Discuors sur mistregns e mistergners en Tujetsch

dil 18 e 19avel tschentaner    

ils 20 da schaner 1959

da Victor Berther, Rueras (1915 - 1994)

Car augsegner, preziadas dunnauns e mattauns, cars vischins da Rueras

Senz’auter ha la cumissiun d’instrucziun fatg in grond sbagl da prender mia pauccadad sco referent per questa sera, ed jeu supplicheschel gia ordavon da buca far illusiuns, spetgond da mei enzatgei che stat en cumparegl cun ils referats antecessurs, seigi quei arisguard cuntegn e fuorma dil discuors ni appartenent lungatg. Denton sundel ualti segirs,  da haver silsuenter da quellas varts bien ruaus. Meinsvart vegn jeu ad haver bein enqual sbagl linguistic, ditgond nuot dallas novissimas reglas ortograficas, che pretendan extendi studis per saver duvrar endretg e correct per exempel mo ils plaids de e da. A quels auditurs presents, che han negin interess per la cultura veglia, per vischins gia daditg en fossa, per la moda e maniera da viver e luvrar vegl, astgel maneivel lubir ina cupidada. Essend che quei studi ei fetg munglus, numnel quella lavur mo ina paterlada, in discuors, beinsavend ch’in discuors pretenda meins grondas qualitads e habilitads.

Preziai auditurs.

Pader Placi a Spescha scriva entuorn gl’onn 1805 sur digl art e mistregns en Tujetsch sco suonda: „Jeu anflel en Tujetsch mo il pictur Diogg, il qual ha giu per mumma ina Tschamutra, sco artist e sco mistergners enzacons mo miez empri, zacons lennaris, scrinaris, calgers, cusunzs, cuntschapials ed in fravi. Tujetsch ei en quei grau gnanc cuvretgs per igl agen diever.“

Jeu vegnel a sebasar era aunc differentas gadas sin notizias da pader Placi e tut quellas ha il numnau mess a scret entuorn gl’onn 1805.

Serestrenschend mo sin il pli necessari per orientar sur ils mistergners dil vitg e dil vischinadi haiel rimnau differentas notizias, las qualas ein per gronda part da vischins da nies vischinadi, als quals jeu lessel era cheu engraziar. Nuotatonmeins haiel era interessantas notizias da vischins d’auters vischinadis e perquei tractel era mistergners d’auters vischinadis.

En general san ins dir cun tutta segirtad ch’ei hagi buca dau mistergners tochen el novissim temps, ch’ein seviventai spirontamein mo cul mistregn. Mintga mistergner haveva in’occupaziun accessoria. Bunamein senz’ excepziun tenevan ei per l’alimentaziun dalla famiglia tiers manedels ni silmeins ina vacca. Ei deva lura (sco era aunc oz) tals che exercitavan duas tochen treis differentas clamadas. Tals che fagevan empau il lennari, iseglias e miradurs, vegnevan sco oz numnai umens tschecs, e quels, lura sco oz, ston buca esser dependents per mintga clavella d’in professiunalist.

Tals umens che eran entras la cuntinuada pratica, arrivai sin in scalem pli che mo la media, che havevan in special dun ed inschign en in rom ni l’auter, che vegnevan lura encuretgs e surprendevan las lavurs dalla clientella per fetg bassa schurnada, ein lura daventai ils mistergners. La schurnada era quei che jeu hai saviu eruir el 17avel tschentaner 1 - 2 flurins, pli tard 2 - 3 francs per di. Avon 1850 vegneva pagau cun rentschs (fl.) 1.70 - 2.10 francs. Talers dalla crusch (3.20 francs) numnai Krizzer. Il rentsch (scret fl.) ha 70 bluzghers e ca. 60 crizzers. Rensch vegn dil plaid tudestg Rheinisch-Gulden, respectiv Rhein-Gold. Ch’ei vegneva pli da vegl era buca quintau cul temps, silmeins buca cullas uras sco oz ei segir. Quellas bialas e fetg bialas lavurs da scrinaris per exempel vid scaffas, puffens-stiva, escha-casa, vid vischala-lenn ni irom, ch’ein oz schi encuretgas ed admiradas, havessen mai saviu vegnir acquistadas da mintga singul sch’ ei havessen stuiu pagar las uras impundidas vid quels products, prendend en consideraziun las relaziuns da luvrar da gliez temps. Quellas ovras fussen sil pli stadas mo en possess da mo ils pli beinstonts. Perquei ch’ils mettels (muneida) eran scartezia. Ei vegneva fatg bia lavur en tgami ni per products agricolas per caschiel, pischada per latg e per tschagrun ed aschia vinavon, sco relaziuns da viver pretendevan pli da vegl denton era buca quei dad oz.

En general vegneva quei che appartegn baghetgs e casas baghegiau mal, tuttavia appartenent partiziuns da casas e proporziuns. Rev. sur Camenisch, plevon a Sedrun 1822 -1832, naschius ils 10 da fenadur 1792 a s.Roc/Medel e morts 1847, sia mumma fuva stada ina Maria Catrina Weller da Sedrun, ha fatg gl’emprem empau architect en Tujetsch. Savend sur Camenisch beinavunda, ch’ei dependi fetg bia ella veta dil carstgaun dil habitar ed insumma da cumadeivlas avdonzas, ha el fatg attents ses vischins sil confort d’ina emperneivla habitaziun. Bia gadas hagi el teniu avon ils avantatgs dalla schubradad. Perquei ha el ton a Platta sco a Sedrun declarau l’uiara al sistem da prender en stiva sut pegna en las clutschieras. Era ils purschals che vevien il previlegi da passentar zatgei jamnas en stiva caulda denter la glieud (perqui ch’ei era vin nuegl memia freid), ha el cun tener la dira pudiu bandischar ord stiva. Udeva el ch’enzatgi hagi el senn da baghegiar casa era el cuninaga sissu e s’interessava dalla construcziun e fageva remadura, cussegliava planisond in niev stil pli corrispundend allas relaziuns higienicas, pli aults locals, finiastras pli grondas etc.

