"Gl'entir Mustér stat mal per siu zenn grond ella pleiv, ch'ei nunspetgadamein fess. Ei era in zenn d'in tun veramein maiestus, che legrava tut tgi che udeva a tuccond quel." - Aschia ha la Gasetta Romontscha giu scret ils 17 da matg 1877 ed il medem sa ella turnar a scriver oz, pertgei la pleiv da Mustér porta la medema malencurada dapi ils 25 da mars, nua che siu zenn grond ei puspei sefess. ll zenn grond ei malsauns ed igl ei sco sch'ei fuss buca fiastas pli, e sez baras e sepulturas fan aunc pli grev senza nies zenn grond." Aschia audan ins savens a raschunond ils vischins ed ina pietusa, cordiala condolenza semuossa tier pign e grond.
E buca senza raschun pertgei il zenn grond da mintga pleiv pren viva part dalla veta d'ina vischnaunca sco negin auter, da dis da legherment e da tristezia, da fiastas e disgrazias. Igl ei perquei era nuot auter, ch'in act da pietad, sche nus dedichein ad el, al zenn grond e cun quella caschun era a ses confrars a S. Gion, in per notizias per memoria als convischins da Mustér ed a lur vegnendsuenter.
Gia 1338 raquenta la cronica dad ina baselgia da s. Gion a Mustér en honur da s. Gion Battesta. Nus anflein era differents plevons seculars a S. Gion avon che la presenta baselgia ei vegnida baghegiada, aschia per exempel in cert sur Gion de Pontaninga, sut il qual la filiala Medel ei separada da s. Gion 1456. Pér igl onn 1491 ils 22 da settember ei la pleiv da s. Gion vegnida incorporada alla claustra definitivamein. Ei savess esser, ch'igl altar gotic a s. Gada da 1489 derivass aunc da quella baselgia parochiala. Sur ils zenns da quella veglia baselgia a S. Gion savein nus dar neginas notizias.
La presenta baselgia da s. Gion ei vegnida baghiada da 1639 -1643. Uestg Gion Flugi VI ha consecrau quella ils 23 d'uost 1643, nua ch'era dus zenns pigns sin tetg sur il chor ein vegni benedi (die kleine glocklin auf dem klein Thürlin ob dem Chor). Quels dus zenns ein i alla malura tier il barschament dils Franzos e buca vegni remplazzai pli suenter.
Ils auters zenns sin clutger grond han giu dau pli gronds fastedis e cuosts e perquei era stuiu spetgar pli ditg. 1673 ils 27 da zercladur, pia dil temps ch'ils reverendissims paders caputschins pastoravan a Mustér e nua che reverendissim pader Hypolit fuva plevon, vegn ei fatg menziun, ch'ei seigi vegniu culau treis zenns a S. Gion en santeri dil maun encunter Cons, e tier quella caschun seigi la vanaun gronda da giutta da 41 fund, senza dubi dalla claustra, vegnida culada ora. - Sco ei para ha il zenn grond buca teniu ditg. Gia ils 15 da zercladur 1686 han ins stuiu turnar a cular il zenn grond per S. Gion e cun quella caschun era'in zenn grond per la baselgia da s. Placi. Podestat Gion Berchter (†1703), da quei temps ugau dils zenns, ha giu speciala premura e gronds merets en quella caussa. "Unter ihme ist in Summer 1686 dar Merkt zwischen ihme und dem Mr. Gieri schelenmacher -von ihme geschrieben." Pia fussen quels dus zenns vegni culai dad in cert "schelenmacher" Mr. Gieri..
Podestat Gion Berchter ha fatg vegnir il metal da Cuera ed ei staus buns en num dalla vischnaunca per il pagament als dus furniturs Stadtschreiber Otto Schwarz e Georg Storer. La summa, ch'el ha pagau en num dalla vischnaunea, ei stada 295 renschs per biebein 656 funds, ch'ins ha mess tier il material dil zenn vegl. Tier quei ha el aunc giu procurau per 204 funds zinn à 24 = renschs 81 "zu Leventine under Luorscha in Weltschlandt" e lu aunc fatg vegnir in zenn si da Cuera. Per tuttas quellas stentas e breigias, che podestat Gion Berchter ha giu da quellas varts, ha la vischnaunca da Mustér giu mussau creanza cun regalar ad el 1688 ina brel bien Veltliner. Enzatgei per enzatgei!
