Igl
uors en Tujetsch
Tarcisi
Hendry
En
connex cul retuorn digl uors ella Val Müstair hai jeu fatg retschercas
davart igl uors en Tujetsch. En scartiras, cronicas, pressa ed ella
litteratura hai jeu anflau entginas interessantas indicaziuns davart igl
uors en nossa val.
Ils davos fastitgs d’in uors vegnan numnai 1881 ella Gasetta Romontscha
dil settember: «En Tujetsch vulan ins haver fastitgs dad in uors che duei
haver scarpau nuorsas en in per loghens.» El
cudisch „Der Bär in Graubünden“ hai jeu anflau neginas indicaziuns
digl uors en Tujetsch. Ils
davos uors ella Cadi ein vegni sittai: in 1840 e 1870 els cuolms da
Sumvitg, 1853 in sil Lucmagn, lu in 1838 sils cuolms da Mustér e denter
1835 e 1860 endisch(?) uors ella Val Sumvitg.
Ella
val dattan aunc entgins nums locals perdetga digl uors. Aschia:
Plaun uers sut Selva, Parlet dagl uers si Cuolm da Vi e Val dagl uers, ina
en Val Strem e l’autra dadens Surrein encunter Nalps.
Il cronist Giachen Antoni Venzin (1839-1918) noda en sia notizias
screttas entuorn 1905 entginas interessantas remarcas sur dils animals
selvadis da pli vegl enneu: Giusep
Hetz, (1820 - 1907) che viva aunc ozildi cun 84 onns raquenta, ch'el hagi
viu in uors a Plaunmiez dadens il baghetg da Gion Flurin Riedi, (1875 -
1908) sper la fontauna cavrera. Da gliez temps havevi Tujetsch fetg bia
cavals. Ina sera, essend pastur, ed el havevi catschau viaden ils cavals
encunter ils plauns Selva, vegnend anavos da quella via ora, hagi el
observau circa 15-20 pass in uors che schischevi cheu en via. El
hagi fatg in tur entuorn en tema e seigi vegnius a casa.
Il
bab raquenta, che sia tatta raquintavi enqualga co la glieud da gliez
temps mavien dis ora per ils uauls entuorn cun sgaras, buis e schumber, a
grend e schulond, fagend canera per spuentar igl uors. Quei vegnevi
concludiu suenter viaspras. En bia loghens, sco sil Tgom e Nual, hagi el
scarpau bia animals, vadials, nuorsas e cauras. In onn havevi Gion Fidel
Riedi, (1837 - 1908) bab da Gion Flurin Riedi e sur Giachen Lurenz Riedi
da Rueras (caplon a Rueras da 1847 - 1849 e 1877 - 1884) in fetg grond
taur si l'alp da Mut dadens Nual. Ina sera havevien ils pasturs viult las
vaccas giu ellas caglias in toc sut tegia. Els han observau ch'ils animals
erien fetg malruasseivels ed il taur entschavevi a burlir e scavar
tratsch. Tementai e savend ch'igl uors stoppi esser d'entuorn, ein els
fugi si en tegia. Cura ch'els seigien stai en tegia, hagien ei udiu in
terribel burlir dil taur e digl uors. La damaun sissu, cura ch'ei han
stavlau las vaccas, han ei anflau tut deno il taur, lez era scarpaus e
ventschius.
Igl
onn 1830, il davos di da settember, hagien ils dus frars Tumaisch e Gion
Clemens Riedi cun aunc Sep Loretz, tuts treis da Selva, vuliu far ina
excursiun suenter igl uors. Udend pliras gadas entras il cavrer da Rueras,
ch'ei setegni si in uors en la Val Mila, Caschlè e che havevi schon
scarpau bia cauras. Quels treis catschadurs ein i igl entir di, tudi a
raguidond ora las gondas e vallettas ed anflavan nuot. Per la sera tard,
ch'ei vegnevi gleiti stgir, vegnend dallas gondas da Caschlè giuado,
segli ei cheu tuttenina avon els in terribel uors enagiu encunter Mila.
Els plein curascha han fatg spert e tillau suenter tuts treis ina salvgia
per in. Els ein lu dai suenter, denton igl uors ei buca staus. Els han
encorschiu saung per la crappa entuorn. Vegnend stgir ein els vegni a
casa.