Las casas havevan entuorn 1600 pli u meins tuttas la fuorma da quella dalla Maria Gion Resta, pintga baracca, cun ina truaisch dasperas. Igl ei da supponer, ch’il vitg vin Suloms havevi pli u meins la fuorma da quellas casas, denton quasi tuttas casas dublas. Quei ord ina notizia da pader Placi a Spescha che vus vegnis ad udir plitard. La numnada casa duess esser la pli veglia casa originala, buca midada ni engrondida, baghegiada 1630 (?). La casa veglia da Cavegn Duri Vigeli, ussa baghegiada e habitada dil Maurus era digl onn 1663. En quella casa stevi ina femna che savevi dir: Miu bab mistral, miu um mistral e miu fegl mistral. Il fegl ei staus mistral Gieriet 1829, exact 100 onns avon mistral Vigeli Berther, ch’ei vegnius mistral 1929. Las toppas d’uors ch’eran a mia idea in simbol da dignitad, eran sur igl esch casa, ha il Duri Vigeli vegl, priu giu e vendiu al fravi Ernest Huonder da Mustér e duessen oz aunc esser en in museum a Turitg. Medemamein era ina toppa uors sur igl esch casa da mistral Venzin (ussa Sep Beer). Mistral Venzin-Bisquolm ha baghegiau 1830 la casa speras, oz da Gieriet fargliuns, in empau agen sistem, sco per ustria ni hotel. Quella casa ha fetg carteivel in Beer da Sedrun, tgeinin udis pli tard, cun aunc ils meisters da Rueras giu fatg si. Las casas da Lucas Cavegn, Venzin fargliuns, da Berther Franz e da fravis Caduff, (stada da Berther perdavons ord la casa da Crestas, quella dalla metta da fein ni dil Fridolin sco nus schevan) ein baghegiadas 1752. Pia cuort suenter la lavina da 1749. Quellas casas hagien dus frars Condrau che stevan en casa da soras Monn (dalla Zieta) giu baghegiau. Medemamein quellas dils Huonders, dils frars Giger, dils Derungs casa da Margheta Venzin e la davosa quella dil Bianchi, oz dil Sigisbert Giossi. Quei Bianchi fagevi il currier ni pot e marcadont da purschals.

La maniera da luvrar si la lenna era fetg primitiva. Ils pegns vegnevan derschi cun sigir egl uaul. Da resgias d’uaul negin che saveva. Mussaments ei la zona da cauras da G.G. Berther, sper casa Venzin Margheta, che ha ils mugrins tagliai e pinada la lenna cun sigir. Quella zona ei fetg carteivel stada da Gion Victor Pally, bab da Gion Antoni Pally, tier il qual mia mumma ei stada onns ed onns fumitgasa, dil qual ils Alexis han era giu cumprau la casa (oz da Culastia Cavegn) e baghegiau da niev. Quei baghetg dasperas da righel, da frar Giachen Giusep udeva era al Pally, ch’ei vegnius da lez fatgs si alla mumma, alla famiglia dils fravis pils survetschs prestai e va perquei cun la casa dil Pally oz da Giachen Giusep Berther, che ha giu la medema sort ed ierta.

La casa pia da Culastia Cavegn ei baghegiada dil Giusep Alexi Hitz entuorn 1850. El era lura in dils capomeisters dil vitg. La lenna vegneva tagliada cun la sigir aulta, dulada cun la sigir lada ed allura splanada a maun. Per tetgals vegneva mess si entiras buoras cun in diameter cunvegnent. Sper quels uaffens era aunc la corda ed il vischi da titgira, per filar la lenna ils capos utensils. Per guotas deva ei clavellas, per darschuns roma bein scursada, per far serrar plantschius la stertgora catschada atras la preit el plantschiu. 

Quei Alexi Hitz ha era baghegiau la casa da Leci Peder (Leci Martins) a Cavorgia, stada da Mugglis emigrai. In frar dil Giusep Alexi, il Duri ei emigraus en Frontscha, e la feglia ch’el ha giu leu ei maridada en Spagna ed  hagi oz ina fabrica d’autos. Il baghetg a Plaunsutè hagi el giu baghegiau 1855, ils mirs da Talianers ch’eran cheu a caschun ch’il stradun (la via nova) ei vegnius baghegiaus. Ils Talians han lura era fatg ils mirs cun pilasters en accord 1855 a Milar. Insumma vegnan ils biars baghetgs cun pilasters, da quels ha mintga acla in triep, tuts a dattar da circa quels onns. Carteivel eran ils vischins sfurzai da quei temps da baghegiar ton sco pusseivel nuegl e clavau cun crap, essend che la vischnaunca haveva teniu mal casa cun ils uauls ed ei tuccava spargnar enzanua. Cheu sevirificheschan las renfatschas da pader Placi a Spescha visavi la polizia (suprastonza) d’uauls. Gl’aug fravi per exempel raquintava ch’ el havevi buca survegniu lenna ni dalla vischnaunca ni da privats (vender lenna da sort era ina fallonza che custava daners) per far ils posts finiastra ed hagi stuiu cumprar lenna dils da Cunnel oragiu las Cavorgias.

Avon che cuntinuar culs mistergners, lessel dabot aunc dir dus plaids appartenent construcziuns. Ton ei segir che las midadas da lavurs da tuttas sorts ei fetg bia d’attribuir als mistergners progressivs. Gl’ei per exempel buca vegl, ch’ins ha entschiet a baghegiar baghetgs da righel. Gl’emprem baghetg a Rueras da quella specia ei staus il baghetg dils Mariuschs viagiu Satur e quel da Vigeli Gion Flurin (da Deflorins) oragiu Flurinsut. Baghegiai carteivel dil Carliner (Vigeli Beer vegl). Il palancau dalla baselgia fatga 1731 ha giu fatg in Amman da Schattdorf. Quel fuvi ad Andermatt vid la baselgia e tuor sco capomeister e  clamaus dils vischins da Rueras per la construcziun dalla baselgia. El seigi  secasaus cheu e sin giavisch midau schlatteina e perquei ch’el vegneva numnaus Bruggermacher (pervia dallas punts da baselgia e clutgers) priu il num Brugger. Quei pia duess esser igl origin dils Bruggers.

