Las alps tuatschinas

La presenta survesta davart las alps tuatschinas cumpeglia quater lavurs che presentan la historia e tradiziuns davart las alps en Tujetsch

   
   

1 Enzatgei ord la historia dallas alps tuatschinas da G.Gadola
2 Notizias cultur-historicas davart las alps tujetschinas da pader Baseli Berther cumpariu en "Sin Cadruvi"
3 Las alps da Tujetsch da Gion Antoni Venzin, Rueras
4 La sera de pustretsch

In maletg dalla veta purila ord nossa biala Val Tujetsch

  

  

  

   

Enzatgei ord la historia dallas alps tuatschinas

 

Giacum Hasper Muoth, nies valent historicher grischun, ha dedicau ina da sias pli interessantas scrutaziuns historicas alla Val Tujetsch. Quella stupenta lavur dilucidescha denter auter era cuortamein la historia dallas alps tujetschinas. Il resultat da sias scrutaziuns ei cuortamein il sequent: Naven dil 16avel entochen all'entschatta dil 19avel tschentaner havein nus en Tujetsch alps da vischnaunca, sur las qualas ils vischins (la vischnaunca) disponan libramein, e dasperas alps feudalas (alps per tscheins), che appartenevan alla venerabla claustra da Mustér. Ord las alps da vischnaunca ei sesviluppau el decuors dil temps entras la distribuziun dils dretgs da quellas sils vischins, alps da pursanavels; pli tard han ins recumprau quels dretgs e puspei fatg or dad ellas alps da vischnaunca. Dapli han ins - entras vendita ad in jester, seigi davart la venerabla claustra ni davart la vischnaunca - era creau alps privatas. Quella sviluppaziun ha giu liug el 16avel e 17avel tschentaner.
Partenent il possess dallas alps tujetschinas, quei vul dir dallas alps sin territori tujetschin, seporscha e sepurscheva gia pli da vegl il sequent maletg: „Nalps da magher" e „Nalps da grass", Curnera e Cavradi ein gia daditg enneu ed ein aunc oz alps appartenentas a possessurs ordeifer la vischnaunca da Tujetsch. L'alp da Tschamut ei stada tschiens onns en possess dils Tschamuters, ferton che las ulteriuras alps tujetschinas eran ed ein aunc oz tuttas alps da vischnaunca.

 

Nus lein entscheiver cun l'alp sisum la val.

L'alp Tschamut. Quella apparteneva - tenor vegls documents, notizias cronicalas e restonzas da baghetgs - alla venerabla claustra da Mustér. "Landrechter Condrau manegiava schizun, che Tschamut fussi stau en temps antics in segneradi e che quel seigi pli tard vegnius fatgs si alla claustra da Mustér." (Notizia da pader Baseli Berther)

Per diever dall'administraziun dil purment dall'alp Tschamut, possedeva la claustra ina gronda casa a Tschamut. „Quella sesanflava grad spel baghetg (il nuegl) dils Stiafens Schmeds sil grep. Ella haveva duas stivas ed ina cuschina ed amiez la cuschina fuva in fuorn; la casa era fatga si tut cun quaderuns, stupenta lenna; neginas aissas. Il terment tschaler veva dus eschs; ins mavi cun carga e cavagl d'in maun en e da l'auter ora. - Davos quella casa eran talinas cun stermentusa lenna, ch'ins vevi pinau silla spunda encunter Scharinas." (Raquintau dad in vegl Tschamuter al giuven pader Baseli Berther.)

 

Anno 1398 ha la claustra da Mustér surdau l'alp da Tschamut al vischinadi da Tschamut per in ton tscheins-caschiel ad onn. Suenter han (entochen circa anno 1870) ils Tschamuters gudiu l'alp, quei vul dir tgi che veva agens praus e pradas leu. Quel che leva denton guder l'alp, stuev'esser propi da Tschamut esser sesents leu sur tut onn. Sch'in haveva praus a Selva, mo steva a Tschamut, sche stueva el pagar arvè, ton per tschuncheisma. - Remarcabel eis ei, ch'ils Tschamuters pesavan il latg ell'alp, ferton che las autras alps tujetschinas vevan mesiras. Il davos signun da quell'epoca ei stau Bisquolm Sep Antoni da Rueras, aug dalla mistarlessa Venzin. (Ord notizias da pader Baseli Berther)
Havend ils Tschamuters ina gronda e bial'alp e mo paucs fiugs e muaglia, han els da neuenneu priu si schetgs e cavals jasters (entochen 120 tocs per stad) e cheutras tratg ord lur alp onn per onn in bi daner, ch'els savevan bein duvrar.
Mo gest quella „surgudida" dalla alp - sche nus lein numnar quella caussa aschia - ei deplorablamein stada la caschun da dispetas e prozess.

