Davart las lavinas da Rueras e sia ustonza
Ils dus artechels suandonts numnai "Rueras – fama e verdad" e "Rueras, sia ustonza e la lavina d’anno 1817" ein cumpari ella GR digl onn 1970. Igl emprem artechel ei screts da Franzestg Berther (z. er.) e la risposta deriva da pader Vigeli Berther, siu frar.

 

Rueras – fama e verdad
En connex cun la stermentusa disgrazia ch'ina lavina ha caschunau a Reckingen el Valleis sura, ha la gasetta da Lucerna «Vaterland» purtau en nr. 46 dils 25 da fevrer 1970 sut il tetel «Als der weisse Tod zuschlug» la sequenta notizia:

«La pli gronda disgrazia da lavina en Svizra ha tuccau il vitg grischun da Rueras, igl onn 1720. Da gliez temps han 100 persunas anflau leu la mort en la lavina».

Nus vulein cun questas lingias empruar d'eruir, sin fundament da tradiziun e scartiras tgei da quei ei «fama e tgei verdad». En verdad ei quella stermentusa catastrofa schabegiada ils 6 da fevrer 1749.
Nus citein ord «P. Placidus a Spescha sein Leben und seine Schriften». El raquenta: Igl unviern 1749 ha gia baul giu purtau massa neiv. Gia all'entschatta digl onn haveva ei cuflau ed ulivau las spundas e vals. Ils 4 da fevrer ha ei entschiet a never e neviu cuntinuadamein 48 uras. Ei era nevadas. La sera dils sis da fevrer era la lavina dalla Val Vallatscha vegnida giu e sfraccau e stuppau en in nuegl giu Mila (meridiunal da Rueras). In perveseder e siu muvel han ins stuiu cavar ord la lavina, il perveseder ei vegnius liberaus cun resgiar ina ruosna en la preit davos nuegl.
Tenor tradiziun dils vegls fuva la lavina dalla Vallatscha il simtom e l’enzenna che mava ordavon a la lavina dalla Val Mila e Pulanera. Quei era a nos vegls enconuschent.
Tut era gia a ruaus - da mesa las diesch - ei la disgrazia schabegiada, ed ella ei stada sgarscheivla.

Las lavinas da Pulanera e Val Mila
Las lavinas dalla Pulanera e Val Mila ein sfraccadas el medem temps a val, surpriu il vitg da Rueras da tala forza che 23 casas, 46 fiugs, 33 truaschs, 39 clavaus, 5 mulins, 1 resgia, 237 armauls gronds ni pigns e pli che 100 persunas e stuschau ni ruclau quei entochen giu sper ed aunc sur il Rein vi.
Dallas persunas satradas ein 44 carschi e 20 affons stai morts, pia en tut 64 morts.
Ina autra versiun en ina poesia sur quella catastrofa (Chrestomazia Tom 1, pag. 310). Ins plaida leu da 72 morts. Probablamein ei en quella poesia aunc ils umens vegni en agid cun sur Giachen Biart, plevon da quei temps a Sedrun e sedisgraziai a Zarcuns en la lavina della Londadusa vulend purtar agid als da Rueras, vegni quintai. Il plevon da Sedrun ei entraus en la historia sco sur Giachen dalla lavina (plevon a Sedrun 1736-1749).
Pader Placi scriva vinavon: Cuolms e vals rebatevan dal bargir e plirar per ils disgraziai. Negin fuva che haveva buca parents ed amitgs disgraziai ni morts. A biars era la mesa casa, ed auters l’entira menada naven. Ei era da quels che havevan gnanc encurschiu ch'ei eran en la lavina, schegie che la casa era manada naven. Auters durmevan aunc satrai e savevan buca capir che la notg era schi liunga e pertgei ei pareva buca dis. Per cu els han viu che escha e fenestras eran stupai si han ei saviu tgei seigi schabegiau.
En tgei sgarschur e tristezia per l’atgna veta e per la veta dils lur pon bein lezs esser stai, che eran smaccai e satrai en la neiv. La situaziun dils anflai, dils spari, da ventira e sventira, da mort e veta - sto esser stada sgarscheivla.
Cu ils avdonts dalla vallada ein stai pertscharts dalla sventira succedida han els spert dau agid. La lavina era serasada lunsch entuorn ed ins saveva buca nua encurir, per anflar glieud e tiers. Ins sesurveva da liungas gittas lattas per encurir e catschavan quellas en la neiv. Ei vegn raquintau che ils satrai udevien las vuschs dils liberaturs, mo pudevien buca susentar quels entochen che la lavina era buca perforada. Era stuev'ins haver tutta precauziun per buca donnegiar ils pupratschs che eran aunc en veta. Cuortamein ei quei segir stau la pli horribla e tresta scena, che ei schabegiada en Tujetsch. Aschia P. Placi a Spescha.
Oz san ins dumandar: Tgei han ins fatg da quei temps per evitar semegliontas disgrazias el vitg da Rueras?..