Pader Placi a Spescha numna denton in Brugger ord ina famiglia dalla Rezia sco avat da Mustér igl onn 1498. Pia existeva quella schlatteina gia avon en Rezia.

Enzatgei haiel ussa emblidau da dir dil Giusep Alexi. Quei era in bien vischler. El ha per exempel fatg tut la vischala lenn per la claustra, naven da curtès e broccas d’alp tochen la pli biala vischala da cuschina ed era arcuns etc. Quel fagevi ina bignera gronda, tier ir per ils tscherchels roms en in di.

Da quei temps luvravan da scrinari era il Gion Rest Caduff ed il Gion Rest Riedi, ni Gion Rest Gion Flurin numnaus cuortamein. Per far finiastras, eschas e mobilias duvravan ei il Gion Rest Caduff, enconuschents per in scrinari cun in bien tagl, per aschi da dir precedents da Christ Giachen Giossi arisguard finezia. Per caschners, pinar ora nuegls, per erpschs da lenn, iseglias empau alla groppa mavan ei tier il Gion Rest Gion Flurin. Il Christ Giachen da pia memoria, ha giu fatg gl’emprendissadi tier in Berther da Segnas ad Altdorf. Gl’emprem ha el luvrau en casa digl aug fravi sin combra, preparau e bagehgaiu ora igl areal vi sper l’aua per saver ranschar en maschinas e trer a nez la forza dall’aua. E lura ha el ensemen cun Vigeli Beer, Carliner baghegiau la casa da Cavegn frars, nua ch’el ha lu giu fatg quei accident che ha custau la giugadira el schanugl. Dil temps da Gion Rest Caduff era a Zarcuns sco capomeister il Duri, bab da mistral, a Camischolas-sura il Gabriel ed a Sedrun il Gamboni.

Il Carliner vegl haveva maridau ina sora da Gabriel che steva a Camischolas-sura dadens viadi da Clavaniev, oz prau da Catriners. Quella sora era la Carlina. Il Vigeli Beer haveva carteivel empriu da lennari da siu sir Vigeli Giusep Beer (1857 - 1931). Quei vegn ad esser stau in zun capavel lennari. Ord notizias che quel ha giu fatg sai dir il suandont: 1839 priu giu la crusch e hucla dalla tuor Sedrun. Crusch 5 peis (30 cm) e 6 zolls, cuppa diameter 1 pei e 9 ½ zoll, crusch nova mess si 1839 5 peis aulta, hucla nova 1 pei 7 ½ zoll, periferia 5 peis ½ zoll. Clutger aults da ......... -finiastra 71 pei, sur finistra tochen crusch 44 peis 1zoll plus crusch  e hucla total 122 peis 2 ½ zoll. Quei meister haveva 4 fegls. Treis ein emigrai el Württemberg sco capomeisters e fatg carriera. In descendent da quel ha in biro d’architect Beer a Turitg ( pli tard 1962-1964 baghegiau la scola nova a Sedrun). In hagi baghegiau il tract da casas a Cuera oriental dalla staziun ed il Gabriel empriu da pictur a Glion, maridaus cun ina Berther da Gion Andriu e secasaus a Camischolas-sura. El fagevi sez las colurs e quellas erien fetg cuzzontas. Havend denton memia pauca lavur da pictur, fageva el era il lennari e quei principalmein ensemen cun il Duri Berther, che ha giu fatg il palancau e tetgam da mia casa. Il Duri Berther ha mussau al Manuel Deragisch da far mugrins casa vid casa da Placi Derungs Sedrun, sco el haveva giu empriu igl onn d’emprendissadi a Cumpadials tier il lennari Bass, tat da scolast Bass Cristian.

Il Manuel ha giu empriu da Gamboni, dil qual il bab era vegnius da Calanca. La biografia da quel san ins leger ord Sin Cadruvi da pader Baseli Berther. Gabriel Beer ei setratgs naven a Cuera 1897, la casa vendida a lennari Toni Loretz da Selva, ch’ei havend lennau la lenna giu sper via, emigraus. Quella lenna ei per part en casa da Cavegn frars sura allegada.

Il bab dil Manuel Deragisch steva a Bugnei ed era ligiacudischs. Quel ha scret ni elaborau il cudisch dell’ Olma Pietusa, schau stampar e ligiau en e vendeva tal 1888. Ual avon haveva Bugnei aunc in auter fetg capavel mistergner, il Hafner. Cun l’arschella ch’el purtava el schierl dalla cava en casa, formava el plascheivla vischala, cueva en fuorn e casegliava cun ella e vendeva la rauba en ed ord Tujetsch. Quei era il Vigeli Deragisch, carteivel gl’emprem mistergner tuatschin cun diplom da capacitad. Da quel hai anflau el Glogn 1929 las suandontas notizias: „Quei Vigeli ei staus gl’emprem mistergner tuatschin cun in diplom da capacitad, il qual el ha acquistau cun 19 onns ils 29 da mars 1834 a Wangen egl Allgäu e suttascrets dil „Stadtschulheiss Weber“ e dil „Zunftvorsteher Ambrosi Wolf“ e dil „Werkmeister Almarz“.

Cul diplom en sac tuorna el a Bugnei sco luvrer e fabricant. El ha sez endrizzau sia hafneria. Sut cuschina en ha el baghegiau il fuorn e dasperas sut la stiva en il laboratori, sia „Töpferscheibe“, models per garnituras etc. El haveva era in pign mulin per far glasura. La gasetta da lezzas uras „Igl amitg della religiun e della Patria“ scriva ils 10 da schaner 1838: „Tujetsch. - En nossa cuminonza entscheiva a flurir ina nova frastga d’industria e commerci. Schon dis ed onns ha la patria grischuna tarmess naven grevas summas daners per vischala ed autras facturas da tiaracotga. Ussa aber havein nus ina fabrica da tals artechels denter nus.“ -  E la gasetta appellescha allas autoritads da vuler sustener l’ industria per promover il beinstar public.