 

L'emprema dispeta ha giu liug denter il vischinadi da Tschamut e la claustra; probabel gia el 14avel tschentaner. Ils Tschamuters pinavien la lenna digl uaul dalla schetga (Bannwald) ellas Foppas, per pagar en daners il tscheins fier alla claustra. (Notizia da pader Baseli Berther)

 

Essend ch'ils dretgs dall'alp Tschamut vegnevan reparti sils fiugs, havevan certins cun pauca biestga caschun da prender si biestga e cheutras far enqual rap. Quei vesevan quels cun pli grond muvel buca bugen e perquei eis ei da capir, ch'ei ha dau gia bien e baul dispeta denter els pervia dalla gudida. - Entochen 1808 vegneva ei partiu suenter funs e quei pretendevan certins per malgest. 1808 han las parts dispitontas giu per mediaturs, sgr. mistral Martial Schmed da Surrein-Sumvitg e litinent Berther da Mustér; quels han decidiu: che mintga fiug possi prender si ina vacca ed in stierl e tschei vegneva partiu suenter funs sco avon. (Mira era: Notizias da pader Baseli Berther)

 

Anno 1843 ha ei puspei dau dispeta denter vischinadi e particulars pervia dalla medema caussa. Mes perina han quella ga ils mistrals Cabernard e Venzin, e la cunvegnientscha ha stabiliu, che ei dueigi vegnir partiu ulivamein suenter fiug.

 

1865 ha ei puspei dau prozess pervia dalla partida; quella ga denter il vischinadi da Tschamut e la vischnaunca da Tujetsch. La davosa pretendeva ch'ils Tschamuters sappien buca prender si biestga entochen s.Gions (24 da zercladur), perquei ch'els gaudien pastira da casa dalla vischnaunca e castigiau els cun 20 frs. Ils Tschamuters protestan e renvieschan la peina. - Sin quei suondan duas mediaziuns ed in prozess, che stat lu eri, essend vegniu fatg cheu denteren in nuv! Ils Tschamuters han numnadamein, per saver pagar ora alla claustra il tscheins-fier (arvè), priu si dalla banca 2000.- frs. e mess sut l'alp da Tschamut (mo il „Cugn") sco pègn. Cun quei ei il prozess staus eri. (Notizias da pader Baseli Berther)
Agens dretgs e privilegis vevan las tegias privatas ell'alp da Tschamut. Ina da quellas sesanflava sin Val; quella dils Cavegns. Duas sesanflavan a Milez; ina da Giachen Antoni Venzin da Rueras ed ina da Hans Giachen Decurtins, Sedrun. Quels proprietaris da tegias havevan il dretg da vegnir a mises cun lur biestga e da guder las alps enzacontas jamnas avon cargar.
Quels spimavien las alps! Perencunter stuevien quels tals mantener il tetg dallas tegias, che vegnevien lu duvradas da tuts ils persunavels duront la stad. - Els emprems dus decennis da nies tschentaner ein quels dretgs, sin via da cunvegnientscha e prozess, svani per ina e per adina.

 

Quei onn denton (1865), en consequenza d'unfisusas dispetas e prozess, ha il vischinadi da Tschamut cediu si'alp alla vischnaunca sin via d'ina entelgientscha (empau sfurzada)! cun pagar frs. 12'479.-; 400.- frs, per fiug e cun surprender leutier 7300.- frs. deivet dil vischinadi.

 

Dapi quei onn (sco ei sedi aunc oz „dadains gl'uaut") seigien ils Tschamuters stai mal; avon erien ei glieud beinstonta! Avon l'expropriaziun dall'alp seschev'ei en Tujetsch: „A Tschamut stat in pur bein cun nuot rauba:" Ed oz?