Tgei ei vegniu interpriu
Il vitg ei ladinamein vegnius dislocaus anora encunter damaun. Il vitg vegl s'extendeva da Candentschuns nua ch'ins sa aunc oz observar sur e sut via nova dil cantun 4-5 suloms vegls che havevan ustonzas. Da leu s'extendeva el suenter la giassa (via vedra) viagiu e da suloms giuadora. Quei era gest il liug nua che la lavina stueva atras. Quei ei stau la perdiziun dils avdonts dil vitg. Nus savein plinavon far la damonda: Pertgei, baghegiavan ins cheu in vitg, cheu en bucca alla lavina? Cu las casas a Candentschuns e suloms ein baghegiadas fuva ei en la Pulanera e Val Mila segir uaul detgavunda che teneva si tuttas lavinas. Era fuvan nos vegls avdonts necessitai da baghegiar lur casas en vischinonza dall'aua. Ed aua deva ad els la Val Mila cun siu Rein sburflont en abuldonza. Senza aua deva ei negin habitar. Aua era veta. Mo dasperas ha quella Val Mila era purtau sventira gronda. Sco gia menziunau, ei il vitg vegnius dislocaus encunter damaun, mo bia memia pauc. Intontas casas e suloms sut la resgia existenta e giudem dado la via da trutgs giu ein restadas. Quei ei l’autra gada stau la caschun d'ina greva disgrazia da lavina. Igl onn 1817 ils 6 da mars. Lu ein 47 persunas vegnidas en la lavina e dau 27 morts. Quella disgrazia vulein nus mo menziunar oz e buca descriver pli bia.
Lezza lavina ha tuttina dau il stausch ch'ins ha dislocau il vitg aschia ch'ins sa quintar ch'el ei oz diltuttafatg el segir. Dapli han ins suenter dador il Rein dalla Val Mila, cun agid dalla vischnaunca, baghegiau ina ustonza al pei 8-10 m e suren, ca 4 m lada. Scartiras sur la lavur ed il temps da baghegiar ein a nies saver buca avon maun. Segir san ins denton che las lavurs ein vegnidas menadas atras dad in cert inschegnier Richard la Nicca. Ouella ustonza ei aunc oz, in schurmetg per ils avdonts entadem il vitg. Denton ei aunc adina il traffic denter il vitg da Rueras ed igl uclaunet da Dieni, periclitaus.
Lavinas sur il stradun ora ha nossa generaziun gia viu differentas gadas. 1923 ei nies vischin Gion Antoni Hitz da Rueras vegnius en quella. El ha denton pudiu vegnir liberaus ord quella, per ventira aunc vivs. Era igl onn 1939 ei la lavina ida, sco nus da Tujetsch schein, sur il «landstross» ora tochen dadens l’acla da Rueras. Lezza gada ein in tons baghetgs e faners da Malamusa sut vegni fiers naven dalla lavina. Era igl onn 1949 ei la lavina ida aschi lunsch sco 1939 e differentas gadas stada pauc sur il stradun.