Il fegl Sep Antoni ha el giu tarmess o Flüela per emprender. Leu en in laboratori ual schi primitiv sco Bugnei ha el buca empriu bia da niev. Vinavon di il cronist: La tiarza generaziun vul saver nuot da quei mistregn da pauc. Il Vigeli leva era menar en la pegna da hachla, ha denton giu negin success. Negin leva bandischar ni remplazzar la pegna scalegl. Giu fatg la pegna en casia cun sempel ornament.“

Ual avon ch’il hafner ha giu entschiet ed aviert fatschenta, era a Sedrun en casa dadora da Maurus coiffeur in Marti Valier. Quei um cun ina comba lenn ( la comba lenn duess aunc esser en possess dils mats denter ils requisits da teater) fageva la vischala d’irom.  Quei Marti Valier era vegnius ella lavina da Giuf 1839 e piars la comba. Quels buccals e caffetieras cun ventruns, combas fier e biutsch cun nas, duessen haver il Marti Valier sco creatur. Dapli san ins leger ord „Sin Cadruvi“ da pader Baseli Berther.

Casualmein hai anflau ina notizia da pader Baseli che secloma gl’onn 1658 hagi gl’avat Adalbert ensemen cul cumin dalla Cadi schau per tscheins ad in Bandierel Duri Soliva tut ils fuorns da metal sin territori da Tujetsch. Nua eran quels fuorns e tgei anflavan ni encurevan ei en Tujetsch gia 1600? Pader Placi a Spescha scriva: Jeu hai buca anflau en Tujetsch autra specia da crap che gneis e granit da differentas colurs e quantitad. Ei dat denton sur Rueras e sil Calmut serpentin. Sco ins di, scriva el vinavon, han las alps e Curnera in pign cuntegn da Bleierz e sura Sedrun ed el Run aveinas da real plum. Gep (gips) ei tochen oz vegniu anflau negin. Ton (arschella) denton dapertut. Aschi lunsch notizias da pader Placi. Dapli sur da cavar anflassen ins segir egl archiv. Quei studi e retschercas laschel denton sura ad in referent futur. In grep all’entrada dalla cava da Paliz (davos il Tgom) quella cava vegn  oz numnada stolla, porta il datum 1670. La stolla mavi da Paliz nordvest encunter Selva ed eri schi profunda el cuolm ch’ei udevien entadem quella a tuccond da miezdi enta Selva. Quei ei tradiziun. Encuretg vegneva carteivel in cert mineral ni crap che cunteneva metal. Tgeinin? Forsa argien, fier ualvess, bronza ni plum? Ton ei segir che la crappa vegneva transportada a val, vegneva pisada da falluns per gudignar la materia prima. Ils falluns enta Pardatsch vegnevan menai dall’aua da Nalps. Ton ei segir che vid quellas lavurs duvrava ei umens capavels, che savevan arranschar la lavur, drizzar e rugalar uaffens sco puntgas e tradels etc.

Ina industria pli lucrativa era il barschar caltschina ni plitost cement enta Pardatsch, els fuorns. Certins manegian ch’ils fuorns da caltschina seigien schi vegls sco nossa baselgia da Rueras 1491 e Sedrun 1691, baselgias novas, ni forsa schizun schi veglias sco il casti da Putnengia el 12/13avel tschentaner. Calau da barschar caltschina eisi pér circa igl onn 1900. Adolf Schmed, Cavorgia ei aunc staus capoluvrer dalla gruppa da lenna. En scadin cass stueva quella lavur vegnir fatga da professiunalists, umens che havevan gronda pratica e possedevan habilitads meistrilas. Ils davos fuorns hagien ils frars Hendry da Cavorgia giu, Leci calger, Luis calger, aug Giachen ed il Giachen Martin. Era jasters cumpravan caltschina da Pardatsch. Perfin Ursera che mavan cun buots caltschina sur Cuolm a casa. Cun gl’import da cement en sacs ha quella lavur calau.

Las cavas crap-scalegl a Calmut e Nual sco era plaun Miradas (vil Prau) han il bia jasters giu la concessiun dad explotar. Collumbergs, de Castelbergs da Mustér, la pegna en casa da calger Balzer ei fatga 1789 cun si gl’uoppen, Loccatelli, Jacomets e lu il Baselgia. Era indigens han empruau il cletg da far pegnas, sco Gion Rest Gion Flurin, in Schnoz da Tschamut ed in Riedi che ha fatg la pegna en casa Augustin Riedi 1843.

Cotgla sei vegniu barschau vin Suloms cutgnas e si Fontaunas (Plaun de nuorsas?) ha Gion Fidel Hitz giu catglera da draussa, gnanc ton daditg. Jeu seregordel aunc da quella. A Suloms barschavan ils Giohens.

In liung ed interessant discuors ....... il cavacristallas Gion Antoni Hitz da  pia memoria ha raquintau inaga ni l’autra fetg bia e caussas interessantas. Quei era in interessant mistregn. Pli baul mavi massa glieud per cristallas. Ei enconuschevien denton mo paucs minerals e schevien la crappa dalla pli gronda valeta denter il rufid. El sez hagi anflau bia bi denter il scalgiam da fuorns vegls. Gie perfin el vitg, sper casa da Tschamuns, gest sin sulom dil baghetg encunter casa da Gion Antoni Monn-Beer, davart dadora bess da finiastra ora. Quella casa ei translocada vin Suloms entras in Decurtins, perdavons da pader Pellegrino da Bugnei. En quella casa era in Tschamun Decurtins (casa dils Tschamuns) che mavi per crappa ed a casa vegnevi ella zavrada ed il rufid bess da finiastra ora.

