Igl uors en Tujetsch

Tarcisi Hendry
En connex cul retuorn digl uors ella Val Müstair hai jeu fatg retschercas davart igl uors en Tujetsch. En scartiras, cronicas, pressa ed ella litteratura hai jeu anflau entginas interessantas indicaziuns davart igl uors en nossa val. Ils davos fastitgs d’in uors vegnan numnai 1881 ella Gasetta Romontscha dil settember: «En Tujetsch vulan ins haver fastitgs dad in uors che duei haver scarpau nuorsas en in per loghens.» El cudisch „Der Bär in Graubünden“ hai jeu anflau neginas indicaziuns digl uors en Tujetsch. Ils davos uors ella Cadi ein vegni sittai: in 1840 e 1870 els cuolms da Sumvitg, 1853 in sil Lucmagn, lu in 1838 sils cuolms da Mustér e denter 1835 e 1860 endisch(?) uors ella Val Sumvitg.
Ella val dattan aunc entgins nums locals perdetga digl uors. Aschia: Plaun uers sut Selva, Parlet dagl uers si Cuolm da Vi e Val dagl uers, ina en Val Strem e l’autra dadens Surrein encunter Nalps.

 


Il cronist Giachen Antoni Venzin (1839-1918) noda en sia notizias screttas entuorn 1905 entginas interessantas remarcas sur dils animals selvadis da pli vegl enneu:
Giusep Hetz, (1820 - 1907) che viva aunc ozildi cun 84 onns raquenta, ch'el hagi viu in uors a Plaunmiez dadens il baghetg da Gion Flurin Riedi, (1875 - 1908) sper la fontauna cavrera. Da gliez temps havevi Tujetsch fetg bia cavals. Ina sera, essend pastur, ed el havevi catschau viaden ils cavals encunter ils plauns Selva, vegnend anavos da quella via ora, hagi el observau circa 15-20 pass in uors che schischevi cheu en via. El hagi fatg in tur entuorn en tema e seigi vegnius a casa.
Il bab raquenta, che sia tatta raquintavi enqualga co la glieud da gliez temps mavien dis ora per ils uauls entuorn cun sgaras, buis e schumber, a grend e schulond, fagend canera per spuentar igl uors. Quei vegnevi concludiu suenter viaspras. En bia loghens, sco sil Tgom e Nual, hagi el scarpau bia animals, vadials, nuorsas e cauras. In onn havevi Gion Fidel Riedi, (1837 - 1908) bab da Gion Flurin Riedi e sur Giachen Lurenz Riedi da Rueras (caplon a Rueras da 1847 - 1849 e 1877 - 1884) in fetg grond taur si l'alp da Mut dadens Nual. Ina sera havevien ils pasturs viult las vaccas giu ellas caglias in toc sut tegia. Els han observau ch'ils animals erien fetg malruasseivels ed il taur entschavevi a burlir e scavar tratsch. Tementai e savend ch'igl uors stoppi esser d'entuorn, ein els fugi si en tegia. Cura ch'els seigien stai en tegia, hagien ei udiu in terribel burlir dil taur e digl uors. La damaun sissu, cura ch'ei han stavlau las vaccas, han ei anflau tut deno il taur, lez era scarpaus e ventschius.
Igl onn 1830, il davos di da settember, hagien ils dus frars Tumaisch e Gion Clemens Riedi cun aunc Sep Loretz, tuts treis da Selva, vuliu far ina excursiun suenter igl uors. Udend pliras gadas entras il cavrer da Rueras, ch'ei setegni si in uors en la Val Mila, Caschlè e che havevi schon scarpau bia cauras. Quels treis catschadurs ein i igl entir di, tudi a raguidond ora las gondas e vallettas ed anflavan nuot. Per la sera tard, ch'ei vegnevi gleiti stgir, vegnend dallas gondas da Caschlè giuado, segli ei cheu tuttenina avon els in terribel uors enagiu encunter Mila. Els plein curascha han fatg spert e tillau suenter tuts treis ina salvgia per in. Els ein lu dai suenter, denton igl uors ei buca staus. Els han encorschiu saung per la crappa entuorn. Vegnend stgir ein els vegni a casa.