Il prighel resta
Aschia ston ins per temps da grondas nevadas esser pertscharts dal prighel sin quei toc via da Rueras a Dieni. Ins savess bein dumandar schebein ei fuss pusseivel da segirar cun baghiar ora si dad ault encunter quella lavina. Quei ei grev da dir e nus surschein quei ad auters per ponderaziun. En mintga cass vegn ei cun il carschent turissem a dar dis nua che tut tgi che ei buca sfurzaus dad ira quella via, sto vegnir tenius naven rigurusamein. Igl ei era en quels dis detgavunda logs segirs per ira cun skis e flar sport en Tujetsch.
Mintg'onn da s. Turte vegn ei legiu a Rueras ina s. messa, per ils disgraziai dalla lavina da 1749, la quala ha da vegnir pagada ord l’unfrenda dealla dumengia tenor igl urbari dil caplon. Per cletg havein nus aunc las notizias da pader Placi Spescha che raquenta da quei fatg historic e paucas raquintaziuns ord la tradiziun, che mantegnan en memoria la disgrazia da nos perdavons.
La populaziun svizra ha giu grond cordoli per ils disgraziai da Reckingen. Tujetsch sez ha ina veglia relaziun cun il Valleis sura e cun Reckingen. Dil Valleis derivan el temps medieval differentas famiglias tuatschinas. Era zenns da nossas capluttas ein culai a Reckingen. Aschia in dils zenns vegls da Rueras derivonts da leu (1790) e lu il zennet della caplutta da s. Bistgaun a Giuv. Quel porta l’inscripziun. «Sancta Maria, ora pro nobis. Ich Joseph Walpen v. Reckingen hab die Glock gegossen 1780.
Che gest era commembers dalla famiglia Walpen a Reckingen han piars uonn tier la nova disgrazia veta e fatg, regorda dil contact da pli baul cun nos vischins vallesans. Quei muenta nus Tuatschins tier dubla condolientscha. Dalla lavina, pertgira nus o Segner.
z. er.

 