Quels sis zenns ella baselgia da s. Gion han teniu e surviu entochen il horribel barschament dils 6 da matg 1799 entras ils Franzos, nua che la baselgia ensemblamein cun ses zenns ein daventai in'unfrenda dallas flommas. Il cronist raquenta: "Ils zenns dalla faria a s. Gion eran da peisa: il grond 50 tscheners; il mesaun 35 tscheners, il zenn da rusari 20 tscheners, il pign 5 tscheners; dapli er'ei en clutger pign dus zenns pigns, buns e da fetg bien metal e da buna materia, cun buna ferradira e bein luvrai . . . . en clutger (grond) quels quater zenns d'ina concertura, la quala fuva ni da lunsch ni datier in semegliont tuccar, cun l'ura che deva e repeteva."
La catastrofa dils 6 da matg 1799 cun sia tristezia e donns caschunai sin tuts mauns ha naturalmein buca schau patertgar schi spert vid novs zenns. Duront quei temps han bein ils zenns da S. Placi ni da S. Gada stuiu gidar ora la pleiv. Tonaton han ins luvrau e giu quitau, che novs zenns resunien ton pli spert ella restaurada, quasi danovamein baghegiada baselgia parochiala. Ed il di ei finalmein arrivaus, nua che quater zenns novs ein puspei vegni culai en il santeri da maun stiva encunter Cons, sco il cronist di, "cun gronds cuosts, denton cun immens legherment dil pievel." Igl ei stau 1821, in serein e bi di d'october. lls reverendissims paders dalla claustra, il titular magistrat da Mustér cul reverendissim plevon dalla pleiv, pader Beat Ludescher, eran presents en santeri, ferton ch'in numerus pievel steva entuorn ordado en pietad e tgeuadad. Il culazenns era in cert Gion Battesta Monzini da Bergamo, in excellent meister en quels fatgs (vir in sua arte peritissimus).
Suenter esser stada preparada la massa buglienta ein il zenn pign ed il grond vegni culai igl emprem. Sco ei para ei vegniu derschiu memia pauc el model dil zenn grond ed ei vegnius ora mo cun treis onzas. Nuotatonmeins han ins saviu duvrar el ed ei staus buontad zenn en fuorma e tun. Silsuenter ein ils dus auters vegni culai e stau finiu cun il cul dils zenns per S. Gion, ha il medem meister culau sil medem plaz ils treis zenns gronds per Sedrun, il tun dils quals regorda ualti ferm vid il tun dil secund e tierz zenn da S. Gion.
Il zenn grond pesava 52 tscheners ed haveva il tun C ed era dedicaus a s. Gion Battesta; il secund cun il tun D, (tenor auters Cis) dedicaus a s. Carli e s. Michel il tierz cul tun E. (Es) dedicaus a s. Placi e s. Sigisbert; il pign cul tun G, dedicaus a Nossadunna dallas dolurs, pesond 17 tscheners.
Senza dubi ein ils zenns da s. Gion da 1821 ils emprems, che portan inscripziuns romontschas, e quei aschi edificont bialas, che nus savein buca far cunmeins, che schar suandar quellas.
Il zenn grond: Ils vivs clomel jeu,
Ils morts cumpognel jeu,
Tiel trug dedestel jeu,
Da stempradas auras visel jeu.
Sancte Joannes
Baptista, ora pro nobis
Il secund zenn: Schurmegia nus dall'aua,
Tempiasta, neiv e fiug,
Camonda che malaura
Sabsenti da quest liug
Carli e Mihel,
rughei per nus.
Il tierz zenn: Igl onn melli e pli
siattschien navontanov
La rabia dil schuldau franzos
Ils sis da matg ha dau il fiug;
Ah, strof Mustér, havend battiu culs
nos.