Sinquei seigi ei vegniu malaura e neiv ch'els han buca saviu ira suenter ils fastitgs. Ei han lu schau vegnir neu dad Ursera in um cun in tgaun per far ira suenter ils fastitgs. Vegnend il tgaun sil plaz hagi el ferdau il saung, denton teniu la cua suten e staus sper il catschadur ch'igl ei stau da far nuot. Per la primavera suenter han ei udiu ch'ils Uranes hagien anflau in cadaver d'in uors a Reitiert. Quei um dad Ursera senumnava Moritz, el vegnevi neu bia atuns ora per ir alla catscha. Siu quartier havevi el tier statalter Duri Venzin, fravi a Rueras sur baselgia.
Aunc pli da vegl enneu stuevan ils animals scarponts esser in stermentus inimitg per ils habitonts. Ins vesa aunc ozildi las ruinas da mirs en mintga alp, nua ch'ils animals stuevan vegnir serrai en la notg. Ordentuorn stuevan ils pasturs far fiug per tener naven igl uors. A Nual sura e sut en Val Val eis ei aunc oz gronds mirs sco era en autras alps.
A Plaunmiez vegn ei raquintau dad in caputschiner che havevi stuiu vegnir per scungierar ils uors. Quel ha saviu far quei mo per in toc. El hagi mess en ossa da sogns en la cuscha sisum il prau Diratschs e Plaunmiez e benediu ed empermess che cheu sin quei intschess dueigi igl uors buca puder far donn.
Ussa ei quella miseria calada si en Tujetsch, pertgei ch'ei dat strusch pli animals selvadis. Enqual' uolp vesan ins a sghergnem. Il pli grond inimitg ein aunc las talpas. Schegie che la vischnaunca ha mess bia mellis per pigliar ora ellas, sche gida ei mo empau da ragischar ora e diltut vul ei buca propi.
Ch'ei seigi vegniu sittau uors dils catschadurs en Tujetsch eisi mai stau raschieni ni tradiziun. Danunder mistral Gion Cristian Venzin (1793 - 1848) havevi las duas toppas d'uors, che eran catschadas si sura siu esch casa, vi jeu buca dir. Denter quellas duas toppas era ei aunc ina grefla d'in tschess. Sur igl esch-casa da mistral Hans Giachen Gieriet (1795 - 1853) steva ei quater toppas uors. Ina fuvi aparti gronda. Ei vegn raquintau che il cumin havevi mess si in daner da 100 renschs per mintga uors che vegni fatgs giu. Cura ch'il mistral regent stuevi pagar ora quels 100 renschs ord cassa dil cumin, sche stueva il catschadur schenghegiar la toppa davon al mistral.
Igl uors da Crestpigniel/Malamusa
Luis Cavegn, naschius 1803, frar da Giachen Fidel, (1811 - 1872) ch'ei vegnius per la veta enasi Val Giuv da cavar cristallas, ha raquintau inagada a miu bab: El fagevi da stiarner igl atun si Plaun tgatschas. Cheu hagi el cattau adagur in uors che vegnevi da Culmatsch giuadora. El seigi vegnius tochen el fop osum fil, hagi mirau empau entuorn ed ius entuorn e ferdau suenter la crappa. Silsuenter eis el schius giu. Sinquei seigi el  ius giu Rueras e clamau il vegl catschadur Gion Antoni Hitz, bab da Sep Antoni Hitz, (1821 - 1891) ed hagien cargau ina buis perin e dai da Malamusa si tochen sin il crest da Val gronda. Seruschnond pli a pli datier hagien els observau ch'igl uors durmevi. Il catschadur Gion Antoni Hitz hagi priu en mira igl uors e laghegiau. El eri denton plein tema el il cor battevi. Cheu dil el si per Luis Cavegn: "Jeu astgel buca sittar. Sche jeu gartegel buc grad il tgau ni il cor, sche savein nus omisdus esser ventschi ni per la veta. Igl uors seglia encunter a nus." Luis plein curascha ha vuliu brattar la buis e sch'el gartegi buc sche sieti el. Hitz ha buca sefidau sin la buis da Luis Cavegn ed enten quella seglia igl uors si e detschi ina egliada neu sin els e seigi fugius da leu si. Ils catschadurs seigien sinquei  turnai a casa.