Sinquei
seigi ei vegniu malaura e neiv ch'els han buca saviu ira suenter ils
fastitgs. Ei han lu schau vegnir neu dad Ursera in um cun in tgaun per far
ira suenter ils fastitgs. Vegnend il tgaun sil plaz hagi el ferdau il
saung, denton teniu la cua suten e staus sper il catschadur ch'igl ei stau
da far nuot. Per la primavera suenter han ei udiu ch'ils Uranes hagien
anflau in cadaver d'in uors a Reitiert. Quei um dad Ursera senumnava
Moritz, el vegnevi neu bia atuns ora per ir alla catscha. Siu quartier
havevi el tier statalter Duri Venzin, fravi a Rueras sur baselgia.
Aunc
pli da vegl enneu stuevan ils animals scarponts esser in stermentus
inimitg per ils habitonts. Ins vesa aunc ozildi las ruinas da mirs en
mintga alp, nua ch'ils animals stuevan vegnir serrai en la notg.
Ordentuorn stuevan ils pasturs far fiug per tener naven igl uors. A
Nual sura e sut en Val Val eis ei aunc oz gronds mirs sco era en autras
alps.
A
Plaunmiez vegn ei raquintau dad in caputschiner che havevi stuiu vegnir
per scungierar ils uors. Quel ha saviu far quei mo per in toc. El hagi
mess en ossa da sogns en la cuscha sisum il prau Diratschs e Plaunmiez e
benediu ed empermess che cheu sin quei intschess dueigi igl uors buca
puder far donn.
Ussa
ei quella miseria calada si en Tujetsch, pertgei ch'ei dat strusch pli
animals selvadis. Enqual' uolp vesan ins a sghergnem. Il pli grond inimitg
ein aunc las talpas. Schegie che la vischnaunca ha mess bia mellis per
pigliar ora ellas, sche gida ei mo empau da ragischar ora e diltut vul ei
buca propi.
Ch'ei
seigi vegniu sittau uors dils catschadurs en Tujetsch eisi mai stau
raschieni ni tradiziun. Danunder mistral Gion Cristian Venzin (1793 -
1848) havevi las duas toppas d'uors, che eran catschadas si sura siu esch
casa, vi jeu buca dir. Denter quellas duas toppas era ei aunc ina grefla
d'in tschess. Sur igl esch-casa da mistral Hans Giachen Gieriet (1795 -
1853) steva ei quater toppas uors. Ina fuvi aparti gronda. Ei vegn
raquintau che il cumin havevi mess si in daner da 100 renschs per mintga
uors che vegni fatgs giu. Cura ch'il mistral regent stuevi pagar ora quels
100 renschs ord cassa dil cumin, sche stueva il catschadur schenghegiar la
toppa davon al mistral.
Igl
uors da Crestpigniel/Malamusa
Luis
Cavegn, naschius 1803, frar da Giachen Fidel, (1811 - 1872) ch'ei vegnius
per la veta enasi Val Giuv da cavar cristallas, ha raquintau inagada a miu
bab: El fagevi da stiarner igl atun si Plaun tgatschas. Cheu hagi el
cattau adagur in uors che vegnevi da Culmatsch giuadora. El seigi vegnius
tochen el fop osum fil, hagi mirau empau entuorn ed ius entuorn e ferdau
suenter la crappa. Silsuenter
eis el schius giu. Sinquei
seigi el ius giu Rueras e
clamau il vegl catschadur Gion Antoni Hitz, bab da Sep Antoni Hitz, (1821
- 1891) ed hagien cargau ina buis perin e dai da Malamusa si tochen sin il
crest da Val gronda. Seruschnond
pli a pli datier hagien els observau ch'igl uors durmevi. Il
catschadur Gion Antoni Hitz hagi priu en mira igl uors e laghegiau. El eri
denton plein tema el il cor battevi. Cheu dil el si per Luis Cavegn:
"Jeu astgel buca sittar. Sche jeu gartegel buc grad il tgau ni il
cor, sche savein nus omisdus esser ventschi ni per la veta. Igl uors
seglia encunter a nus." Luis plein curascha ha vuliu brattar la buis
e sch'el gartegi buc sche sieti el. Hitz ha buca sefidau sin la buis da
Luis Cavegn ed enten quella seglia igl uors si e detschi ina egliada neu
sin els e seigi fugius da leu si. Ils
catschadurs seigien sinquei turnai a casa.
Guglielm
Gadola resumescha ed amplifichescha las sura notizias da Giachen Ant.