S. Placi e S. Sigisbert,
rughei per tuts.
Il zenn pign: Maria, nossa cara dunna,
Sco biars han viu cun grond temer.
Ha bargiu per la stortuna
Da ver en fiug tut il Mustér.
Nossadunna dallas
dolurs, roga per nus
Sche nus havein capiu endretg ina scartira veglia, sche han quels quater zenns custau alla vischnaunca circa 1685 flurins 7 rizzers, forsa suenter haver tratg giu las unfrendas privatas. Tenor lubientscha digl ordinariat episcopal dil 2 da fevrer 1820 ba la pleiv saviu prender 1140 flurins ord il fondo dallas capluttas per pagar in ton da quels cuosts.
Entochen che tut ei stau semtgau e rugalau vid zenns e clutger e tscherniu ora ils adattai padrins e las ventireivlas madretschas, aschia ch'ins ha saviu far fiasta, ein aunc entgins meins spirai. lna gasetta da Cuera scriva: "Mustér ha udiu per l'emprema ga siu niev bi tuchiez ils 25 da fevrer 1822; ils zenns secrodan oreifer bein." - Scadin cass ei quei stau in legreivel di per igl entir Mustér, sco gia la biala canzun en laud dils zenns novs da Mustér, fatga digl avat Anselm Huonder e cantada dil pievel, lai percorscher ord mintga cuors.
Igl ei in toc historia da Mustér en paterna, cordiala viarva. Nus schein suandar ella.
Tei legri, o Mustér!
E laudi Diu da cor;
Ti gaudas gie 'l plascher,
Con bein ch'il sun dat or.
Dils zenns, ch'ein uss culai,
Cun cuost ed er'quitau,
E schi bein gartigiai,
Ch'in vess gie mai maniau.
En quels ventga dus onns
Dil barschament enneu, ,
Sto ver gie pign e grond
Co Dieus ha nus gidau.
O cars zenns legreivels!
Vus essas la perdetga,
Che a tuts vers fideivels
Dieus seigi ferma petga.
Sche clamei pi'ensemen
Tuts ils parochians,
Per dar a quels l'enzenna
D'er'els esser unials.
Cun schenia 'ls puccaus,
Tener car Diu da cor,
Cu 'l proxim sco sesez,
Mai emblidar vi 'l strof
Mustér seigi Mustér
En tut sco vid'avon,
Il liug da residenza,
Mo buca dils puccaus.
Quei seigi nies quitau,
Schar scandels dad in maun,
Che schendran mo puccaus
Sc'in sa da vegl enneu.
Exempels vein nus aunc
Bein biars avon ils egls,
Ch'in tucca gie cun maun
Il strof da nos puccaus.
In spieghel eis ei quei,
Da mai schar ord il tgau,
Tgei peina greva sei,
La torta dil puccau.
Da claustra, vitg e hofs
En tschendra tut midaus,
Entras ils crius Franzos
Totalmein ruinaus.
O, sis da matg sgarscheivel
Digl onn navonta nov,
O, fiug zun bein snueivel
Ti rumpas aunc il cor.
Schein dad in maun il trest
Maletg da tala sort,
Dieus dat a nus confiert
Consola uss nies cor.
Tedlei empau nos zenns
Co i tuccan uss d'ensemen;
Mein pia el sogn tempel,
E tuts Iudeien Diu.
Rugheien er'da cor
Perdun per nos puccaus,
Dieus ei gie sigl altar
Sco bab dils combrigiai.
Sche seigien engrazieivels
Cun buc stridar Diu pli;
Vivin sco vers fideivels,
Affons dalla Cadi.
O zenns bein gartegiai!
La flur dil liug Mustér!
Sco trost dils combriai,
Dieus vegli mantener.
Il grond a nies s. Gion,
Igl auter a s. Carli,
Il tierz al bien s. Placi,
Il quart a Nossadunna.
Quei ein ils ss. patruns
De nossa pleiv entira;
Tras lur intercessiun,
Po'l dar a nus ventira.