 

Guglielm Gadola resumescha ed amplifichescha las sura notizias da Giachen Ant. Venzin cul tetel: Igl uors, la mulesta dallas pastiras ed alps tujetschinas
Nos vegls vevan ina gronda mulesta culs uors, tuttavia en las alps. Tochen els anno 60 dil 19avel tschentaner, ha ei dau da quels schanis en Tujetsch. Era professer Theobald di en sia descripziun dalla Surselva, 1861, ch'ei detti aunc uors en Tujetsch. Havevan ins cattau ad agur in tal glimari, sche stuevan ins star guardia la notg, scadenar schumbers ni far fiug. Cons pegns ein curdai ella Val Tujetsch per unfrenda da scatschar ils uors! En beinenqual alp vevan ins fatg in claus da mir per tener ensemen la biestga, sch'igl uors era ella vischinonza. Restonzas da tals claus ein aunc en Val­ Val, a Valtgèva, Nual etc. Nums da Val Uors, Plaun Uors etc. ein aunc oz usitai. Denter auter vegn ei raquintau, ch'igl uors vevi si Mut perfin attaccau il taur; a Nual eri el ius cun zacons purschals. Igl Alexi Hetz vevi entupau in uors vi Plaun-miez e l'auter di vev'el sfraccau in triep nuorsas vi Pazzola.
Il davos uors ha il Tumaisch Riedi (Madleiner) da Rueras sittau vi si Caschlè. (Riedi viveva aunc 1865). El eri perfin staus amauns inaga ad in. Ei eri dus ensemen e cun la muniziun ch'el vevi, er'el mo vegnius da blessar in e stuiu ir a casa per quei di. L'auter di ha el aunc fatg vegnir auters catschadurs. Schegie ch'igl uors veva piars saung, han ins buca pli anflau el. Igl onn suenter han ins anflau l'ossa dad in ch'era ruclaus.

Pader Placi a Spescha, che ha descret Tujetsch igl onn 1805 scriva sur dils animals dalla val e remarca sur digl uors:
Alla testa dis animals selvadis stat igl uors, il qual dat mintg’onn bia fastedis e caschuna gronds donns. Per sittar in tschess vegn ei pagau in taler, per in uors 100 flurins; l’innocenta muntaniala vegn strunglada ella sien, sper igl uors sedrment’ins sez en. Dal reminent ei la catscha e pesca da tut temps libra; ins sieta, peglia e sturnescha ils animals selvadis da tut temps e sco ei plai.
Sut il tetel divertiment e tscheiver relata el:
Denton quei ch’era il pli grond plascher dalla giuventetgna, ha ina certa cardientscha blaua pervia digl uors smessau e per part dismess. Igl uors caschunava ualti cativas devastaziuns denter la biestga. Ins ha cheu tratg l’ortga consequenza: igl uors desisti da sias attaccas e scappi ord la val, sch’ei vegni mess tiarms als divertiments e sulazs dalla giuventetgna. Ins ha pil mument schau esser il saltar e mantinadas. Quei ei stau in iertg e crudeivel proceder. Igl uors ei buca vegnius ella val perquei che la giuventetgna era legra; el banduna era buca la val, perquei ch’ella ei tresta. U che la nuscheivla existenza digl uors ei in castitg da Diu, ni ch’igl ei ina caussa naturala. Supponend igl emprem cass, fuss ei caussa digl entir pievel da far penetenzia per allontanar il castitg. Prendend il secund cass, ei scadina disposiziun da tala natira inutila. Tiaras e pievels civilisai scamondan buca il sedivertir dalla giuventetgna, tschercan denton da moderar quel ed ein dasperas pli prudents e pietus che nus. La restricziun dalla giuventetgna ha schliatas consequenzas. Ella renda quella tresta, deprimida e lassia, inclinescha ella alla maltremponza el guder ed ad autras extravaganzas. Quei ei il fretg da quei ch’ils flattaders e pedants semnan per rubar alla giuventetgna il pli car.

Era la cronica da disgrazias dat perdetga digl uors. Aschia noda la cronica sut il datum digl onn 1782: ein treis umens, mond per fein a pastg ella Val Gierm vegni ella lavina. "Sur els ella neiv mava in uors, che leva untgir els. Sut ils peis da quel ei la neiv sbuada ed ha formau ina lavina, che ha tratg igl uors ed ils umens giuaden ella profunditad dalla val. In ei vegnius anflaus plinensi tut smaccaus. Ils dus auters giudem la val, mo tuts treis sturni." La veglia scartira, che relata quei fatg, remarca cheutier: ils umens che eran babs da bia affons han ins deplorau, mo pigl uors ha negin bargiu. (Mira: Theobald, Bündner Oberland, p. 111).