Naven da 1866 (mira Gasetta Romontscha nr. 10, 1866) ha la vischnaunca da Tujetsch empruau da schar vi a tscheins quella bial'alp ad jasters, ch'ei era reussiu da temps en temps cun pli pigns e pli gronds intervals, entochen sil di dad oz.

Pertenent ils tiarms dall'alp da Tschamut, schevan ils vegls, ch'els mavien „sco l'aua tila enta Maighels ed udevi quella part all'alp da Tschamut tochen en sigl ur; il lag da Maighels udevi medemamein aunc all'alp da Tschamut." (Notizias da pader Baseli Berther)

 

L'alp Cavradi, situada sur Selva videnasiviars, da vart dretga (cu ins va anen) denter Tschamut e la Preit Curnera, apparteneva ina ga a sgr. scarvon Deflorin da Tschamut. Quel ha giu duas feglias ch'ein maridadas anoragiu e che han lu cumpatg fatg si quell'alpetta cun ses 30 dretgs alla pleiv da Trun. (Pli bia mira: Historia dalla vischnaunca da Trun, da Pieder Antoni Vinzenz.)

 

L'alp Curnera udeva da sias uras alla venerabla claustra da Mustér; tier Curnera udeva era Maighels, ch'ei oz in'alp dapersei. Ils 27 d'october 1487 ha igl avat Joannes da Mustér schau vi a tscheins Curnera (sco feudum) a sgr. Joannes de Manzett d'Ursera, in parent dalla famiglia ministriala de Moos (che fuva il medem temps era burgheis da Lucerna) per la summa da 300 flurins. - Tschuncont'onns suenter, ils 12 da fenadur 1540, ei l'alp Curnera, senza Maighels, „cristalis et mineralibus abundantem" vegnida vendida da avat Paul Nicolai per 400 flurins ad ina corporaziun da vischins dalla Val Leventina. Anno 1913 ei quell'alp entras cumpra finalmein puspei vegnida en mauns da marcadonts tujetschins e d'in Sogngagliés: Sep Antoni e Gion Antoni Decurtins e Sonderegger; dapi 1938 ei quell'alp en possess da mo dus possessurs pli: da Sep Antoni Decurtins (ina tiarza) e dad Ignaz Gadola (duas tiarzas). - Dal temps ch'ella udeva als Leventins, vegnevan quels cun lur biestga sul Passo Vechio (2715 m) neuasi e giuaden Curnera. Ils davos decennis ch'ella udeva aunc a quels, schevan ei vi ella a privats: al pigrè, sco era plirs onns alla vischnaunca da Tujetsch. Curnera ei ina spaziusa, stupent'alp cun fina jarva per biestga schetga. (Pareglia cheu era: Walram Derichsweiler, Vom Lukmanier durch Val Cadlimo ins Tavetsch. Jahrbuch des Schweizerischen Alpenklubs 52avla annada 1917. pagina 38).

 

Val Val e Val Giuv

En possess dalla claustra eran medemamein las alps da vaccas Val Val e Val Giuv. Quellas vegnevan da vegl enneu schadas vi e gudidas sco feudum dals vischins da Tujetsch. Partenent Val Giuv, scriva pader Justus Berther en sia cronica dils Berthers: „1579 ist Jakob Brechter, alter Sekelmeister fürsprecher und interessiert gewesen mit dennen nachpauren und inhaberer der Val Giuv, wegen käss, wider Apt Christian" (v. Br. 178).

 

Ord in manuscret, tschentaus si igl onn dils Franzos (1799), da pader statalter, legin nus il sequent partenent il tscheins-fier dallas duas alps sura numnadas: "Vall und Vall Giuvf muss jährlich 600 cr. (crenas!) gutten feissten Käss. Seit anno 1782 hat das Gotts-Hauss geld anstat Käss genommen, sine praejudicio den Käss zu fordern, wan dem Gotts-Hauss gefällt. Bis anno 1799 ist... jährlich R. 180 und 2 R. (renschs?) im Kuche."

