La vischnaunca da Tujetsch - in purtret

Capitala: Sedrun

Territori
El tonscha da Garmischeras, sils confins da Mustér, entochen sigl ault dil Pass Alpsu e cumpeglia in spazi da 133.9  qkm.
Vitgs ed uclauns: Rueras, Camischolas, Zarcuns, Sedrun, e Gonda, Tschamut, Selva, Dieni, Bugnei, Surrein e Cavorgia
Igl onn 1947 ha la vischnaunca surpriu deffinitivamein igl uoppen dils signurs da Putnengia, casti a Dieni.

 

 



 


Historia dalla vischnaunca da Tujetsch
Per l'emprema gada entupein nus il num Tujetsch igl onn

1237. En in document ei in Wilhelmus da Tujetsch perdetga tier ina vendita da beins dalla claustra da Mustér. Pli tard anflein nus il num sco suonda: 
1259 Thiuesch,
1285 documents plaidan da Hugo e Wilhelm da Pultengia sco "ministrialis de Tivez". 
1300 Thivetz, 
1325 sepresentan ils vischins sco "vicini de Tuvez"
1390 Thifetz, 
1456 Igl anniversari da quei onn ed il "Rodel da 1555 dattan perdetga dalla structura da viver da lezs onns. 66 beins habitai ein d'anflar en l'entira val. Loghens sco per semeglia: Acla, Bigliel, Cadanal, Capeder, Claus, Catenschuns, Durtschey, Florin, Müren, Platta, Sax, Plonatsch, Isla, Nasslur, Mungut, Cascharolas, Cresta, Curtins, Balcunatsch, Oliva.
1538 Thyfetsch, 
1563 Dauetsch, 
1651 Tuytsch. 
Dapi ils 23 d'uost 1976 vala il num romontsch Tujetsch.

La colonisaziun da nossa val
Cronologia
Da sutsi, en da Mustér
1. Ils emprems avdonts han colonisau nossa val el decuors dil 9 e 10avel tschentaner. Els ein arrivai dalla val enasi suenter il Rein. La fundaziun dalla claustra igl onn 614 ha promoviu la colonisaziun da Surssasiala. Ils emprems colons han probablamein urbarisau la part giudem da nossa vischnaunca: Sedrun, Gonda, Camischolas. Lu era Bugnei, Nislas, Gravas e Mulinez.

Entras ils Gualsers
2. El 12 e 13avel tschentaner ein ils Gualsers arrivai en plirs trops sur il Crispalt (Cuolm d'Ursera, Pass Alpsu). Burgers, Burkharts, Jennys, Sniders e Zurggens ein secasai sin las spundas da Büel, Müren, Mülimat e Platte sisum la Val Tujetsch ella vischinonza da Tschamut (Z'Mut). Plinavon han els populau Selva, las spundas sur Rueras, Giuv (Jufs) Müllinären (Mulinatsch) Ortschöw (Nurschai), Müllair (Milar). Aunc oz dattan las schlattas Schmid, Berther, Monn, Hendry perdetga da quella derivonza.

Neu dil sid
3. El decuors dil temps miez tardiv, 15 e 16avel tschentaner succeda la tiarza fasa dalla colonisaziun en nossa val. Glieud arriva neu dalla Val Medel, sur Stagias. Nums sco de Medell, de Perdé, de Sogn Gagl, de Pelli (Pally) e Soliva tradeschan lur derivonza.

Ils Tujetschins vegnan integrai ella cuminonza dalla casa da Diu a Mustér
La claustra ha integrau ils colonists da l'entira val en lur domini e survetsch. Il territori dalla claustra tunscheva sur la Cadi e la Val d'Ursera ora.

1205 ei Tujetsch ina pervenda. La baselgia parochiala da Sedrun ei dedicada a s.Vigeli. Sia cumparsa hodierna deriva dils anno 1691. La biaras baselgias e capluttas dalla val dateschan  dil 17avel tschentaner.

Ils tscheins fier
Ils pursanavels furnevan alla claustra annualmein 5 quintals caschiel. Pervia dallas alps tujetschinas, ha ei savens dau dispetas denter la claustra e la vischnaunca. principalmein pertuccont las alps Val Giuv e Val Val. Quei documenteschan las biaras purgameinas. 1622 croda la dieschma per ils beins "denter auas". 1658 lai la calustra a tscheins lur minas da fier en la val.
Duront il 15 e 16avel tschentaner piarda la claustra sia forza politica. 1745/55 vegn la vischnaunca deliberada dalla dieschma. 1782 venda la claustra lur beins a Camischolas. 1861 cumpra il vischinadi da Tschamut libra lur alp dalla claustra da Mustér. Denton per 1866 ei la vischnaunca secumprada libra da pagar arvè per las alps Val Val e Val Giuv.