Venzin cul tetel: Igl uors, la mulesta dallas pastiras ed alps
tujetschinas
Nos
vegls vevan ina gronda mulesta culs uors, tuttavia en las alps. Tochen
els anno 60 dil 19avel tschentaner, ha ei dau da quels schanis en
Tujetsch. Era
professer Theobald di en sia descripziun dalla Surselva, 1861, ch'ei detti
aunc uors en Tujetsch. Havevan ins cattau ad agur in tal glimari, sche
stuevan ins star guardia la notg, scadenar schumbers ni far fiug. Cons
pegns ein curdai ella Val Tujetsch per unfrenda da scatschar ils uors! En
beinenqual alp vevan ins fatg in claus da mir per tener ensemen la
biestga, sch'igl uors era ella vischinonza. Restonzas
da tals claus ein aunc en Val Val, a Valtgèva, Nual etc. Nums da Val
Uors, Plaun Uors etc. ein aunc oz usitai. Denter auter vegn ei raquintau,
ch'igl uors vevi si Mut perfin attaccau il taur; a Nual eri el ius cun
zacons purschals. Igl
Alexi Hetz vevi entupau in uors vi Plaun-miez e l'auter di vev'el sfraccau
in triep nuorsas vi Pazzola.
Il davos uors ha il Tumaisch Riedi (Madleiner) da Rueras sittau vi si
Caschlè. (Riedi viveva aunc 1865). El eri perfin staus amauns inaga ad
in. Ei eri dus ensemen e cun la muniziun ch'el vevi, er'el mo vegnius da
blessar in e stuiu ir a casa per quei di. L'auter di ha el aunc fatg
vegnir auters catschadurs. Schegie ch'igl uors veva piars saung, han ins
buca pli anflau el. Igl onn suenter han ins anflau l'ossa dad in ch'era
ruclaus.
Pader
Placi a Spescha, che ha descret Tujetsch igl onn 1805 scriva sur dils
animals dalla val e remarca sur digl uors:
Alla
testa dis animals selvadis stat igl uors, il qual dat mintg’onn bia
fastedis e caschuna gronds donns. Per
sittar in tschess vegn ei pagau in taler, per in uors 100 flurins;
l’innocenta muntaniala vegn strunglada ella sien, sper igl uors
sedrment’ins sez en. Dal
reminent ei la catscha e pesca da tut temps libra; ins sieta, peglia e
sturnescha ils animals selvadis da tut temps e sco ei plai.
Sut il tetel divertiment e tscheiver relata el:
Denton quei ch’era il pli grond plascher dalla giuventetgna, ha ina
certa cardientscha blaua pervia digl uors smessau e per part dismess. Igl
uors caschunava ualti cativas devastaziuns denter la biestga. Ins ha cheu
tratg l’ortga consequenza: igl uors desisti da sias attaccas e scappi
ord la val, sch’ei vegni mess tiarms als divertiments e sulazs dalla
giuventetgna. Ins ha pil mument schau esser il saltar e mantinadas. Quei
ei stau in iertg e crudeivel proceder. Igl uors ei buca vegnius ella val
perquei che la giuventetgna era legra; el banduna era buca la val, perquei
ch’ella ei tresta. U che la nuscheivla existenza digl uors ei in castitg
da Diu, ni ch’igl ei ina caussa naturala. Supponend igl emprem cass,
fuss ei caussa digl entir pievel da far penetenzia per allontanar il
castitg. Prendend il secund cass, ei scadina disposiziun da tala natira
inutila. Tiaras e pievels civilisai scamondan buca il sedivertir dalla
giuventetgna, tschercan denton da moderar quel ed ein dasperas pli
prudents e pietus che nus. La restricziun dalla giuventetgna ha schliatas
consequenzas. Ella renda quella tresta, deprimida e lassia, inclinescha
ella alla maltremponza el guder ed ad autras extravaganzas. Quei ei il
fretg da quei ch’ils flattaders e pedants semnan per rubar alla
giuventetgna il pli car.
Era
la cronica da disgrazias dat perdetga digl uors. Aschia noda la cronica
sut il datum digl onn 1782:
ein treis umens, mond per fein a pastg ella Val Gierm vegni ella lavina.
"Sur els ella neiv mava in uors, che leva untgir els. Sut ils peis da
quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina, che ha tratg igl uors ed
ils umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus
plinensi tut smaccaus. Ils dus auters giudem la val, mo tuts treis
sturni." La veglia scartira, che relata quei fatg, remarca cheutier:
ils umens che eran babs da bia affons han ins deplorau, mo pigl uors ha
negin bargiu. (Mira:
Theobald, Bündner Oberland, p. 111).