Il pli grond fuorn da cristallas en Tujetsch ei staus silla stgeina Culmatsch, da maun dalla Val Milar. Cheu eri egl intern dil cuolm in fuorn schi grond sc’in caplut. El eri endisch meters liungs e treis meters lads e cira 1.50 meters aults. Umens e femnas da Surrein, Selva e Rueras purtavien lenna si digl uaul Malamusa per sgargliar il glatsch egl intern. Inagada entras sgargliar glatsch, seigi il fuorn daus ensemen, satrond lenna ed uaffens. Il liug ha Gion Antoni Hitz giu mussau pér in dils davos onns. Il fuorn udevi ad in Curschellas da Surrein, in Geromini da Selva, perdavons dalla tatta Tina da Tschamut ed in Riedi da Rueras. Ils da Tschamut mavien in per onns quasi tuts per crappa, per fier (alas carteivel) ella Val Curnera e Cavradi. Ord il cudisch da pader Flurin Maissen saiel schar suandar ils nums dils cavacrappa che suondan tenor alfabet:  

Caduff Giachen Fidel

nies tat naschius 1823 - 1886 Quel haveva fatg atras ella Val Panaglia ina cambrola da crappa e mitschaus cun la veta per miracla (ina platta haveva scarpau ils nuvs dil libroc, schi filau era ei iu)

Caduff Hans Giachen 

giu fatg l’excursiun sil Crispalt 12 da settember 1804 cun pader Placi a Spescha

Cavegn Adolf 

1863 - 1946

Cavegn Carli  

1858 - 1929

Cavegn Florentin

1865 - 1936

Cavegn Lucas  

1816 - 1884 Hotel dalla Cruna

Cavegn Giachen Fidel

1811 - bab, sedisgraziaus ils 12 da settember   1872 en Val Giuf

Curschellas 

da Surrein

Decurtins Tschamun

1773 - 1860 mava aunc cun caultschas cuortas

Geromini Barclamiu 

1827 - 1887 in Talianer, secasaus en cusch.   della via

Jacomet Lorenz   

Camischolas, 1830 - 1900, fravi e catschadur

Jacomet Luis 

Luis tgavrè vegl

Hitz Gion Antoni  

1873 -  ; seigi staus il pli grond amitg ed enconuschider da minerals. Giu fatg 1500 turas en Val Giuf ni Cavradi.

Loretz Franz     

1826 - 1906

Loretz Michel

1883 -     ; numnaus il gagliard

Loretz Sep Antoni

1845 - 1914

Monn Vigeli  

1859 - 1932; disgraziaus sut caschner a Nislas; bab da Vigeli Monn  da Bugnei.

Monn Vigeli, vegl  

1817 - 1907, numnaus il Tiner, fagevi en pat. pardavonts de veterinari dr. Monn

Peder Vigeli  

1846 - 1902, eri era in capavel e renconuschiu mineralog. Quei eri empau in filosof, haveva buca bugen gronds mussaments exteriurs vid la crappa, rascheras. El schevi: Grond-Scheld, pintg’ustria.

Riedi Duri

1851 - 1910 scolast, paster, miradur. Quel vegnevi sin la pli gronda paga en Tujetsch. 1901 ha el mussau da far il quen dad alp sin pupi. Avon eran las stialas da latg il mettel per far quen. Pader Baseli  Sin Cadruvi“ pag 28 ei buca cuntents cun quella midada. Las stialas cun siu sistem eri enzatgei schi nizeivel ch’ins  anflavi negliu sil mund.

Riedi Tumaisch 

1802 - 1882, bab da Duri

Riedi Gion Rest 

1830 - 1890

Schmid Gion Antoni

1877 - 1949, calger „tgetler“

Schmid Tumasich 

1871 -       , Tumaisch dil consum

Venzin Vigeli  

1873 - 1934, bab da Giachen Giusep Venzin

 

Preziai auditurs!

Aunc enzatgei auter vegneva cavau avon onns ed explotau e tratg a nez senza ch’ei duvravi special inschign ni mistregn. Avon pign triep dad onns havevan ins aunc temps e peda da cavar ragischs d’ansauna, ragischs da vinars. Per cavar ragischs duvrava ei mo in tec inschign ed enconuscher la jarva e per far raccolta cavar mo en loghens da terren luc e schuber dalla bostga. Pli baul mavien ei era la primavera per ragischs avon ch’ellas catschien, quellas devien ora meglier. Buca il cavar era il mistergn, mobein il destillar, far ordlunder vinars, barschar vinars. Gliez era mistregn e duvrava specials indrezs e capientscha. A Tschamut han ei barschau vinars adina, raquenta la tradiziun. Ei eri l’emprema brischaria el Plaun Milez ual sut las tegias e stallas dall’ Alp Tschamut. Ils Riedis han barschau decennis e decennis massa ragischs, fatg tschiens e tschiens liters ansauna. Tut che barschava pil tierz. Ils Riedis hagien aunc pli barschau en in onn pli che melli liters vinars. Pia per la paga da circa 300 liters, els vendevien quel tochen ad Ursera, nua ch’els purtavien via el e vendevien per circa dus francs il liter. A Rueras barschava la famiglia Hans Giachen Monn-Deflorin cun igl indrez, cumpraus da Leci Balzard si da Cavorgia, da quei Leci Balzard che fagevi empau dil tut, ha il Giachen Antoni Cavegn giu empriu da far vischala lenn, empriu da vischler. A Sedrun barschava il Zanetti ora si Salins.

La tatta Riedi dalla quala jeu hai quellas notizias ha aunc detg in per caussas las qualas jeu lessel buca schar ira en embildonza. Els erien endisch fargliuns a Selva e siu bab pagavi ils quens casa cun 40 rentschs annual (ca. 70 francs). Siu bab raquintavi che siu tat Gion Clau Peder raschunavi co ei mavien giul Tessin e purtavien sul Lucmagn a casa sacs pulenta, ris, castognas cun horents strapazs. Siu bab di ella vinavon, havevi in mulin giu Selva. Gl’atun stuevien els (la buobanaglia) encurir si las spigias e curdem da miass schuber e bein per schar sechentar sut pegna en, sia mumma, per haver gleiti graun sec, per schar moler ch’ei hagien puspei frina per far paun, avon ch’il graun sin caschner seigi secs per scuder. Appartenent ils tiers di ella ch’ei erien ametsch sch’il fein tunschevi tochen il mars, lura mavien ei en processiun en Curnera e Cavradi per nitschuns. Ils praus vegnevien duvrai per arar, per l’alimentaziun dallas casadas.

