La fabrica da vischala da
tiaracotga a Bugnei
da G.Gadola tenor P.Notker
Curti
![]() |
Avon onns, lein dir aunc avon 50-60 onns regeva tut in auter spert en nossas vals romontschas. Pertenent l'economia mavan nos vegls adina suenter il principi dil grond minister da finanzas Colbert dalla Frontscha: „Cumprar dagl jester aschi pauc sco pusseivel e mirar ch'ils daners stettien ella tiara." Per viver economicamein suenter quei principi, fagevan nos perdavons tut sez quei che seschava per ils basegns da mintgadi. Paun, pieun, caschiel e carn havevan els dal siu; la vestgadira fagevan els era tut sez, ed aschia mavan veramein paucs daners ord la tiara. Bia autras caussas, che nus quitein da stuer cumprar ozildi duvravan els buc ed eran per quei tuttina pli cuntents che la generaziun dad oz, che cumpra e mo cumpra tut tgei che vegn endamen. Ord quei bi principi da spargnusadad miravan nos buns vegls era da fabricar sez tut quei che seschava; aschia era denter auter la vischala da lenn e tochen avon paucs onns era la vischala da tiaracotga per ils basegns da cuschina e stiva. |
Lein pia dar cheu in'egliada
en ina da quellas fabricas campestras, el laboratori dil „Sep Antoni
Hafner" sco el vegneva numnaus dals Tuatschins.
Il Sep Antoni
Deragisch vegl, in intelligent e da sias uras curaschus giuven da Bugnei ei
staus igl emprem, che ha menau en quella nova industria en Surselva. Per vegnir
enzatgei en uorden ha il giuven fatg in di il fagot e marschaus dalla val giu
entochen o a Wangen egl Allgäu, per emprender da vegnir „figulant". El ha
cumpatg giu anflau in bien patrun en Fidel Wölfle, nua ch'el ha fatg atras il
temps d'emprendist. Las dumengias mava el a scola, ed emprendeva da scriver, da
malegiar e dessignar. Pader Notker, che ha studiau la hafneria dil Sep Antoni
di, ch'ils dessegns ch'el hagi priu cun el ord igl jester seigien in mussament,
ch'el s'interessavi buca mo suenter siu mistregn, sundern era ch'el mussavi bia
capacitad per las fuormas artisticas da gliez temps. El havevi surtut per las
pegnas bien egl ed era gust e sespruavi da menar en pegnas pli pintgas cun fetg
emperneivel ornament.
II Sep Antoni sto haver giu
fatg atras siu temps d'emprendist en uorden, pertgei che cun 19 onns ha el gia
survegniu siu diplom sco suonda:
".....Obmann und
Vorsteher der Maurer und Hafnerzunft dem ledigen 19 Jahre alten, Joseph Anton
Deragis von Tavetsch Canton Chur beurkunden, dass er nach ordnungsgemäss
erstandener Lehrzeit unterm 29. Merz 1834 sich der durch die Gewerbe-Ordnung
vorgeschriebenen Prüfung unterworfen und dass er dabei solche Kenntnisse in
seiner Profession bewiesen hat, dass er zum Gesellen befördert und ihm über
diese Eigenschaft mit dem gegenwärtigen Lehrbrief Zeugniss zu geben beschlossen
worden ist."
Suttascrets ei quel diplom dil
„Stadtschulheiss Weber," dil „Zunftvorsteher Ambrosi Wolf" e dil
„Werkmeister Almarz."
Cun quei diplom en sac ei nies
Sep Antoni staus in um fatg. El tuorna
anavos en siu Bugnei, luvrer e fabricant en ina persuna. Quei pauc che sia
hafneria duvrava ha el spert giu drizau en. Sut la cuschin'en da sia casa a
Bugnei ha el igl emprem baghiau il fuorn e dasperas sut la stiv'en siu
luvratori. Ina aschi numnada „Töpferscheibe", models per garnituras ect.,
sco era tuts utensils da siu mistregn in mulin pign da glasura, ils pli necessaris
uaffens'ein era spert stai en siu luvratori.