Il tun teni naven,
Stempradas aura era,
Dei bein dabot sinzur
Cu 'l fiug less rumper ora.
Ils morts vus cumpignei
En quest liug benediu;
La notg nus destadei
En cass da mal pariu.
O cars nus da Mustér!
Tgei lein pomai dapli.
Dieus fa a nus oz ver,
Ch'el tegni nus aunc car.
Denton ha quella legreivla ed emperneivla harmonia a S. Gion buca cuzzau ton ditg. Tuttenina ei il zenn grond sefess. Il culazenns Monzini haveva giu garantiu ils zenns per in onn e dau lubientscha da tuccar els mintga di in'ura. Sco ei para ha la vischnaunca - per nies grond smarvegl - era giu fatg stediamein diever da quella lubientscha. Pertgei tenor il protocol da vischnaunca dils 3 da mars 1822 eis ei stau radunonza en baselgia parochiala, nua ch'ils dus calusters veders Gion Francestg Deflorin e Gion Battesta Venzin ein vegni confirmai cun la cundiziun, che uonn stoppien ei tuccar ina ura per di e per quella breigia da tuccar eis ei fatg ad els in minal graun da quater per fiug.
Il zenn grond ei sefess enteifer quei onn. Tgei di savein nus buca dir. Sco ei vegn raschunau fuva quei zenn grond pli liungs, ch'il present e haveva in tec breigia da puder sper la finiastra si. Meister Monzini ha stuiu cular il zenn danovamein sin siu quen. Duvrond el denton mo il metal dil zenn veder, ei il zenn grond da 1822 vegnius per in bien ton pli pigns cun la peisa da 4710 funds ed il tun denter C e H, denton per ventira puspei buontad zenn.
Stai vargai tut quels quitaus, fastedis e dis solemns, eis ei iu tut ruasseivel entochen miez matg 1877. Cheu sefenda il zenn grond danovamein e metta la vischnaunca en cuosts e fatalitads. Ils 15 da fenadur ei vegniu teniu vischnaunca pervia dil zenn grond. Igl ei stau dus meinis: 1. schar tagliar ora quei, ch'ei fess e duvrar vinavon; 2. schar cular danovamein e quei a) u cheu a Mustér ni b) tarmetter naven el. Tratg ora ina cumissiun, che ha procurau igl ulteriur, suenter esser stau decidiu da schar cular danovamein e tarmetter naven el.
Il respectiv cuntract ei vegnius fatgs cun frars Grassmayer a Feldkirch (S.Pieder) e suttascrets ils 20 d'uost 1877. Il zenn fess ei vegnius tarmess a S.Pieder e pesava "laut hiesigstädtischen (de Feldkirch) Waagschein 4714 fund" ed igl ei vegniu quintau à frs. 1.25 = 5892.50 frs.
Numnasontga dil medem onn steva il niev zenn grond per s. Gion exponius amiez il vitg Mustér, gia benedius ed ornaus si gustusamein. Uestg Amberg da S. Pieder haveva giu la buontad sin supplica dalla vischnaunca da benedir el avon ch'entscheiver siu viadi en la Cadi. Las soras da sur Gion Battesta Deflorin e da sur canoni Giachen Antoni Carigiet, oriundas da Mustér e da lezzas uras a Schaan e Vaduz havevan giu fittau si oreifer il zenn, avon che schar entscheiver il viadi ella patria. - Sco ils frars Wellinger da Schluein havevan giu menau il zenn veder da Mustér a Cuera, aschia han els turnau a menar il niev da Cuera a Mustér sin in ferm carr cun tschun cavals. Arrivond tier la Punt Russein han els giu empau tema, schebein la punt tegni carga e cavals e giu schau passar quels persuls igl emprem, stend els anavos, pesava gie il zenn tenor: "Waagschein von Chur 6010 funds". Denton han els saviu cuorer cun lev cor immediat suenter.