Rueras, sia ustonza e la lavina d’anno 1817
Ella interessanta correspondenza «Rueras - fama e verdad» da z.er. publicada en numer 22 dalla GR, tangescha il correspondent era l'ustonza dadens Rueras e scriva: «Scartiras sur la lavur ed il temps da baghegiar ein da nies saver buca avon maun.» Quella largia ella historia locala da Rueras lessen quellas lingias emplenir ora.
Il stausch da baghegiar «l’ustonza» sco ils da Rueras numnan semplamein quellas lavineras che duein sparter la lavina ni direger siu vau ha la lavina dils 6 da mars 1817 dau. Quella ha giu caschunau la mort a 27 persunas. Quei edifeci ha custau immens sacrifecis al vischinadi da Rueras. Las lavurs han cuzzau da 1813-1826.
All'entschatta han dus miradurs dirigiu las lavurs. 1822 ha ins viu che ils sacrifecis per l’ustonza mavan sur lur forzas e perquei ha deputau Hans Giachen Gieriet da Rueras mess avon al Cussegl grond las difficultads e supplicau ch'il cantun sustegni quella interpresa sco ins hagi era susteniu Segl e Küblis (Protocol dil Cussegl grond dils 22 da zercladur 1822). Tenor quei protocol ha ins lu concludiu d'incaricar il Cussegl pign da sustener ils da Rueras ual aschia sco ins hagi susteniu Küblis.
Sco il protocol dil Cussegl pign dils 9 da fenadur 1823 remarca, ha la cumissiun - sefundond sil pareri da capitani La Nicca - purtau avon ils dus cass da Rueras e Küblis. Suenter la discussiun ha ins concludiu da schar far in preventiv e da metter si allas vischnauncas dil Cantun ina taglia e duess quei buca tonscher da far ina contribuziun da fl. 2000 ord la cassa cantunala. La realisaziun dils plans duei vegnir survigilada d'ina persuna cumpetenta en num dalla regenza.
Il medem onn, ils 20 da december, tarmetta il Cussegl pign al president dalla vischnaunca(!) da Rueras sin instanta supplica dil deputau assistent Schmid fl. 164, per ch'ei sappien schluppentar crappa. La brev remarca, ch'ei vegnien a controllar la lavur prestada.
Interessanta ei la brev che il controllader Pieder Anton de Latour da Breil tarmetta ils 27 d'uost 1824 al president dil Cussegl che nus schein suandar en excerpt.
Gl'emprein scriva el ch'el hagi inspectau sin urgentas supplicas dil vischinadi da Rueras l'ustonza. «Jeu saiel sincerar considerond las pintgas forzas dil vitg, che quella ovra va sut tut ora (Alle Begriffe übersteigt). Quella ustonza ha gia ussa ina lunghezia da 65:a 67 tschuncheismas a 6 fr peis. Il fundament ei trasatras duas e la cruna ina tschuncheisma lada. L'altezia munta denter 20-26 peis.» Lu fa el attents sin l’immensa lavur e las pagas che tala ovra ha custau e sincerescha che la regenza presti silmeins ussa per part il subsidi renconuschiu dil Cussegl grond. Autramein sappi il vischinadi buca continuar da baghegiar.
Gerau Schmid, aschia scriva Pieder Anton Latour vinavon, vegni el proxim temps persunalmein tiel Cussegl pign ed el lessi sustener sia petiziun en tuts graus. Dil rest fussi ei cunvegnent sche inschignier La Nicca prendessi investa ed inspectassi quei ch'ei gia fatg, e dessi siu pareri ed eventualmein directivas per che igl entir subsidi savessi vegnir retratgs.
Ils diesch da settember dat lu inschignier La Nicca siu rapport. El sereferescha sin in rapport dils 5 da zercladur digl onn vargau e relata il curriu e passau dapi quei termin.
«L'ustonza ei ussa 5.60-6.60 m aulta, el fundament eis ella 3.70-4.00 m grossa e total 130 m liunga. Ils pilasters da rinforz duein per part aunc vegni construi uonn ed era las traversas dalla cruna. Autras lavurs, sco ligiar cun maulta, la prolungaziun dall'ustonza e la finiziun dils pilasters sto ins refierer sin in auter onn.
Per in vischinadi sco Rueras ei quei senza dubi ina gronda ovra che fuss buca stada pusseivla senza igl agid concediu.» Lu ha igl inschignier aunc da criticar in per caussas che seigien buca vegnidas fatgas endretg perquei ch'ils luvrers seigien buca el cass da far quei.
Ils 20 da settember dat il Cussegl pign part als da Rueras che ils subsidis da 800 fl. seigi concedius sin fundament dil rapport dad inschigneur La Nicca e quel vegni pagaus ora 400 il november e 400 il december.
Silsuenter eisi ruasseivel tochen ils 10 da settember 1826. Lu s'exculpescha il mistrai regent J.J. Gieriet da buca aunc ver tarmess il quen pil rempar da Rueras. Muort il temps dalla raccolta seigi quei buca stau pusseivel. El supplicheschi da prolunghir il temps persuenter.
Gia ils 4 da november tarmetta el il quen tschentaus ensemen e menaus dil gerau Giusep Tumaisch Schmid. Ouel schein nus suandar en extenso.

Rechnung der Unkösten welche der Steindamm, oder Schutzmauer zu St. Jakob verursacht hat.
(Nus translatein el cheu en romontsch)

Thomas Josef Schmid

flurins rizzers
1818 Pagau dus miradurs tier 600 schurnaliers che la vischnaunca ha dau per far lavur cumina

13

40

1820 Pagau al siglientacrappa Schmid e miradur sco era per in toc prau, sil qual il mir vegn baghegiaus

375

-

Dasperas paguu spisa e bubronda als miradurs 140 dis, che ein vegni prestai dalla vischnaunca.
Quei 'onn ha la vischnaunca aune pagau specials schurnaliers per 300 dis.
1822 Pagau il miradur Meister Pulti per lavur presta

335

-

Per puorla da sittar

45

-

La vischnaunca ha ultra da quei aunc pagau spisa e bubronda al medem 20 fl. che vegnan buc en quen, perquei che commembers da vischnannca han prestau quei.
Quei onn ha la vischnaunca prestau 500 dis da lavur cumina.
Logis e uaffens pils miradurs