 

Alla fin da november 1804 ed all'entschatta da 1805 ei vegniu secunvegniu denter la claustra e la vischnaunca da Tujetsch, che las duas sura numnadas alps sappien vegnir gudidas e vendidas mo als Tujetschins. Quei onn ei era vegniu statuiu danovamein e renovau avon il magistrat ed avat da Mustér, che ils da Tujetsch hagien da pagar vinavon las 600 crenas caschiel per Val Val e Val Giuv „ ... locatio alpium in Tavetsch sc. Vall e VallGiuv pro anno censu 600 casei grassi in natura, et cum antiquis privilegiis solvendi.- (v. Acta Capitularia 1799-I818 p. 82).

 

Partenent quels privilegis era ei manegiau aschia: ils dad alp astgavan tschentar si en retscha las magnuccas sco ei plascheva alla fin dalla stad. La claustra veva il dretg d'entscheiver en in cantun nua ch'ella leva a prender il caschiel, quei vul dir las 600 cr. che udevan ad ella: mo en quei cantun ch'ella veva entschiet stueva ella cuntinuar a prender ora entochen che la peisa fuva ora. Perencunter havevan ils Tujetschins il dretg silla perdanonza da s.Martin on claustra. Tier quella marenda vegnev'ei neuadora entiras plunas, Tujetschins, pertgei che quei di devan ei era giu il caschiel grass. - Igl emprem marendavan en claustra mo ils pursanavels da quellas duas alps, mo cul temps è aunc geraus, mistrals, salters etc. etc. Quei vegneva mintgamai ina cara marenda per la venerabla claustra e perquei eis ei buca da sesmarvegliar, che la claustra, depauperada en consequenza dall'uiara dils Franzos, empruava da vegnir libra da quella mulesta. Contractivas en quella damonda han perquei giu liug da 1806 entochen 1813, mo quellas han menau tier negin resultat. (Mira: Acta Cap. 1799-1813, p. 95, 96, 102, 103, 105, 131, 135, 139 e 171). Ils Tujetschins levan nungrazia ceder dalla marenda da s.Martin; perquei ha la claustra pagau ora 1866 quei dretg cun 2000.- frs. per ina e peradina.

Da l'autra vart eis ei medemamein da capir, ch'ils vischins da Tujetsch eran è vegni unfis da pagar arvès e tscheins-fier derivonts dal temps miez e ch'era els empruavan da vegnir orasut a quellas grevezias. Entgins resultats en quella direcziun han ei gia giu pli baul: „Anno 1622, sut avat Sebastian de Castelberg, ei la dieschma pils beins „denter auas" (Val Milar e Val Bugnei!) vegnida pagada giu, „(Mira: pader Baseli Berther: "A Camischolas p. 27) Dapi ils anno 1839 entochen 1866 han las vischnauncas dalla Cadi - e denter quellas era Tujetsch - entschiet a pagar giu peradina ils tscheins fier dallas alps appartenentas pli baul alla claustra. Igl emprem mava quei denton buca da sesez: „Las vischnauncas dalla Cadi, che han da pagar alla claustra da Mustér tscheins-fier datier da 1000 frs., vessen cumprau ora quel, mo insistent il convent sissu da far pagar ils 25 avels dil tscheins annual, ein las contractivas puspei interruttas." (Nova Gasetta Romontscha 1859, nr.14).

Essend denton quella questiun aschilunsch madirada, han ins teniu la dira - e gia quei onn entschiet a pagar ora il tscheins-fier. Aschia legel jeu ord ina copia fatga da pader Baseli Berther d'in manuscret ord igl archiv dalla vischnaunca da Sumvitg: „Il tscheins-fier ei vegnius pagaus giu alla claustra enteifer ils 3 onns successivs 1859, 1860 e 1861. - La norma suenter la quala la summa ni il capital vegn quintaus, ei: il 25 dubel dil tscheins annual. Per exempel in tscheins annual da 3 frs. dat in capital da 75.- frs." (Archiv dalla vischnaunca da Sumvitg M.B. nr. 76)

 

Anno 1866 ha era la vischnaunca da Tujetsch finalmein rugalau quella caussa, sco pader Baseli raquenta en la sura citada scartira: „Principalmein vevan las alps da Tschamut, Val Val e Val Giuv da pagar mintg'onn arvè: l'alp da Tschamut 142, Val Val e Val Giuv 600 crenas caschiel grass en rauba ni 18 rizzers (3 raps = in rizzer!) per crena. Quels tscheins ein vegni pagai giu 1866."