Igl
uors egl uoppen:
L'arma dils Berthers representa in uors sinsè, brancond in pegn solitari.
Igl uors ei il simbol dalla forza e robustadad - ed ei perquei aunc oz
significativs per l'entira descendenza bertheriana! Igl uors ei gia
svanius dapi 100 onns en Tujetsch, mo quels dall'arma uorsica vivan e
semultiplicheschan aunc oz, sco da sias uras ils tschuts da Jacob ella
Bibla. (Notoizia da G. Gadola ella biografia da pader Baseli Berther.)
Igl
uors en detgas e praulas dalla Val Tujetsch :
La
buora che perdeva saung
Inagada
ein ils da Tujetsch i a catschar gl'uors e vegni sper in ur d'in uaul. En
in hui ei gl'uors staus stulius ord lur egls. Avon che turnar a casa ein
els sesi giu sin ina bellezia buora scursada e marendau pacificamein.
Duront ch'ei magliavan catschavan ei en lur cuntials ella buora mo senza
malart. Tuttenina vesan ei che quella buora perdeva saung. - E quei era
ina stria ch'era uors epi sefatga buora.
Il
mat herox da Cavorgia
In um ed ina dunna da Cavorgia vevan in pop, ni pli gronds ni pli pigns
ch'auters pops e poppas. Ina primavera ch'ei luvravan sin in frust agl ur
digl Uaul Cavorgia, vevan ei mess a durmir il pop sut in pegn, buca lunsch
naven dad els. Senza ch'ei vesien u sentien zatgei, ei igl uors dalla Val
Gierm ius sper quei pegn ora, ha priu il pop pil tappun e purtau el en sia
tauna.
Cura ch'ils geniturs han vuliu prender il pop ed ir a casa, han ei anflau
ni pop ni stratscha, malgrad igl encurir ch'ei encurevan. Basta, il pop ei
staus svanius e sparius per uss ed aunc ditg.
Igl uors ha fatg da mumma cul pop dils da Cavorgia. El nutrev'el di per di
- e siu mat adoptiv vegneva gronds e ferms. Suenter tschun onns ha igl
uors fatg ina spassegiada cun siu mat entochen Putnengia. Leu avon il
casti steva in hazer pegnun cun roma lada e profundas ragischs. Mussond
sin quel, ha igl uors detg a siu mat: "Til'ora quei tschaffun!"
- Il mat ha empruau e turnau ad empruar, mo il pegn ha strusch dau in
schliep. Sin quei ha igl uors fatg: "Ti, ragneret, che ti eis, has
nuota giu latg avunda; tei sai jeu nuot aunc zavrar." –
Ed el ei ius cun el dagl Uaul Surrein ora e si Val Gierm en sia tauna, nua
ch'el ha nutriu el aunc ina ga tschun onns. E lu eis el ius cun el per la
secunda gada a Putnengia, per mirar sch'el possi muentar... Quella ga
er'ei bia meglier, mo buc aunc bien diltut. Ei ha schluppegiau dil
ridischen ellas ragischs, mo la finala ha il mat da Cavorgia tuttina stuiu
ceder. "Aunc tschun onns latg-uors, epi va ei!" Detg e fatg!
Suenter la tiarza ga tschun onns, ha il pop da Cavorgia tratg ora il
pegnun, sco da trer in pal ord ina classena. Quei ha plaschiu agl uors ed
el ha detg a siu pop: "Ussa pren quei pegn per fest e va a casa
tiella mumma!"
Il pop ha fatg per camond ed ei ius a casa tiella mumma, mo lezza ha nuota
enconuschiu el, e teniu el per in vagant dalla comba liunga. El hagi nuota
fom e seit ha'l detg alla mumma e vessi bugen zatgei da ruir. La mumma ha
vuliu dar in paun, in toc tschagrun ed in cup scotgascha. Mo il schani
magliadrun ha dau ina cullas ragischs da siu fest vid il panè che tut ils
pauns ein dai giud clavella. En in hui ein ei stai magliai e svani, crusta
e miulas, ruba, e strubas! Mo quei ei buc aunc stau avunda! Culla roma da
siu fest-pegn ha el scuau tut ils tgaus-tschagrun giud ils perseuls dallas
finiastras e magliau tuts: ils dirs ed ils verds, ils sbutanai e
cavergnai, ils bials e macorts, ils murglinus e mulaunus! Quei ha fatg
seit; el ei ius en tschaler ed ha buiu ora dus scutgès scotgascha en dus
sitgs. La mumma ha entschiet a far sfracs e dau ad el dal magliadrun e buèdragl...