13

-

1824 e 1825: pagau a Tumaisch Stadelwieser en dus accords e lavur prestada

1350

36

En quei ei conteniu logis per il surprendider e pagas da transport da uaffens. Indemnisaziun pil prau sil qual il mir vegn baghegiaus
Dapli pagau a manuals bar

479

48

Tier quellas lavurs ein ils biars dis da lavur cumina dalla vischnaunca
buca risguardai. Quels fan ora zacons melli
Per puorla da sittar tier quellas lavurs

87

20

Al fravi per lavur vid uaffens

57

30

Per reconstruir in toc dil mir ch'era sbalunaus

28

35

Per travs fier el mir

19

-

Per in palfier, mogns, punachels ed auter

13

40

Per in dessegn ni plan a signur Stiefenhofer

1

57

Per lavurs da pli baul per empruar da far ina ustonza

12

13

Per spesas da viadi als survigiladers e mess a Cuera en quella caussa
ed era per spesas d'in jester per far il mediatur en ina dispetta cul
surprendider e controlla dalla lavur prestada

35

16

Per bubrondas dadas differentas gadas a luvrers e manuals

13

2878

75

St. Jacob den 31. Oktober 1826

Quellas caussas anflein nus els protocols cantunals. Egl archiv da vischnaunca sesanfla zun nuot che sereferescha sin l’ustonza. Quei ei denton schetgs documents. Tgei stentas e fadigias, tgei lavur e savur schai en quels schetgs documents, da quei relata negin, denton pér quei dat a nus in ver maletg dil temps e dallas cruschs e travaglias da nos antenats. Perquei selubeschel dad entrar in tec pli profund viaden en quels fatgs.
Gl'emprem eisi interessant da constatar che ils da Cuera fagevan da gliez temps buca gronda, differenza denter vischnaunca e vischinadi. En lur documents paradescha Rueras differentas gadas sco vischnaunca. Da l’autra vart variescha il num Rueras cun St. Jacob. Ils vegls Uranès schevan mai Rueras, mobein adina St. Jacob. Probablamein ei quei aunc ina restonza dalla invasiun pacifica valesana che numnava era Selva cul num tudestg «Im Holz».

L'ustonza sur Rueras al pei dalla Val Mila. Avon entgins onns, en connex cun l'erecziun d'ina punt nova dalla viafier VMG,  eis ella vegnida sanada da rudien.

     La cuntrada e sia malignadad
Tgi che va cul tren dall'Alpsu da Rueras a Dieni ha probabel strusch aunc patertgau zacu pli profund da quels dis da larmas e tristezia che la Pulanera e la Val Mila han purtau. Segirmein hal aunc mai tedlau il sgurghigliar e sburflar dil Rein dalla Val Mila. Tut auter nos vegls! Cun fina udida tedlavan ei e lur experientscha scheva: «Buca temei la lavina dalla Val Mila, schiditg sco vus udis l’aua da siu rein.» Els pretendevan che la lavina dalla val vegni mo lu sche la lavina dallas plauncas e bleissas dalla val staupien l’aua. Ed interessant! Mo dad ina lavina ord la Val Mila saiel seregurdar, quella dils 8 da december 1922. Vegnida eis ella suenter miezdi duront che il pievel cantava viaspras. Ina fama raquenta che sur G. Antoni Venzin, il vegl caplon cun ina vuschetta, hagi intonau aschi da gust l’antifona dil Magnificat ch'ei hagi strembliu schizun che la lavina seigi rutta ora. Ina autra versiun pretenda che el hagi intonau aschi dad ault che negin hagi udiu la ramur dalla lavina e - gliez ei lu ver! Jeu sai mo seregurdar co nus buobs essan i suenter viaspras sin scola e cheu excloma in tuttenina: «Je, mirai covia, els clavaus da Candantschuns ain i.»