 

Dapi quei onn (1866) ei la vischnaunca da Tujetsch possessura da tut las alps sin siu terrirori, cun excepziun da Curnera, Cavradi, Nalps da magher e Nalps da grass.

      

Las duas alps en Val Nalps

Sco ins sa prender ord la cronica claustrala da pader Augustin Schuoler (p. 160) udeva quell'alp a sias uras alla nobla famiglia dils signurs da Putnengia. La cronica citada raquenta: „Hercules Capaul da Flem, il qual haveva maridau ina feglia ord la nobla schlateina de Pontaningen e possedeva ils praus da quella famiglia en Tujetsch ha 1544 fatg novas pretensiuus per l'alp da Nalps situada en Tujetsch .Monsignur avat Paulus aber ha refusau talas malgestas pretensiuns e surdau quella fatschenta alla radunonza a Trun tenida dal president dalla Ligia e ses derschaders, ils quals han refusau quella maldueivla pretensiun da Capaul e dau la finala sentenzia en favur dalla venerabla claustra."

 

Nossa cronica plaida mo d'ina „Alp Nalps"; il num „Nalps" stat el plural. Basta, oz e gia dapi vetas da glieud ei la Val Nalps dividida en duas alps: „Nalps da magher" e „Nalps da grass".

Nalps da magher ei oz in'alp da pursanavels, alp da vaccas cun 110-120 dretgs ed auda a pursanavels d'Acletta (atgnamein stuess ins scriver "da d'Acletta"), Segnas e Mumpé-Tujetsch, pia a pursanavels dils vischinadis, che stattan il pli damaneivel da quell'alp ualti allontanada. Quell'alp ha treis midadas e bunas untgidas els uauls da Perdatsch e Surrein-Tujetsch. - Nalps da magher ei stau l'emprema alp che Mustér ha introduziu la zentrifuga. - Las uiaras e suaradas che gliez ha dau, dess ina raquintaziun humoristica-sanguinusa d'emprema classa! Nalps da magher ei ina buna alp da vaccas, mo bia megliera ei sia sora schumalina davart seniastra dil „Rein da Nalps", numnadamein:

Nalps da grass, proprietad privata dalla venerabla claustra da Mustér. Quella alp vegn schada vi per tscheins ad in affitader (gia dapi decennis a sgr. Battesta Huonder-Friberg, Segnas.) Ella porta circa 180 schetgs e 600-900 nuorsas. Ils schetgs stattan bein „Enta Grass". Els han treis midadas: Odem, Serengia e Tuma. Las nuorsas pasculeschan il bia sur Tuma enado, sillas „Tuors", sin "Paradis" ed egl „Uffiern" - e beinduras fan ellas nuota nuidis enqual viseta allas pallas da Curnera! Las duas alps da Nalps vegnan spartidas dal „Rein da Nalps;" Nalps da magher ha siu „Regulativ"; nus fagein attents sin quel per tut tgi che s'interessescha pli detagliadamein dalla caussa.

 

 

 

 

Notizias cultur-historicas davart las alps tujetschinas

 

Ei era ina dumengia d'atun suenter viaspras a Sedrun. Sin Cadruvi er'ei denton vegniu pli e pli vit. Beinenqualin era serendius a casa. Denton mirond pli exact, eran ils umens aunc adina ils biars leu, plitost sin in maun, ell'umbriva en differentas gruppas. Quasi tuttas caschadas havevan oz da trer ensemen il latg ed ils pursanavels da mintga alp stevan ussa ensemen e rugalavan giu quella fatschenta.

Ils "Signurs", ils "Magnancs" ed ils "Purs" - aschia semumnan ils pursanavels dallas treis caschadas dallaval - quels stevan per part leu sin Cadruvi e per part giu davos casa da scola, nua ch'ils "Tschamuters" fuvan era damaneivel. Ils da Culmatsch - gia da natira empau egl ault - eran si sper la casa dil Vigeli da Cadruvi, ferton ch'ils da Cuolm Cavorgia stevan humiliteivlamein leu sut sper ina pluna quaders vi encunter il Drun.