Il di dallas olmas suenter las funcziuns d'avonmiezdi ei il zenn vegnius tratgs sin clutger. Ils buobs han priu pil cantun dalla suga, mond tras la purteglia dil santeri, ferton ch'ils umens, giuvens e vegls, ein dai suenter cargond per la medema suga. Stend il zenn odembora, han ins empruau in tec siu tun. "EI tuna bein!" - Vegnend ils buobs cun il cantun dalla suga encunter il stradun dall'Alpsu, steva il zenn avon finiastra dil clutger. Quei tut ei stau daventau enteifer in quart ura. Las femnas han giu il grond plascher da saver mirar tier. Salvias da murtès ramplunavan dalla via lada. Tut ch'era cuntents e plein legria. Il cronist selamenta mo, ch'ei seigi buca vegniu cantau ferton ch'il zenn ei vegnius tratgs si. Denton lein nus schar raquintar la Gasetta Romontscha ord siu numer 45 dils 9 da november. Professer Placi Condrau, il padrin dil zenn, sa raschunar a nus quei meglier. Persuenter ha el era giu la speciala honur, ch'igl ei era vegniu tuccau cun il zenn grond sin las messas dil tierz per el. El scriva:
"ll niev zenn grond da Mustér ei gartiaus e fa stulir la melanconia per quel da vivon, ch'era staus fess. La pleiv ha giu concludiu d'adual prezi schar cular el tier Theus a Favugn, mo fagend frars Grassmayer da S. Pieder pli favoreivlas offertas, ei quella lavur d'entgins mellis francs vegnida surdada ad els. Ins supponeva, ch'il zenn fess pesassi circa 54 tschens, mo ei ha semussau, ch'el fageva mo 47 tschens, ferton ch'il niev ha ina peisa da 6038 glivras, el ei aschia il pli grond ell'entira Surselva. (Il zenn grond da Sumvitg da 1913 peisa 6140 funds.) Sco igl ei vegniu detg a S.Pieder ei quel in dils pli bials zenns, ch'ein enzacu vegni ord la culeria dils frars Grassmayer e tut tgi che ha viu quel sin siu viadi, ha admirau il bi e schuber cul. A Mustér eis el staus exponius ils dus dis dellas olmas, tut scheva: bials eis el, sche mo el ei era buns. Ins era aultamein spaniaus sin siu tun, e cura ch'ins ha lura tuccau el persuls e culs auters er'ei mo ina vusch, ch'el remplazzeschi vengonzamein siu preziau antecessur. Conclusivamein lessan nus aunc metter giu in public engraziament als premurai e bials mauns a Schaan e Vaduz, che han per affecziun encunter lur vischnaunca nativa, decorau gustusamein il niev zenn grond enten passar leu atras."
E puspei resuna ina biala canzun per memoria dad in poet nativs da Mustér.
Al zenn grond da Muster fess nunspetgadamein,
culaus a S. Pieder.
(Da pader Baseli Carigiet)
Vivos voco, mortuos plango, fulgura frango.
(Schiller)
Vivs jeu clomel, morts deploreschel, cametgs
spatizzeschel.
Zenn, ti grond, jeu tei salidel,
Beinvegnius tier nus da cor!
Dad arver tia bucc'envidel,
Lai udir tiu tun sonor;
Clom'ad in clamar,
Tei lein festigiar.
O, tgei mal mintgin senteva
Tiu plunschem d'udir leusi;
Cu l'ureglia strusch udeva
Tiu schemer sut grev marti!
Grond secontristar
Fess da tei anflar.
Novamein el fuorn ti siuas
Cul secund da niev suffrend
Schubers, bials el model liuas,
Heros valerus lischend
Ord la tgin'alzaus,
Tuornas schon battiaus.
Remess, cu eis puspei, sil tron,
Sco mentor nus avisa;
Tiu clom a tuts sco vidavon
Surveschi per devisa:
Grond Diu, ti dis gie tez: cun vus
Deletg jeu hai dad esser."
Clamai, lein pia premurus
Vegnir neutier e quescher.
Nies cor, noss'olma, tuts nos senns
Tier tei, o Diu sesaulzien!
Sin tes camonds, scamonds attents,
Vid ti'amur sescauldien.