Ussa ha el saviu entscheiver
cun siu mistregn, il qual el praticava sper sias lavurs dil funs e dis da
malaura. Lu deva el la fuorma a ses ruogs da tuttas categorias e mesiras, a
sias scadiolas e miolas; barschava e pinava tier da temps en temps ina carga
vischala nova, cun la quala el cursava lu da Tujetsch entochen Glion e per ils
vitgs dad omisduas varts dil Rein si e giu. Nossas schliatas vias da paucs
strapazadas vegnevan dad ussa naven percuridas dad in da pli che mava culla
rata casa per casa. Questa nova industria vegneva aber era sustenida
exemplaricamein
da siu temps. „Igl amitg della Religiun e della Patria" ina dallas pli bia
legidas gasettas da gliez temps scriva gia en siu secund numer dils 10 da schaner
1838:
Tujetsch - En nossa cuminonza
entscheiva a flurir i na nova frastga d'industria e commerci. Schon dis ed onns
ha la patria grischuna tarmess naven grevas summas daners per vischala ed
autras faturas de tiaracotga. Ussa aber havessen nus ina fabrica da semeglionts
artechels denter nus. Passa in onn ei tscheu in figulant (luvrer da
tiaracotga), che ha baghegiau si fuorn e luvratori, e producescha da tuttas
sorts faturas da tiaracotga sco vischalas, quadrels per pegnas etc. Sche sias
lavurs tegnien la prova vinavon sco in sa ver speronza e buontad e
qualitad da ses artichels arrivan adual allas manufacturas jastras: sche per
ton pli fuss ei da cuir il gudogn a nossa glieud ton per patriotismus sco era
per motiv, ch'ils daners restassen en la tiara e l'industria, la quala ei
schiglioc tier nus zun magra, vigness destadada si ed alzada. Ei fuss per
quella fin bein ludeivel, sche buns patriots e sez la regenza encuressen da
sustener quella e semigliontas interpresas cun ina ni l'autra favur, ed aschia
fagessen anim e bien spert tier novas interpresas d'industria; sinaquei che
ferton, che novas vias da commerci vegnan planisadas e menadas ora, era
commerci ed industria; fluressien en nies interiur. Ei muncass a nus buca la
situaziun, buca ils duns e buca las materialas tier diversas manufacturas;
aber ei maunca per bia loghens gl'emprem impuls ed il ver spert industrial!
Quel deigien gia savieivels e buns patriots encurir da vivificar e flanzegiar denter nus per promover il beinstar puplic."
(Il sura artechel muossa, co
la pressa romontscha d'avon tschien onns s'interessava e luvrava per il niev
rom d'industria e co ella muossa tutta premura da gidar vinavon.)
Plirs onns vegn Sep Antoni Deragisch entuorn
persuls, sco patrun, luvrer, e marcadont da ses products. Plaunsiu ha il
meister-figulant survegniu agid d'in pign Sep Antoni, il qual ha entschiet ad
emprender il mistregn dil bab. Per era schar guder siu successur ils avantatgs
digl jester, ha il bab tarmess, „il bueb" o Flülen, sinaquei ch'el emprendi
tudestg e seperfecziuneschi el mistregn. Leu en in luvratori ualti primitiv,
sco a Bugnei, nua ch'in vegl ed ina veglia luvravan uras ora senza dir in
vierv, ha il Sep Antoni buc empriu bia caussas novas, sil pli engulau giu
enqual flur sco pader Notker di, dalla matta veglia, sora dil patrun, che deva
colur ils ruogs. Aschia eis el vegnius a casa e menau vinavon la fabrica dil
bab, senza menar en in sistem da caussas novas.