Da tschentaners enneu ha la vischnaunca da Tujetsch giu in agen cundrez cun sias bialas alps, cunzun cun il quen per la gudida. Cheu vegn ei menau in exact quen senza pupi ni tabla, senza tenta ni rispli, senza num e senza cefras. Curios, mo tonaton gest aschia. Ins vegli perdunar a nus, sche nus selubin da descriver il cundrez dallas alps en Tujetsch empau pli detagliau per saver far lu ton pli capeivel il trer ensemen il latg, cun il qual las differentas gruppas dils pursanavels s'occupavan ual sin Cadruvi.

Tujetsch ha tut mo alps cuminas e dumbra pressapauc 400 vaccas. Quellas vegnan cargadas duront temps da stad - per ordinari naven da s. Placi entochen biabein l'entschatta d'october - en treis alps: Val Val, Val Giuv e Cuolm Cavorgia cun lur differentas midadas. Tier las vaccas audan mintgamai era las genetschas , en tut circa 200 tgaus, che vegnan denton adina separadas dallas vaccas e cargadas en atgnas alps entochen vi encunter miez settember. Culs 26 da settember (pli baul ils 20) stat ei liber dad ira puspei cun ses armauls, nua ch'ins vul. Enzacontas vaccas e genetschas vegnan tenidas en mintga vischinadi a casa, seigi per il latg, ni per duvrar per bov, ni era per schar haver ellas pli bien. Pli che dus tiers gronds astg'ins, tenor uorden da vischnaunca, buca tener a casa temps da stad. Ferton che Val Val e Val Giuv han mintgina treis caschadas cun circa 60 vaccas per caschada, ha Cuolm Cavorgia mo ina caschada cun circa 35 vaccas.

Mintga diesch onns vegn ei fatg ni renovau igl uorden dallas alps. Cheu sa mintgin prender alp nua ch'el vul. Per ordinari s'annunzia ins per quell'alp, nua ch'ins ha il mises damaneivel. Cheu ein ils tiers endisai e sch'ei crod'en malauras odem la stad, sche han ins nuegl ed in pugn fein siu, senza ir a runond. Tujetsch ha numnadamein ils mises sin pastira, ch'ei en bia loghens el medem temps pastira dad alp. Ual dasperas sesanflan ils praus pils mises, sin ils quals ei vegn denton mai pasculau temps da primavera.

Cun prender alp schabegi'ei naturalmein savens, ch'ei vegn memia bia tiers en ina ni autra alp.Cheu ston ins ughegiar la sort, cura ch'ei vegn ulivau las alps, che daventa mintg'onn sil di da s. Gion suentermiezdi a Sedrun. Tgi che la sort tucca, sto ceder ed ir en in'autra alp per in onn. L'auter onn sa el puspei turnar anavos ell'alp, ch'el haveva priu primarmein, sch'ei plai ed en cass, ch'ei fuss puspei memia bia vaccas en quell'alp, sche sto el buca ughiar pli la sort, entochen che buca tuts pursanavels han fatg il tur ed ughiau la sort. Sa in pur brattar alp cun in auter da pressapauc medema quantitad armauls, sche stat quei liber. Ed aschia davent'ei, che beinenqual pur ei onns ora ella medema alp.

Per ordinari audan 14-16 purs tier ina caschada, che ha siu agen tenercasa. Cheutier auda en emprema lingia il cautegia. Quel vegn dessignaus dils pursanavels el pustretsch alla fin digl onn. Il bia va quei uffeci en roda. Il cautegia ha da reger e dad haver quitau per ils fatgs dalla caschada. EI ha da pladir la fumeglia - paster grond, paster pign e purtger- ha da procurar per il sal, da mirar che las midadas vegnan fatgas e da tener quen quellas. Dat ei en ina gronda malaura ni neivs, sche havess el da serender igl emprem ell'alp ni da tarmetter in representant. Croda ei en enzatgei extraordniari ell'alp ni maunca ei enzatgei, sche ha la fumeglia da sevolver ni da schar saver il cautegia.

