da lezzas lingias ha giu tutta raschun.
En Tujetsch han ins rabitschau ensemen sulettamein 19% dil capital d'aczias!
La pintga sutgera ei aunc vegnida realisada gliez onn ed ins ha saviu metter
ella en funcziun la fin digl onn 1956. L'erecziun da sutgera e restaurant han
custau da gliez temps 235'000. - francs e quella investiziun ei vegnida curclada
cun in capital d'aczias da 195'000. - francs. Deplorablamein ha la giuvna
interpresa stuiu prender encunter gia igl emprem onn in mudest deficit. Quei ei
era stau il cass ils proxims onns, pertgei ad ina dividenda ha ei mai tunschiu.
La sutgera ha tuttina adempliu cumpleinamein sia incarica, seigi quei sco mied
da transport dils turists ni sco attracziun supplementara dil liug da sport da
stad ed unviern. Aunc oz eis ella il sulet implont da transport da stad els
aults e vegn aunc adina frequentada bugen da giuven e vegl, da hosp ed indigen.
Ils 27 da zercladur 1967 ha la societad acziunara dils runals Dieni-Milez
surpriu ella e dapi lu ein tuts fastedis da deficits e finanzas stai sligiai.
Aunc avon paucs
Ei suonda megliers temps
La suandonta perioda flurenta dil turissem san ins dir che l’erecziun dalla Ovra
electrica Reinanteriur 1956-1968 hagi effectuau. Cun l’erecziun dall'ovra ei la
tscherca da forzas da lavur s'augmentada considerablamein. Oravontut ha
l’erecziun purtau bia mieds liquids als vischins ed allas interpresas indigenas
da baghegiar. Ils Tuatschins ein buca stai lischents, cu igl ei inaga stau
enzacons daners avon maun. Ins ha restaurau hotels, restaurants ed oravontut las
habitaziuns privatas. Nua ch'igl ei stau pusseivel, han ins beinspert scaffiu
novs suttetgs per ils hosps da vacanzas.
Ina fatschenta che ha empermess da rabitschar spertamein daners senza pli
grondas investiziuns e cuosts da menaschi ein las casas da colonias stadas.
Tuttenina era ei cheu in triep casas da quei gener, bunamein sco ils bulius
suenter ina pli liunga plievgia da bunaura.
Igl emprem runal ei vegnius erigius sil Calmut
A Selva ei Fidel Venzin vegnius surura - entras ina ierta neu digl exteriur - ad
ina mudesta facultad; el ha realisau ensemblamein cun Benedetg e Stiafen Venzin
in runal al pei dil Calmut igl onn 1959. Quei runal ha oravontut vivificau la
frequenza dalla viafier Furca-Alpsu, sco era fatg pli leva ed attractiva la tura
da skis sur Tiarms-Cuolm Val. Da lezs onns era il project da lavineras e
plontaziun Scharinas aunc buca realisaus, aschia che la viafier cursava sur il
Cuolm mo cu ei era propi segir da lavinas. Ei capitava che la viafier era
serrada jamnas ora. Il menaschi dil runal Calmut era naturalmein interruts, cura
che la viafier cursava buca, essend negin sin la pista.
Igl onn 1982 han ils frars Venzin - essend arrivai els onns da pensiun - fatg
venal l'interpresa da famiglia. Suenter dirs cumbats cun il concurrent viafier
Furca-Alpsu eis ei tuttina reussiu alla societad dils runals Sedrun-Rueras SA
d'acquistar il runal dil Calmut.
Gronds territoris vegnan aviarts cun runals
Suenter biars onns
da pupira era la vischnaunca vegnida tier raps en connex cun l’erecziun dalla
Ovra electrica Reinanteriur. Igl augment d'entradas da taglia, oravontut la
taglia alla fontauna dils luvrers digl exteriur, veva fatg vegnir pussenta la
cassa communala. Las lavurs d'execuziuns dall'ovra electrica mavan alla fin. Ins
ei sedaus giu cun la politica da scaifir novs plazs da lavur el sectur dil
turissem per evitar ina pli gronda sminuaziun dalla populaziun. Ord quels motivs
porta l’uniun da cura la proposta alla radunonza communala dad intercurir la
pusseivladad d'arver pli gronds territoris cun implonts da skis. La radunonza
communala elegia ina cumissiun cun l’incarica da elaborar propostas concretas.
Gia cuort temps sissu propona la cumissiun dad arver il territori da
Dieni-Milez-Cuolm Val cun dus runals. La radunonza dat ladinamein glisch verda
alla cumissiun da luvrar vinavon. Ei sappi vegnir fundau ina societad acziunara
cun la resalva che 51 % dil capital d'aczias vegni signaus dalla vischnaunca e
ch'ins detti vinavon en emprema lingia la caschun alla populaziun indigena da
schar sutsignar igl ulteriur capital d'aczias. Il rest dil capital d'aczias da
450'000. - frs. ei prest staus d'ina vart, aschia ch'ins ha scochemai saviu
semetter alla realisaziun.
Igl atun
La realisaziun tgeua
dil runal Valtgeva digl onn 1961 entras dus «fifics» vischins da Sedrun era
quasi vegnida survesida, muort il grond dafar el territori da Milez. Cun
risguardar las cundiziuns dils erigiders (in ha teniu ora il dretg da survegnir
cun caschun in'occupaziun adequata tenor sias habilitads tier la societad dils
runals, l’auter ha teniu ora la preferenza d'affittaziun dil restaurant Milez,
per cass ch'el fetschi offerta, cu ei vegni scret ora da schar a tscheins el) ha
la societad dils runals saviu acquistar il runal da Valtgeva sco ei era vegniu
teniu ora dalla vischnaunca a caschun dalla lubientscha.
Oz san ins dir che la realisaziun dils runals seigi stada ina fatschenta dad aur
per igl entir Tujetsch. Buca mo menaschis e hotels, casas d'albiert, habitaziuns
privatas, menaschis da vendita ed aschia han profitau, mobein ina entira cudria
da luvrers d'interpresas da baghegiar, purs ed auters han obteniu ina buna
occupaziun d'unviern.
Survesta dalla erecziun dils runals
1947 Runal dils tagliors sper Sontget dils gedius a Sedrun
1950 Runal da suga a Niregl
1951 Emprem runalet sil Calmut
1956 Erecziun dalla Sutgera si Cungieri
1959 Erecziun dil
runal existent sil Calmut
1961 Erecziun digl emprem runal a Valtgeva
1962 Erecziun dils runals Dieni-Milez
1966/67 Erecziun dil runal a Surrein
1966 Erecziun dil runal Drun si Valtgeva
1969 Erecziun dil
runal Tegia gronda
1973 Erecziun dil
runal Planatsch
1974 Erecziun dil Runal Strem
1980 Erecziun dil
runal Val Val-Cuolm Val
1982 Erecziun dil runal schumellin Cuolm Val
1986 Fatg la damonda per la concessiun d'ina sutgera el territori Cuolm Val-Val
Val-Calmut.