Igl uors egl uoppen: L'arma dils Berthers representa in uors sinsè, brancond in pegn solitari. Igl uors ei il simbol dalla forza e robustadad - ed ei perquei aunc oz significativs per l'entira descendenza bertheriana! Igl uors ei gia svanius dapi 100 onns en Tujetsch, mo quels dall'arma uorsica vivan e semultiplicheschan aunc oz, sco da sias uras ils tschuts da Jacob ella Bibla. (Notoizia da G. Gadola ella biografia da pader Baseli Berther.)

 

Igl uors en detgas e praulas dalla Val Tujetsch :

La buora che perdeva saung
Inagada ein ils da Tujetsch i a catschar gl'uors e vegni sper in ur d'in uaul. En in hui ei gl'uors staus stulius ord lur egls. Avon che turnar a casa ein els sesi giu sin ina bellezia buora scursada e marendau pacificamein. Duront ch'ei magliavan catschavan ei en lur cuntials ella buora mo senza malart. Tuttenina vesan ei che quella buora perdeva saung. - E quei era ina stria ch'era uors epi sefatga buora.

Il mat herox da Cavorgia
In um ed ina dunna da Cavorgia vevan in pop, ni pli gronds ni pli pigns ch'auters pops e poppas. Ina primavera ch'ei luvravan sin in frust agl ur digl Uaul Cavorgia, vevan ei mess a durmir il pop sut in pegn, buca lunsch naven dad els. Senza ch'ei vesien u sentien zatgei, ei igl uors dalla Val Gierm ius sper quei pegn ora, ha priu il pop pil tappun e purtau el en sia tauna.
Cura ch'ils geniturs han vuliu prender il pop ed ir a casa, han ei anflau ni pop ni stratscha, malgrad igl encurir ch'ei encurevan. Basta, il pop ei staus svanius e sparius per uss ed aunc ditg.
Igl uors ha fatg da mumma cul pop dils da Cavorgia. El nutrev'el di per di - e siu mat adoptiv vegneva gronds e ferms. Suenter tschun onns ha igl uors fatg ina spassegiada cun siu mat entochen Putnengia. Leu avon il casti steva in hazer pegnun cun roma lada e profundas ragischs. Mussond sin quel, ha igl uors detg a siu mat: "Til'ora quei tschaffun!" - Il mat ha empruau e turnau ad empruar, mo il pegn ha strusch dau in schliep. Sin quei ha igl uors fatg: "Ti, ragneret, che ti eis, has nuota giu latg avunda; tei sai jeu nuot aunc zavrar." –
Ed el ei ius cun el dagl Uaul Surrein ora e si Val Gierm en sia tauna, nua ch'el ha nutriu el aunc ina ga tschun onns. E lu eis el ius cun el per la secunda gada a Putnengia, per mirar sch'el possi muentar... Quella ga er'ei bia meglier, mo buc aunc bien diltut. Ei ha schluppegiau dil ridischen ellas ragischs, mo la finala ha il mat da Cavorgia tuttina stuiu ceder. "Aunc tschun onns latg-uors, epi va ei!" Detg e fatg!
Suenter la tiarza ga tschun onns, ha il pop da Cavorgia tratg ora il pegnun, sco da trer in pal ord ina classena. Quei ha plaschiu agl uors ed el ha detg a siu pop: "Ussa pren quei pegn per fest e va a casa tiella mumma!"
Il pop ha fatg per camond ed ei ius a casa tiella mumma, mo lezza ha nuota enconuschiu el, e teniu el per in vagant dalla comba liunga. El hagi nuota fom e seit ha'l detg alla mumma e vessi bugen zatgei da ruir. La mumma ha vuliu dar in paun, in toc tschagrun ed in cup scotgascha. Mo il schani magliadrun ha dau ina cullas ragischs da siu fest vid il panè che tut ils pauns ein dai giud clavella. En in hui ein ei stai magliai e svani, crusta e miulas, ruba, e strubas! Mo quei ei buc aunc stau avunda! Culla roma da siu fest-pegn ha el scuau tut ils tgaus-tschagrun giud ils perseuls dallas finiastras e magliau tuts: ils dirs ed ils verds, ils sbutanai e cavergnai, ils bials e macorts, ils murglinus e mulaunus! Quei ha fatg seit; el ei ius en tschaler ed ha buiu ora dus scutgès scotgascha en dus sitgs. La mumma ha entschiet a far sfracs e dau ad el dal magliadrun e buèdragl...