Bandunond quei tema lessel spender dus plaids sur dils spazzatgamins. Haiel buca encuretg bia material per quei tema ed era buca el senn dad orientar liung e lad sur dalla tecnica dils spazzatgamins. Ch’ei duvravan il tschaffun e la rasuira e che quei era tut gl’indrez ei buca da niev. A Rueras sei stau dus sulets che han luvrau da spazzatgamin; in era il Mattias Giohen (Deflorin) ed il Paul Duri de pia memoria. Mintga cass ha il Paul fatg megliera fortuna cun far marcadont da purschals e cauras e sco schuobachecler e fumegl grond giu Landquart che da far giu fulin. Ch’il bien Paul ei sia veta staus in um spir humor ei enconuschent  e per argumentar quei dabot in passus ord sia veta da marcadont. Vegnend el inaga dalla Punt dil giavel si cun cauras ha in toc buc da pauc fatg tup e daus sur la punt giu ell’ aua. Vargaus si, seglia el dabot anavos e tila zatgei sulla punt giu ell’ aua. Dumandaus tgei gianter ch’el hagi fatg, ha el detg ch’el hagi tratg suenter la bulletta, beinsavend ch’il buc sappi buca viagiar senza quei scret.

Vus preziai auditurs pudeis esser unfis, denton astgel buca concluder senza aunc risdar dad enzacons mistergners pli giuvens da rauba prima indigena. Sigisbert Huonder, ch’era in scrinari ualti fin, ha giu empriu tier in Giger giu Surrein-Rabius e giu mussau da meister al Sep Martin Beer. Ils Monn da Sedrun ein stai ad Andermatt tier il Fry ed empriu lennari e scrinari. Il Toni Berther-Deplaz, Dieus fetschi grazia, ha fatg il bien tier il Christ Giachen il qual ha aunc giu differents emprendists. Il Christ Giachen era, havend sez giu mecanisau siu laboratori, ualti capavels vid indrezs tecnics, schia ch’el ha drizzau en differents mecanissems, sco ils falluns, il mulin e la resgia, la quala el capeva oreifer era da resgiar. Avon el ha siu bab resgiau, lura era Paul Cavegn ed il Pally da Medel sco nus schevan, il tat dils Caduffs sil Crest e dil Gion Antoni Hitz. Il bab dil Christ Giachen era il Sep Antoni Giossi, muliner, pec etc. Tier quei um schi universal stoiel setener si in tec, sche Vus haveis pazienzia. El mulava il graun per il qual el mava sez casa per casa e purtava sac per sac a mulin e purtava la frina puspei alla casarina per la multira. Il mulin dils Giossis ei staus proprietad da Rest Luregn Lucas Cavegn vegnius si da Dardin 1769. Forsa ha il Bibian Giossi ch’era gia muliner gl’onn dils Franzos 1799, giu cumprau quei mulin dil Cavegn. Ton ei factum, ch’il dretg dalla vietta dalla casa veglia da Cavegns per ira a mulin derivava da quei temps. Il Sep Antoni Giossi manteneva la stiva da paun ed il fuorn. Il paun fagevan las casadas sezzas quei ei metter a lavar, far la pasta e far si il paun, el manteneva il fuorn e metteva mintga gada sez il paun en fuorn. Tier mintga furnada vegneva detg ils tschun pugns e per pagaglia haveva el mintga trenta pauns in paun (in furon circa 30 pauns). Per schar far ora ieli che vegneva fatg stedi da tuttas famiglias (paun era mo tgi che haveva buca sez in fuorn) haveva el mintga dieschavel paun e gl’ieli da quella struclada. Igl ieli ch’el gudignava ed il paun ch’el fadigiava e la multira sco paga per moler sco era la cutgna ch’era la suletta paga per resgiar era ina entrada da grondissima muntada per l’alimentaziun da sia famiglia. Per schar fular glin, vegneva era pagau cun glin, mintga diesch poppas ina poppa paga per matener il fallun ed indrez. La finala haveva el il pli bia stuppa e glin (il pli grond pur). El era denton buca il pli malezia. Leger e scriver savevi el ton sco nuot. Las nodas casa saveva el tuttas e las peisas e mesiras era e quei era sufficient. Ei vegn raquintau ch’el havevi venal in piertg da purschals. Havend el buca dau quel ad in vischin che haveva giu amogna 100 francs e dau il piertg per quater marenghins ad in auter, ha gl’emprem reclamau ed el ha detg surstaus: Oh sche ein 100 francs pia buca pli bia che quater marenghins!

Ussa aunc enzatgei da mulins e pasterners. Pader Placi scriva: En Tujetsch era ei da quei temps 1805 neginas ustrias ni hospitals, ils jasters stevan sur notg en casa pervenda e neginas stizuns da paun. 1749 seigi vegniu ella lavina a Rueras 5 mulins, 1 resgia, 23 casas resp. 46 fiugs, 35 truaischs, 39 clavaus, 237 tiers gronds ni pigns e 74 persunas carschidas e 20 autras e 44 persunas carschidas e 20 autras e vegni satrai a s.Vigeli, dalla lavina dils 6 da fevrer. La secunda ei vegnida 1817. Enconuschents ein aunc a Rueras ils mulins dallas Venzinas, da mistral, ual sut la resgia, quel dils Gion Flurins, quel dil Bibian e dil Cavegn che vus haveis ussa udiu la historia. A Selva era il mulin dil Peder, a Camischolas in mulin enasi Plaun Mulin, a Sedrun quel dils Solivas e Beers, a Cavorgia era in mulin da vischins. Leu fagevan ei ina frina special buna ed encuretga per far broda. Tenor pader Placi, nua ch’el descriva siu viadi sil Badus, di el che vargai Tschamut seigi el ius sper il mulin ora, ch’era sper l’aua da Val Val ed eri leu gia pli da vegl. A Giuf en Mulinatsch eran ils mulins dils vischins da Giuf e Caspausa. Paun vegenva fatg dallas casadas sezzas sco gia menziunau. Duront il baghegiar il stradun haveva il muliner schau a tscheins la stiva da paun ad in Talianer. A Selva fageva paun il Toni Tudestg. A Sedrun era il pec Gisler staus gl’emprem cun propi pasternaria. Il Gisler vegl, bab da quels che nus enconuschein, era vegnius si da Dardin cun igl indrez da scarsinar e fatg cun quei menaschi empau raps e beinsavend ch’ei savess dar fatschenta da marcadar e paun, el mava cun purschals tut a pei huscha huscha catschond els dalla chinetta en tochen Ursera, anavos purtava el lura paun e vendeva, tal baghegia la casa cun pasternaria a Sedrun. En da Mustér vegneva il Fridolin, skizzaus el Glogn 1928 ni 29. Quei um era  luvrer tier il pec Gieriet e rabitschava paun, baschas, piziultas etc. Quei Gieriet, bab da scolast Giusep, era vegnius si da Schlans, oriunds da Rueras ord casa da mistral Gieriet, era viagiaus cun 14 onns en Frontscha, empriu da patissier, fatg paun gl’emprem a Trun e suenter a Mustér.