Il resti ni uorden, che sedrova per la tegia dattan ils pursanavels denter els, empau per in. Quei, sco era las midadas, che mintgin ha da far per la stad ora, vegn fixau era il di da s. Gion. Per mintga vacca, buna ni schliata, vegn ei dau in curtè dad alp. Allura, tgidat ina sadiala, l'auter ina binera; in la cazzetta, l'auter ina cozza; in la sigir, l'auter dus plumatschs; in il burtget da groma e quel da latg, ferton che l'auter furnescha la brocca, ed il caz furau; in il turschet, dartguir e burs da sal, l'auter il mistrer (mistral) cun in madrat eav. Quel che habitescha onz damaneivel d'in uaul furnescha las furschettas.Sulettamein per il priel e la panaglia, che in ni l'auter pur posseda, vegn ei pagau enzatgei tscheins, per il priel circa 10.- frs., per la panaglia 1-2.- frs. La suppia da mulscher ha mintga paster da purtar sez; per il "pur" ha quel, che ha da caschar igl empren da procurar.

Concernent las midadas, sur las qualas ei vegn tratg la sort e nua ch'ei croda sin treis vaccas ina midada, ni 1.- fr. per tgi che sto ni sa buca far, davent'ei, ch'ins sto far il sternem da letg, l'auter ir cul priel; in purtar in buordi curtès, l'auter la panaglia, in ir beinschit cul "mistral" (mistrer) en in'autra midada, ferton che dus auters han forsa in di la honur d'enferrar ils pors.

Il di dalla cargada, che vegn fixaus sin vischnaunca, vegn mintga pur cun sias vaccas e cun igl uorden, ch'el ha da dar - tut bein nudau culla noda casa - ell'alp sez.El surdat e recamonda ses armauls e siu fatg al paster grond, il qual surpren ussa il quitau per tegia e caschada.  Il cautegia sco era il pur, che ha dad ir igl emprem vid il latg, ein era cheu e gidan tenor meglier saver e puder.  Ei vegn fatg uorden en tegia, scuau ed ulivau il tschaler, sbuglientau e tschentau ils curtès.  Ils pasters caveglian vi lur fagots, emprendan d'enconuscher las vaccas, principalmein quellas, che mintgin ha da mulscher, 25 il paster grond, 16 il paster pign, 18 il pur. Il purtger sto gidar il pur ni il paster grond, sch'el ei capavels da mulscher, ni sto silmeins metter giu latg tier aunc ademplir siu uffeci da tener en stavel.

Beinenqual pur ha aunc da far attents ils pasters sin quei ni tschei, ch'appartegn sias vaccas. "Mia naira è empau da dira, tilla magari enqual'ièda. - Quella co dat da tiams en tiams in tec tschuf dad in tet; mungia giu bégn ella. - Te stus vai in tec gl'egl sen mia blaua, la vo ugen dapersai e quai aun la notg. - Mia melna tscho o unflau in tec ina tgomba davus, - sa betga cu l'o fatg, ungi'ain in tec in per tschaveras cun quell'aua tscho; a schi vess da vegnir mender, sche la savai mè. - Te Gion Antoni, sche té as in tec peida, scha rabetscha empau lenna sen quei de, tg'ju a de cascher; ju sun in pover!" Aschia ein ils quitaus quei di. Surdau e recumandau lur tiers, lur fatg principal, als pasters ed era al Segner, tuornan ils purs sediscurrend sur quei e tschei a casa. Vegli il Segner pertgirar l'alp da disgrazias, schar star saun e far prova las vaccas!

En Tujetsch han ins il bia negins signuns ed era buca tschalers ellas alps per salvar si il purment.  Cheu va mintga pur sez ad alp e rugalescha il latg quei di ni quels dis, che la roda ha tuccau el.  Quella roda u gliesta vegn fatga per l'emprema gada da mintga caschada il di da s.Gion, ni la dumengia sissu e quei tenor la sort. Sin 20 crenas (25 funs) latg in di, sin 40 crenas dus dis ed a. v. tenor la quantitad latg, che las vaccas d'in pur dattan.  Cheu sa lura mintgin trafficar ell'alp cun il latg da quei di sco el vul -  "tenai pletost sel piun ne sel magnuc, schè envarna fetg ne mu pauc, fa in gron ne in pign geri", - grad sco el vul, igl ei siu. El sto mo dar adatg, ch'el schubregi bein la vischala da latg, cunzun ils curtès, sinaquei che siu successur vegni buca en conflict cun il "cucu".  Quei fuss schiglioc ina snueivla zanur per el.