Svilup dil 19 e 20avel tschentaner
1830 - 1900   Gronda emigraziun en differentas tiaras  dall'Europa.
1850-  1920 Emigraziun els Stadis Uni America, ca. 300  persunas; entuorn ca. 200 persunas ein emigradas en Tiaratudestga, la gronda part en Baviera.
1862/63 Erecziun dalla via sul Pass Alpsu
1914   Il turissem entscheiva e sefar, fundaziun dil Club da skis
1918  L'Ovra electrica Sedrun ei vegnida baghegiada
1926 Avertura dalla Viafier Furca-Alpsu
1956   Entschatta dall'erecziun dallas ovras hidraulicas entras ORA
1959/1962 Erecziun dallas casas da scola a Rueras e Sedrun
1962  Runals a Dieni-Milez-Cuolm Val
1969  Cumprau e baghegiau ora casa da vegls s.Vigeli
1970  Megliuraziun ed arrundaziun dil funs
1972  Erecziun dil tschaler da schurmetg civil
1975  Plan da zonas ed uorden da baghegiar
1976 Midada dil num Tavetsch en Tujetsch (23-8-1976)
1975/76  Tgèsa communala
1979  Avertura dall'ovra electrica Val Giuv
1984  Avertura dalla serenera
1986  Avertura dil museum "La Truaisch"
1987   Ediziun dalla "Historia dalla vischnaunca"
1987   Cumpra dil Bogn cuvretg
1989 Baghetg niev vid Casa da vegls s.Vigeli

   

Surfatscha
Surfatscha totala
13 400 ha
133.9 km2
Alps e pastiras
5 650 ha
56.5 km2
Praus grass e maghers
700 ha
7.0 km2
Uauls
950 ha
9.5 km2
Terren nunproductiv
6 100 ha
61.0 km2

Altezia sur mar
Punct pli bass a Nislas 1230 m.s.m.
Punct pli ault Pez Tgietschen 3327
Sedrun 1450
Rueras 1404
Pez Giuv 3096
Pez Crispalt 3076
Pez Nair 3059
Pez Ganaretsch 3039
Pez Ault 3027
Pez Blass 3018
Witenalpstock 3016
Pez Rondadura 3015
Pez Uffiern 3013
Birchplanggenstock 3011
Pez Ravetsch 3007
Pez Badus 2928
Pass Alpsu 2044
Pass las Cruschs 2347
Pass Maighels 2420
Pass Tagliola 2399
Pass Bornengo 2631
Pass Vechio 2796
Pass Nalps 2750

Remarcabladads, atgnadads e raritadas
- Cuntrada magnifica
- Dialect, patua tuatschin : text resdau da Baseli Berther (1887-1970), registrau 1926
- Casti da Putnengia
- Maletg cun schuldau sin clavau a Dieni
- Skizza d'uiara dils Franzos sin casa da Giusep Monn a Rueras
- Cava da fier a Paliz/Nalps
- Caltgeras en Val Nalps
- Baselgias, capluttas e sontgets
- Fontauna dil Rein al Lai da Tuma
- Punts dalla viafier FO a Bugnei e Dieni
- Cascadas "Ils bauns" en Val Strem
- Gronds territoris da cristallas
- Alas fier da Cavradi cun renum mundial
- Centrala sutterrana dalla ORA
- Mirs da fermada a Nalps e Curnera
- Territori da schurmetg dalla flora Calmut
- Territori da schurmetg dalla natira Lai da Tuma
- Cava da scalegl Calmut
- Asil d'animals Londadusa/Caschlè
- Pegn special egl Uaul da Rosas
- Ustonza encunter la lavina a Rueras/Parvechel
- Crusch en memoria dalla lavina digl onn 1749 vid casa da Stefania Schmid a Zarcuns
- Fuorn da paun a Surrein/Foppas
- Museum La Truaisch
- Museum da cristallas

 

 

Cefras da habitonts
onn
1718
832
  
 
1730
798
  
 
1768
888
  
 
1778
811
  
 
1786
904
  
 
1791
994
  
 
1796
1097
  
 
1802
858
  
 
1803
900
  
 
1805
860
  
 
1808
900
  
 
1835
1116
  
 
1838
850
  
 
1848
879
  
 
1850
979
  
1860
863
 
1870
847
  
 
1880
782
  
 
1888
768
  
 
1900
810
  
 
1910
828
  
 
1920
867
  
 
1930
920
  
 
1940
1176
  
 
1950
1122
  
 
1960
*1855
  
 
1970
1273
  
 
1980
1329
  
 
1990
1337
  
  2000 1525  

31.12.

2005

**2005

 
31.12. 2006 **1914  

31.12.

 2010 ***1355  

 

 2011 ***1261  
Las cefras da 1850-2000 ein tenor igl Uffeci federal da statistica
* incl. luvrers jasters vid ovras hidraulicas a Nalps
** incl. luvrers jasters NEAT
*** senza luvrers jasters

Populaziun

Habitonts: (31-12-2010)
Total: 1791; da quei 1046 umens e 745 femnas.
Burgheis/domiciliai: 1261; da quei 626 umens e 635 femnas.
Persunas digl exteriur: 530, da quei 420 umens  e 110 femnas.

Lavur e fadigia
Industria da baghegiar e mistregn
40%
Industria
6%
Sectur survetsch e turissem
34%
Agricultura
20%

 
Dapli en anflas Ti en:  Tujetsch / Igl andament da sia historia
Cumpariu 1987; ediziun dalla Vischnaunca Tujetsch / plirs auturs
da retrer dalla Canzlia communala Tujetsch  7188 Sedrun