Il Brugger vegl, il Leci Antoni fageva rodas da filar, da far si speuls, fageva speuls, ruccas, uorden da teisser, platguiras etc. Il mistregn era turnader (Dreher) ed el haveva empriu da turnar a Schluein. Il turnader (Drehbank) era drizzaus aschi che saveva trer la maschina cun pei. Il Leci muossa quei bategl a tgi ch ha interess. Siu sir il Duri Battesta Muggli era roder. Quei mistregn ei sin pugn da mort ed en agonia. In mistregn practicaus dils lennaris era il far bischels da lenn per aquaducts. Lattas ulivas e gradas vegnevan furadas ora e catschadas ensemen cun veras da fier. A Surrein ei vegniu fatg la davosa da quellas lingias hidraulicas. Quella lavur duvrava specials uaffens e rutina.

Ed ussa cars auditurs quentel haver priu atras silmeins cuortamein tut ils mistregns che han per materia prima products indigens. Bein havevan ils indigens per exempel era curom sez, denton ha ei dau negliu enzatgi che havess pizzau las pials. Pader Placi scriva: Las pials surprendan ils hermers da val s.Giachen. Fols vegnevan purtai sin fiera ad Ursera. Altdorf, Glion ni Cuera.

Ton ei denton segir che biaras pials vegnevan dadas en gerba e turnavan en la val sco curom. E quei material vegneva luvraus si en casa da mintga famiglia dil calger che girava sil stuir. E calgers fuva ei aschi daried sco lennaris e scrinaris. Quei capeschan ins, vegnevan gie tut ils calzers fatgs da nos calgers. E havessen ins duvrau pli da vegl tontas midadas da calzers sco mintgin ha oz, lura havessen ils calgers mai mai dau il damogn. Ordinariamein fagevan in per calzers per del, in onn per da bi e mitgiert. Sin Crestas dadens steva il Habaner, bab e fegl ch’eran calgers. Giachen Fidel Curtins e fegl Giachen Fidel havevan bia lavur e prestavan e cuntentavan la clientella tenor moda. La Nesa habana era feglia da quei Curtins. Giul vitg era il pot Gieriet calger. Quel haveva empriu da calger sco schuldau tier la garda papala. El ha aunc battiu encunter Giuseppe Garibaldi, quei lader dil stadi dil Vatican, ch’ei vegnius restituius per 1929 entras Mussolini. Cun el eran aunc a Ruma Vigeli Schmed, il basat dils Duri Vigelis e Sep Antoni Deplaz (il Thiner) sut officier von Salis ch’ei morts 1834. Era Stoffel Duri en casa da Giachen Giusep Venzin era a Ruma per far il quartet cumplets.

Lura era il Hans Giachen Monn enconuschents per in mistergner stravagant luvrus e spargnus, vegnevi da perver da stgir, prendevi ils uaffens e mavi a Selva e luvravi leu tochen stgir per 2 - 3 francs. Sia dunna, la Celestina da Tschamut, havevi giu caschun d’emprender a Tschamut da barschar vinars, fagevi era aunc quella lavur culs buobs gronds. Lu era il Giachen Francestg emigraus e morts silla mar. Pli tard ei vegnius si da Surrein il Balzer, Gion Antoni Curschellas, che dess in entir cudisch da scriver mo sur quei original. Il Balzer haveva per exempel era gidau a prender si il project dalla viafier dil Lucmagn. Siu frar Giachen Martin ei ius ad Andermatt. In Dergiasch, bab dil „crucifix“ ed auters fagevan per Sedrun ils „Balzers“. Nus buobs manegiavan che tuts calgers seigien Balzers. Balzer tertgavan nus che seigi il num pil mistregn. Pli giuvens lu ils Hendrys, Luis calger e Leci calger. Il Luis ha giu plirs emprendists, denter auter nies Giachen Fidel.

Era il sattler (seller) duvrava curom ed haveva stedi occupaziun, denton buca cun far letgs da plemas, beinanzi cun uorden da curom per vitturins e posta. Denton hai enderschiu mo dil sattler Schmed vegl, tat dil Tomas Cavegn, che steva en casa, oz Pensiun Soliva e luvrava nua ch’igl ei oz l’ustria. Quella casa ha il Luis Tguinter, Luis Schmid, fravi giu baghegiau, fatg leu zatgei onns il fravi e lura vendiu al sattler casa e tut ed emigraus a Ligiaun, fatg fortuna cun capacitad e rutina. Quei Luis Schmed ei in dils paucs dalla Svizra che vegnan muort capientscha honorai dalla respectiva uniun cun la medaglia da honur e veteran.