La primavera han ins per da dretg viu la destrucziun: Carpuna sco duas treis pegnas, cuschas, lennas tratsch e glera, tut schischeva crusch e traviers, las rodaias dalla viafier sturschidas sco cordas giun plaun. Sa ina lavina da freid far da quei?
Aunc d'ina reminiscenza seregordel. Ina sera d'unviern corna il tgiern da fiug. «L'aua dalla Val Mila vegn da Parvechel oragiu». Cun breigia e stenta han ils umens saviu direger ella dadens il vitg giu, autramein vess ei dau ina catastrofa. Dalla forza ha ins pér suenter saviu far ina idea vesend il vau da glatsch e neiv dadens il vitg giu. Quei ei reminiscenzas pli novas e han era anflau lur resun en ina correspondenza dalla GR 1922 nr. 50. Denton lein returnar al

Quen dalla ustonza
Controleis vus quei quen para ei ina cagna, gnanc 3000 flurins. Mo tgei ei in flurin ed in rizzer, rensch bluzgher e baz?
Tochen 1842 veva scadin cantun svizzer sia atgna muneida e ses agens daners. Lu ei il franc svizzer vegnius introducius. 1852 ei in cudischet cumparius: Tabella contenent la reducziun dils bluzchers, rizzers, baz e renschs grischuns en nova muneida schvizzera e viceversa ... » In flurin ni rensch ei il «Gulden» tudestg. 1 rensch = 60 rizzers = 15 bazs = 1,70 fr. Il bluzgher e rizzer vevan quasi la medema valeta. 2878 flurins era pia buca tala summa (4792,60 frs.). Nus stuein denton considerar che il daner era da gliez temps fetg rars e veva gronda valeta. Il ver maletg da sia valeta dat pér la valeta da cumpra da quel. Avon mei stattan in per cudischs da quen da gliez temps. In per exempels vegnan a sclarir la caussa:

Per far ina schuba pagau 2 bazs (23 raps)
Staus in di a mezghegiar baz 3 (35 raps)
Haiel accordau cun Gion Fidel Calivers da perver miu muvel per 6 bluzghers a gi (15 raps).
Haiel pagau per in ponn stubla 4 bazs (45 raps)
Per in ponn fein 7 bazs (80 raps).
Vendiu in stierl per 30 renschs (51 frs.)
Vendiu ina vacca 44 renschs (74.80 frs.).

Paregliein nus las expensas dalla ustonza cun quels prezis, ha ella custau als da Rueras, in vitg d'aschi 300 habitonts, 60 dètgas genetschas senza quintar ils tschiens e tschiens dis da lavur cumina. Ina genetscha era da gliez temps per purets sco ils da Rueras l’entrada dad in onn! E quintein nus las famiglias veva silmeins mintga pur stuiu unfrir ina.

Reminiscenzas dalla lavina dils anno 1817
Ils 4 da fevrer 1892 ein dus giuvens, Paul Giusep e Battesta Valier da Camischolas vegni ella lavina enta Perdatsch. Cun quella caschun ha il correspondent X scret ella Gasetta Romontscha e menziunau las differentas disgrazias da lavinas. Da quella dils 1817 scriva el:
«1817, ils 6 de Mars, la lavina a Rueras, che ha davestau la tiarza part dil vitg, 9 casas, 11 clavaus, 5 mulins e faluns ed 1 resgia. 27 persunas han anflau leu la mort. La massa neiv sto esser stada terribla: ella vergava si la casa pervenda ed ils mirs della baselgia. Aunc ils 15 d'Uost vesevan ins restonzas de neiv vin Suloms. 7 persunas ha ins saviu satrar per ils 15 de Matg. Schebein la gigantica ustonza sur il vitg Rueras ei vegnida fatga avon ne per suenter quella catastrofa savein nus buca dir per franc, probabel suenter» (GR nr. 7 1892).
Ina brev, la copia dalla quala ei egl archiv da vischnaunca ed il premurau archivar, scolast Toni Hendry, ha giu la buontad da tarmetter seigi aunc copiada. Mintga lectur sa far ses agens patratgs. La brev ei scretta a sur caplon da Selva Pieder Veller.