Cheu ha il pop da tschels onns schau siglir la chicra, ei ius giuadora e
sill'alp Pazzola, nua ch'el ha svidau gl'entir tschaler purment:
magnuccas, panazuns e tschagruns e purtau quei tut alla mumma, schend:
"Cheu has in entir tschaler d'alp per quei tec paun e
tschagrun!" Epi eis el puspei ius dad esch ora e peis a pèr o Mustér
el tschaler dalla claustra per siat buots vin vuclin ch'el porta sco da
far termagls, ina si dies e treis a treis sut bratsch... Vegnend avon
casa, ha el mess giu quella sauma-vin ed ha detg: "E cheu has vin per
quels dus sitgs scotgascha" ed ei ius dalla val oragiu.
Staus ch'el ei a Cuera, vegnend dalla tiara giuadora, eis el sepladius sco
fumegl tiel burgameister dil marcau. Per pagaglia ha el dumandau nuot
auter che d'astgar dar al patrun ina frida giu pil dies. Quei signur ei
staus cuntents aschia, secartend d'haver fatg in bien marcau. Mo vesend la
terribla forza da siu fumegl, ha el entschiet a survegnir la trembletga
ellas caultschas. Nuota curvien ch'el studiava di e notg, co far el ord
ils peis "quei glimari dalla Cadi" e prighel grond da Cuera.
In bi di ha il patrun da Cuera tarmess el giu gl'uffiern per la frina
ch'ils giavels hagien mulau per el. Il burgameister dat ad el siat sacs
vits e manegia: Quei po tonscher! Mo il da Cavorgia engrazia per quels
"scarnuzs da Cuera", va en nuegl, sturnescha treis bos, tila giu
la pial a quels, cuntscha ensemen ellas e va cun quei sac da leusi
engiuviars ils mulins da Cuera. El damonda la frina, mo ils giavels rian e
dian: "Ti pos esser in tgaper ner dalla Cadi!" - Mo paupers
giavels quella ga! Els survegnan ina tanienta purziun ieli da costas
ch'els han bugen purtau neutier la frina el sac grond...
Turnaus a Cuera la sera cun quei malterun frina carnun, ha el manegiau si
pil burgameister: El deigi dar l'autra ga enzanua pli da maneivel da
mular, pertgei che da quels muliners aschi maltratgs hagi el aunc mai
entupau! Il burgameister ch'era in veritabel Cruarun, ha denton speculau:
L'autra ga fai ir il schani giu gl'uffiern per daners! Gliez pudess ira
tondanavon sil viv che nos parens fan flucs cul cherli da Cavorgia.
Buca ditg ed il berox da Cavorgia sto ir egl uffiern e dumandar il
tscheins dils capitals, investai leu dals da Cuera. E prendei mira! Ils
giavels, frabiziechels dils da Cuera, che vevan aunc semnau dapertutanavon
sillas costas sidengiu las nodas brinblauas da tschella ga e che savevan
cun tgei patagner els vessen da far, han immediat pagau il tscheins sin
crizzer e cutrin, ed ein stai cuntents ch'ei vegnien libers da quei schani
dalla braunca gronda.
Returnond il fumegl siadó dalla banca dils da
Cuera cul tscheins e tscheins dil tscheins, ha siu patrun e burgameister
da Cuera pegliau tema sin snarir. Essend quei di igl onn dalla pladida ual
entuorn, ha il mat digl uors da Val Gierm e herox dalla Surselva ferma,
dau ina tala frida al maluardau signur da Cuera, ch'el ei sgulaus sc'in
paliet entochen sil cumà dil Calanda, nua ch'el ei splatergnaus
petta-plat enamiez la pli aulta preit-crap. - Cura che la bova gronda
dalla Surselva sezuola mintgamai enviers Cuera, miran aunc oz certs
signurs cun sgarschur enasi encunter la tschema dil Calanda, nua ch'els
observan tremblond in tac tgietschen!
| Fontaunas: |
Cronica
da G.A.Venzin (1905) |
|
GR
da 1881 |
|
Tujetsch
1805 da pader Placi a Spescha
|
|
Cronica
da disgrazias da pader B.Berther |
|
Mythologische
Landeskunde von Graubünden, Arnold Büchli 1970 |
|
Ovras
da pader Baseli Berther |
|
Der
Bär in Graubünden, C.Metz 1990 |
|