Il Sep Antoni vegl ei ussa schon daditg morts ed
il giuven ei era in um els 80. La tiarza generaziun vul saver nuot de „quei
mistregn da pauc". A Bugnei eis ei schon daditg buca pli vegniu barschau,
drov'ei gie per emplenir il fuorn buca meins che melli tocs vischala. Il
mistregn da figulant ei morts ora, avon che la secunda generaziun. Quella
industria rendess matei era buca pli. Per ina ei l'arschella buca prima. La
glasura e las colurs ein vegnidas caras e la lenna per scaldar il fuorn, san
ins era buc'ira pli sigl uaul e prender per nuot u per pauc!
Partenent la qualitad dalla
rauba da tiaracotga da Tujetsch, di pader Notker il bein versau ed enconuschent
criticher da quellas varts: „Dil stil empir, ch'il bab Deragisch ha purtau sin
ses dessegns ord il schuobalan eis ei buca bia d'enconuscher sin ses products
da tiaracotga. Sulettamein las butschidas ein
menadas ora en uorden. Cullas pegnas da quadrels da tiaracotga, vid las qualas
el veva il pli grond tschaffen d'introducir tier nus eis ei buc iu; ils nos
eran endisai cun la buna pegna scalegl, che vegneva era pli bienmarcau. En sia atgna casa ha el empruau cun la pegna da
tiaracotga, la quala ei reussida ad el stupent. Davart la fuorma ha el midau
pauc; sia pegna consista en duas parts ed ei pauc pli aulta, che las autras
pegnas ordinarias. Ils quadrels da
tiaracotga ein verds e mellens cun sempels
ornaments en ziczac; las curnischs ein stgirbrinas. En general ein las paucas pegnas ch'el ha mess en,
luvradas ora en in gustus art popular; las colurs ein messas ensemen
accordantamein."
Propi la rauba da marcanzia,
cun la quala el mava tras nossas vischnauncas era fetg sempla e senza bia
decoraziuns e biala fuorma. Sia rauba san ins parter en duas categorias. Tier
l'emprema auda la rauba da mintgadi: ruogs, scadiolas e „naschors", sco
ins di sin bien romontsch, e tut quei, dal ruog da matgs senza glasura e
decoraziun entochen tier la caffetaria. Ils tocs gronds ein stgirs, bunamein
ners, ils auters pli pigns, alv, cuts ni brin-mellens; ils ruogs da matgs ein
il bia verds. Quei ch'appartegn garnituras era la fabrica de Bugnei ualti
spargnusa, la vischala nera ei senza ornament, la clara vegn decorada cun in
tschupi da feglia verda, che fa endamen il stil empir dil Sep Antoni Deragisch,
ni era cun ina decoraziun da puncts. Las caussas pli originalas ein las
broccas, ch'el fabricava e ahe vegnevan il bia duvradas per metter en caffè.(Da
quellas ves'ins aunc tscheu e leu en casas da purs.)
Tier la secunda categoria san
ins quintar ina partida caussas da garnitura, sco parlets d'aua benedida,
crucifix, ch'ein aber luvrai ora plitost magher, partenent ornamentica e
finezia. Per finas lavurs er'el buca drizzaus en. Pli bein vesan ses „tentaschors" ora ch'ein la pli part stgirs ed ornai entuorn
entuorn cun ruosnas rodundas. Era las „ramas" da maletgs fabricadas ord
cordas turnadas en colur blau-violet ed alv, ein buca mal.
Cuortamein detg: La rauba che
vegneva fabricada a Tujetsch, era quintada per glieud, che leva rauba sempla da
bienmarcau, survetscheivla e duvreivla per mintga basegns e perquei duvrav'ei
era buca pli bia ornaments e firlefanzas. Clar eis ei che la rauba da
tiaracotga, che vegneva fabricada a Bugnei avon gleiti tschien onns era per bia
megliera che quella ch'ils parlers brattan en oz per lump'ed ossa.
Da deplorar eis ei tuttina, che quella firma, che furneva la vischala da Glion entochen Tschamut ha fatg negin progress, e ch'ella ei era buca sesviluppada e s'engrondida. Ozildi havess il Sep Antoni hafner, per in bienton pli cumadeivel da spedir sia rauba, va gie la viafier sur tut on entochen Sedrun!