Ed ussa haiel senza vuler gia entschiet miu concept sur dils fravis. Igl ei quei il davos capetel da miu referat. Ei fuss denton buca endretg sche jeu ignorass quei mistregn e mass speras ora ord spir mudestadad. La pli veglia fravia seigi stada si Salins-sura. En casa dils Venzins odem il vitg era il Nagler che fageva fravi, principalmein guotas e rabagias pils calzers. En magasin da sal dad oz, era in fravi Soliva che fageva fravi da cavals. Il Gion Bistgaun Beer, bab da Clau Antoni Beer, ha entschiet a far fravi si en tschaler dalla casa da Derungs. El era frar dil lennari Carliner, Vigeli Beer vegl. Pli tard ha el lura baghegiau la fravia giu sper via. A Camischolas era il Lorenz Jacomet fravi en casa da Vigeli pins. Baghegiau la fravia enagiu sper l’aua per ranschar tier in marti cun forza hidraulica per spargnar la bratscha. Quel era era catschadur e cavacristallas. Pia in miarder, tenor pader Placi a Spescha. A Rueras havevan ils Austriacs e Russ giu sfurzau il fravi statalter Duri Venzin d’enferrar ils cavals. Ils Russ, Husars, derschevien ils cavals en dies e vegnevan enferrai aschia. La fravia era amiez il vitg nua che stat ussa la fontauna sur il clavau dils morts. Ils Venzins han aunc oz differents uaffens che appartenevan a ses perdavons che fagevan plitost ils „schlossers“. Nies basat Giachen Lurenz Caduff haveva casa e fravia vin Suloms sin sulom dil baghetg dils Caduffs. Gl’aug raquintava da haver anflau ella cuort restonzas da fier e schlacca. Il basat, vegnius ella lavina e sedeliberaus da tgamin ora, ha lura baghegiau la casa sil Crest. Nies tat Gion Fidel ha adina fatg fravi en tschaler dadora. Inagada eri sigliu ina buccada fier tgietschen dalla massa dad esch ora e dil prau giu, ina gaglina enguorda seglia suenter e picla ed il fier cauld cotschens brischa atras il puppen e paga l’engurdientscha cun la veta. La pli gronda lavur da fravi dil tat era stau far il tschabergal dalla baselgia avon l’ inauguraziun. Quella lavur havevi purtau tschun marenghins. Ins semagineschi, circa in meins lavur e tschunconta kilos fier. Digl aug fravi ch’ei als pli biars aunc en memoria savessel maneivel plidar aschi ditg sco hai giu plidau. Jeu seregordel oz dad el cun engraziament e pietad. Sco ils fravis tuts, era quels dad oz, ein en general buca ils pli populars ed undrai, ha era gl’aug giu nuot autra sort e quei sulettamein perquei ch’el era fravi. Denton sulettamein perquei ch’el era fravi. El era senza dubi in um progressiv e gest sco darar in. Gl’emprem ha el, suenter esser staus in tempset a Glion tier fravi Brenn, baghegiau la presenta fravia e la casa sisura in triep onns pli tard. Quella casa ei stada l’emprema casa cun plan d’architect. Il pli grond novissim tier quella casa eran ils plantschius dubels, cun plantschius piars. La partiziun ei buca stada zatgei da niev. Anzi! El ha giu cumprau a sia sora l’onda schnadrina l’emprema maschina da cuser vegnida en Tujetsch. L’emprema maschina da manizzar carn e far ligiongias ei stau siu import. Las empremas lingias d’aua cun bischels ha el fatg a Mustér, Segnas, Mompé, Acletta, Platta, Sedrun, Rueras e Selva. L’emprema suga da transport cun rollis eis el e Gion Antoni Hitz vegnius. Gl’emprem motor d’electricitad ha el empruau ora e cumprau. Avon haveva el la mola che mava cun l’aua viagiun tschaler sut laboratori dil Christ Giachen. Tut aparti capavels era el vid uaffens da tagl, sigirs e sigurins, d’entschalir ed endirir. El era perfin in encuretg urè: Biaras e biaras uras da tuttas sorts ha el pinau e rugalau, sco era maschinas da cuser. Pazientamein, siu dunn special, ina vertid che jeu hai encuretg mo mai anflau, ha el studegiau il mecanissem dallas uras baselgia e rugalau quella a Rueras, Sedrun e Surcuolm. Ch’el saveva zatgei en quels graus di il suandont attest en original:

Fravi Giachen Lorenz Caduff, de Rueras-Tujetsch ha regulau las 2 uras de tuor a Rueras e Sedrun per nossa conpleina cuntentienscha e satisfacziun, taluisa ch’ il sura sa pervia della sia gronda capacitad demussada en quei art, vegnir recumandaus zun fetg a tgi che ha de schar far semegliontas lavurs.

Las uras a Rueras e Sedrun fuvan veglias e fetg isadas, mo van ussa regular, bein ed exact. A l’ura de Sedrun ha il sura dau il niev cundrez de far dar „la mesa“.

Quei attesta Eduard Muoth Pfarrer

Sedrun-Tujetsch, ils 6 da december 1896

 

Epi fageva el aunc il dentist e perfin ustier duront che l’onda cadenava paternos, pinava vischala e parisols la sera era el stedi vid il leger. Entras siu cuntinuau leger saveva el diltut, denton ora vegneva ei pauc. El saveva empau franzos, empau latin, il paternies en quater lungatgs, tut ils psalms ordinaris, il latin cul text tudestg, senza sbagliar, era denter ora. Pliras gadas ha el detg, el havessi saviu emprender diltut, deno da cantar. Persuenter meditava el ils psalms ed enqualgadas haveva el mal las ureglias suenter viaspras. Vegnend inaga da baselgia enasi tier la renovaziun da 1883, ha il renovader ch’era sillas punts detg ad in present: „Jetzt kommt der Alleswissende!“ Sco recreaziun e per pissiun mava el era alla catscha. El cun Gion Antoni Hitz han fatg da tuttas cambrolas, lubidas e scumandadas silla catscha. Era emprovas temerarias cun armas, midar carga-davon sin capsels e puorla quei stueva vegnir empruau ora.

Cars preziai auditurs,

Concludend miu discuors schi liungs sco el ei staus, sundel cuntents sche jeu hai tier in ni l’auter saviu svegliar empau interess per nos babuns e perdavons ni forsa dau enta maun ad enzatgi material per nova lavur e studi, ed jeu engraziel per Vossa attenziun.

 

A tuts ils mistergners questa sera numnai, che ruaussan en tratsch benediu sut sogn Vigeli, detti il Segner il ruaus perpeten.