L'inscripziun romontscha dil zenn grond da 1877 havein uns menziunau sisura cun las autras da 1821, secartend ch'ins hagi duvrau la medema tuttas treis gadas; probabel fuva l'invocaziun latina "Sancte Joannes Baptista, ora pro nobis" pli baul era romontscha.
Cun caschun, ch'ins ha schau cular il zenn grond 1877 eis ei era stau il raschieni da schar cular danovamein il zenn pign e midar siu tun G en F e lu fuss ei stau harmonia cun tschels treis ed ins havess giu eventual duas melodias, numnadamein cun schar naven il grond ni il pign. La calculaziun da midar entuorn il zenn pign havess custau, suenter haver tratg giu il metal dil zenn pign veder, circa 1260 frs. Quei ei denton buca daventau.
Tgei ha ussa il zenn grond da 1877 custau? Tratg giu la valeta dil material dil zenn veder ha el custau alla fin en tut 4499 frs. 19 rps. - Il metal dil zenn veder era vegnius valetaus 1 frs. 25 per fund, quel dil zenn niev ha custau 1 frs. 60 il fund. Per cuvierer quei deivet ei vegniu lubiu da prender 1000 frs. ord il fondo dallas capluttas dalla pleiv, silsuenter tratg si ina collecta voluntaria, il rest ei vegnius repartius sin ils habitonts ed ei ha tuccau aunc ca. 2 frs. per olma. - Frars Grassmayer han giu garantiu il zenn per in onn. "Donns caschunai entras accidents elementars ni cun tuccar malreguladamein ein sclaus dalla garanzia."
Ed ussa entra il zenn grond en funcziun. L'emprema ga, ch'ins ha tuccau el en uffeci ei stau ils 5 da november 1877, da bara per Fidel Monn da Cavardiras. E la davosa ga - ils 25 da mars 1916, quei di, sin il qual ins celebrava pli baul a S. Gion la fiasta titulara dalla "Cumpignia dalla miraculusa Nossadunna dallas siat tristezias", stada tschentada si dals reverendissims caputschins ils 3 da fenadur 1707 e sin la quala ei vegneva teniu ina interessanta biala processiun cun la crusch nera gronda, quater gedius, che purtavan ils instruments da crucifigar, las statuas: Niessegner en bara, Ecce Homo, Nossadunna dallas dolurs e nua che las siat Marias, la spada el pèz, suandavan cun s. Gion en agen costum da malencurada. Bia pievel jester vegneva neutier. Donn, ch'ins ha dismess els anno otgonta dil tschentaner vargau per gronda part quella interessanta solemnitad. Contas ga ha il zenn grond giu gidau a festivar quella fiasta?
"Il retg ei morts, viva il retg!" - aschia clamavan ils Franzos pli daditg, cura che lur retg mureva. Il zenn grond ei forsa buca mo malsauns, el ha survegniu podà ina frida mortala, aschia ch'ins vegn a stuer cular in niev, e perquei clamein era nus per conclusiun: Viva il niev zenn grond da S. Gion! - Il temps ei buca favoreivels per schar cular zenns, aschinavon ch'il metal ei vegnius aschi scarts e cars en consequenza dall'uiara, ed essend sin tuts mauns novas expensas. - Cun vender il zenn vegness ins ad acquistar momentan in grond capital, ord il qual ins savess schar cular pli tard in zenn tenor plascher. Denton la pietad per il zenn vegl vegn strusch a dar tier quei, e dasperas vegn igl ault prezi per metal senza dubi aunc a semantener ditg era suenter l'uiara. - Sco per preparaziun sin quella biala, custeivla, necessaria ovra savess ins forsa fundar ad interim in'uniun, ils commembers dalla quala sacrificassen mintga meins, lein metter 10 rps. Negin sencurschess da quell'unfrenda e tonaton: l'uniun dat forza, mantegn il tschaffen e porta era - daners!
Denton giavischein nus da tut cor, che S.
Gion stoppi buca spetgar memia ditg sin in niev zenn grond e che quel fetschi
cumpleina honur a siu venerabel e maiestus antecessur.