Delectissim Sgr. Confrar!
Manus Domini tetigit (il maun da Diu ha tuccau) il vitg da Rueras. Gievgia vargada ils 6 da mars mesa las nov dalla sera ha Dieus entras e cun la lavina da cauld, ch'ei vegnida ord la Val Mila, rutta enasisum il glatscher da Nossadunnaun, mess sut e smaccau 27 persunas, 17 grondas communicadas, e 10 affons buca pervergiai, las qualas ein: Paul Giusep da Salins cun sia dunna e 3 affons, in era pervergiaus, duna dil Domeni cun 3 affons, in era pervergiau. Brida dalla Nescha cun siu fegl ch'eran i vi ti il Paul da Salins cun rucha (?) per mirar ora in vacca che veva da far vadi; dunna dil Rest Caveng cun 2 affons, las 4 Michelas tuttas, la Rosa han ei l'auter di cavau ora ch'ella fuva aunc viva, aber en valsenn da 2 uras ha era stuiu murir, muort las stremblidas ch'ei han stoviu far da cavar ora cun tagliar en tocs la lenna, ch'era sur ella en per puder tier in affon dil St. Plalazi, in auter affon dil St. Plazi, miu figliol era sper la Rosa, ei vegnius cavaus ora vivs ed ei aunc ussa vivs, aber mal en pei tutta fausta (?), dapli ein smaccai Baba Cavorgia cun 3 affons, Giachen Antoni Durschei cun sia dunna e Baba Peder. Ils Cadufs ein mitschai si dil tgamin ora, quels dil Paul dalla pon (punt?) cun Brida della Nescha ed il siu fegl e quels dil Dumeni cun sia sora Liberata han ei nuota anflau aunc ne speronza da saver anflar aunc ussa, ils auters vein nus satrau dumengia ed oz dus affons. La casa dil Schimun ei smaccada en aber la glieud ein mitschai, quella dils Cavorgias ei era smaccada e la glieud mitschai, quella dil Biscuolm ei smaccada en in cantun e la glieud mitschai, quella dil str. Duri ha survegniu in stausch e quella dil str. Gion Rest curclada en entuorn cun lavina. La mia ei stada inviolada per ventira. Ei era smanatschau dad ira tut quei ch'era dadens la casa dil scarvon Lucas. Fetschien las messas per ils disgraziai e fetschien dir paternos ils Dadens che Dieus fetschi grazia als mazzai (!) e pertgiri e schurmegi ils mitschai, ton tscheu ora sco leuen. Nus essan aunc trasora el prighel ed essan tuts fugi el vitg dadora. Jeu sun orasi tiel scarvon Lucas a quatier in bi e bien quatier.
Ils venderdis Cureisma eis ei aunc ussa vegniu fatg negin priedi. Sin venderdis spetgel jeu sin Els.
Scret cun prescha
Lur Confrar Vig. Venzin

Aunc in'autra brev da quei onn ei avon maun. Ella ei scretta da Lucas Caveng da Rueras ils 14 da mars 1817 ad in cert Cristian de Curtins a Schweig(ongia?). Il num dil liug ei nunlegibels. Lucas Caveng annunzia ad el la mort da sia dunna e ses dus affons. El relata a de Curtins e sia feglia egl jester, tgei immensa miseria che regi a casa. La dunna vevi nuot pli da magliar ni da beiber e spetgavi vess sin daners dad el. Ella hagi fatg empristar ina curtauna graun e daners e cumprau treis curtaunas graun. El hagien ei elegiu ugau sin siu fatg. Sia vacca seigi era mazzada dalla lavina, clavau e casa seigien tut en tocs. El sappi pauc tgei cussegliar. Il Vigeli hagi cussegliau ch'el dueigi buca vegnir si, pertgei cheu seigi tala miseria, ei seigi strusch da puder viver. Pigl auter ei la brev ina descripziun dalla lavina da Rueras.
Trests documents che relattan da quels onns da miserias e disgrazias. Igl onn 1817 ei entraus ella historia da nies pievel sco onn dalla fom. Ei mass memia lunsch d'entrar aunc en quels eveniments. Onns eisi stau che han denton menau nies pievel ad ina madirezia spirtala e formau in spert religius e social sut la devisa: Gida tetez sche gida Dieus tei. In eclatant exempel da quei spert social ei segiramein l’ustonza da Rueras.

Pader Vigeli Berther