Cheu ha il pop da tschels onns schau siglir la chicra, ei ius giuadora e sill'alp Pazzola, nua ch'el ha svidau gl'entir tschaler purment: magnuccas, panazuns e tschagruns e purtau quei tut alla mumma, schend: "Cheu has in entir tschaler d'alp per quei tec paun e tschagrun!" Epi eis el puspei ius dad esch ora e peis a pèr o Mustér el tschaler dalla claustra per siat buots vin vuclin ch'el porta sco da far termagls, ina si dies e treis a treis sut bratsch... Vegnend avon casa, ha el mess giu quella sauma-vin ed ha detg: "E cheu has vin per quels dus sitgs scotgascha" ed ei ius dalla val oragiu.
Staus ch'el ei a Cuera, vegnend dalla tiara giuadora, eis el sepladius sco fumegl tiel burgameister dil marcau. Per pagaglia ha el dumandau nuot auter che d'astgar dar al patrun ina frida giu pil dies. Quei signur ei staus cuntents aschia, secartend d'haver fatg in bien marcau. Mo vesend la terribla forza da siu fumegl, ha el entschiet a survegnir la trembletga ellas caultschas. Nuota curvien ch'el studiava di e notg, co far el ord ils peis "quei glimari dalla Cadi" e prighel grond da Cuera.
In bi di ha il patrun da Cuera tarmess el giu gl'uffiern per la frina ch'ils giavels hagien mulau per el. Il burgameister dat ad el siat sacs vits e manegia: Quei po tonscher! Mo il da Cavorgia engrazia per quels "scarnuzs da Cuera", va en nuegl, sturnescha treis bos, tila giu la pial a quels, cuntscha ensemen ellas e va cun quei sac da leusi engiuviars ils mulins da Cuera. El damonda la frina, mo ils giavels rian e dian: "Ti pos esser in tgaper ner dalla Cadi!" - Mo paupers giavels quella ga! Els survegnan ina tanienta purziun ieli da costas ch'els han bugen purtau neutier la frina el sac grond...
Turnaus a Cuera la sera cun quei malterun frina carnun, ha el manegiau si pil burgameister: El deigi dar l'autra ga enzanua pli da maneivel da mular, pertgei che da quels muliners aschi maltratgs hagi el aunc mai entupau! Il burgameister ch'era in veritabel Cruarun, ha denton speculau: L'autra ga fai ir il schani giu gl'uffiern per daners! Gliez pudess ira tondanavon sil viv che nos parens fan flucs cul cherli da Cavorgia.
Buca ditg ed il berox da Cavorgia sto ir egl uffiern e dumandar il tscheins dils capitals, investai leu dals da Cuera. E prendei mira! Ils giavels, frabiziechels dils da Cuera, che vevan aunc semnau dapertutanavon sillas costas sidengiu las nodas brinblauas da tschella ga e che savevan cun tgei patagner els vessen da far, han immediat pagau il tscheins sin crizzer e cutrin, ed ein stai cuntents ch'ei vegnien libers da quei schani dalla braunca gronda.
Returnond il fumegl siadó dalla banca dils da Cuera cul tscheins e tscheins dil tscheins, ha siu patrun e burgameister da Cuera pegliau tema sin snarir. Essend quei di igl onn dalla pladida ual entuorn, ha il mat digl uors da Val Gierm e herox dalla Surselva ferma, dau ina tala frida al maluardau signur da Cuera, ch'el ei sgulaus sc'in paliet entochen sil cumà dil Calanda, nua ch'el ei splatergnaus petta-plat enamiez la pli aulta preit-crap. - Cura che la bova gronda dalla Surselva sezuola mintgamai enviers Cuera, miran aunc oz certs signurs cun sgarschur enasi encunter la tschema dil Calanda, nua ch'els observan tremblond in tac tgietschen!

 

Fontaunas:  Cronica da G.A.Venzin (1905)
GR da 1881
Tujetsch 1805 da pader Placi a Spescha
Cronica da disgrazias da pader B.Berther
Mythologische Landeskunde von Graubünden, Arnold Büchli 1970
Ovras da pader Baseli Berther
Der Bär in Graubünden, C.Metz 1990
  
 
Igl uors ella Cadi
Rimnada da notizias da pader Baseli Berther