Cun il caschar entscheivan ins il tierz di suenter la cargada. Quei di vegnan era ils pors catschai ell'alp, sin duas vaccas in.  Ins surdat e recamonda quels al purtger.  Avon che turnar a casa sa mintgin beiber latg ni penn per stizzentar la seit, ch'ei ha fatg da vegnir siadora cun quella tuntignusa, stinada cumpignia.  Ussa tucc'ei al purtger dad haver in bien egl e da far in tec beinschit, entochen che quella famiglia ei sendisada e vegn bein perina dador tegia.

Il pur, ch'entscheiva cul caschar, ha era da dar ils dus emprems dis la spisa alla fumeglia. Persuenter retila el dalla caschada 12.- frs., cura ch'ei vegn tagliau pustretsch. Aschiglioc vegn mintga pur quei di, ch'el ha il latg beinmarvegl naven da casa cun tuaglias, blahas, sac da tschagrun, cuagl, empau ris ni pulenta en in satget ni forsa era enzatgei cuschinau per dar solver, sco era cun buna maglia per ils pasturs. EI cascha lu, l'emprema stad il bia duas ga per di, tila panaglia e rugalescha la tegia. Sera e damaun mulscha el las vaccas, ch'il pur ha da mulscher, fa solver l'autra damaun e dat marenda per quei di en sac als pasturs, paun e caschiel, savens era ina buna buccada carn criua vitier. EI pren lu siu fatg, magnuccas, pischada e tschagrun sco era la maglia, ch'ei vanzada e fa cun quei tut cul blah da cantuns sin moda pratica il buordi ni la carga per serender a casa. Ei il buordi buca memia grevs, sche vegn el purtaus si dies, schiglioc meinan ins quel cun bov ni sin in carret a maun en ina canastra cun empau strom suten a casa sia. Daferton vegn in auter pur cun siu fagot dad esch tegia en e fa il medem.

Il quen dil latg, che vegn menaus en tegia tschavera per tschavera, daventa sin suandonta moda.  Avon ch'entscheiver a mulscher vegn la stadera da crenas fermada si a mesa tegia vid las lattas da curtès.  Cun quella vegn il latg dallas vaccas da mintga pur pesaus.  Leu speras, el mir ni sin ina cruna, sesanfla la stiala da latg ed il cunti dil paster grond, cun il qual ei vegn nudau ni tagliau en mintgamai la peisa dil latg suenter haver tratg giu la sadiala.

La stiala da latg consista ord ina buccada lenn, il bia draus ni culeischen da circa 15 cm lunghezia e 3 cm el diameter. Secund il diember dils pursanavels dalla caschada vegn quella buccada lenn dulada ora en 5, 7 ni 8 cantunadas. Silsuenter vegn quel daus colur, per ordinari cun rida cotschna ni enqualga era cun flurs melnas ni blauas. Il moni dil cunti fa lu neidi las fatschadas tut ch'ei tarlischa. Allura vegn ei tagliau en ina profunda cava a miez il lenn entuorn entuorn. Da mintga maun da quella cava vegn ei fatg si cun in cunti da bien péz sin mintga plat la noda casa d'in persunavel. Quella survegn aunc sco ornament sura e sut ina leva, fina cava, che vegn denton fatga avon che tagliar ora la noda sezza. Aschia formeschan las nodas ina sper l'autra mintgina in bi quadret. Sut la noda vegn Iu tagliau en sil liung per miez il plat giu ina leva cava, che tonscha bunamein tochen giudem.

Ussa, in tagl tagliaus en e tagliaus ora sut la noda traviers la cava liunga, ha la valeta da diesch crenas, che vegn denton era numnaus "ina crusch". In tagl mo tagliaus en e buca tagliaus ora munta tschun crenas ni "mesa crusch". Autras singulas crenas e mesas crenas vegnan nudadas si giu bass el cantun da maun dretg, la crena cun tagliar en e tagliar ora, la mesa crena mo cun tagliar en senza tagliar ora. Aschia havein nus per exempel silla stiala cun crusch, II. tabella, tier la noda A. 72 ½ crenas latg = 7 cruschs + 2 ½ crenas; noda P. 46 crenas = 4 ½ crusch + 1 crena.  Ils quarts vegnan buca quintai.

Survegn la stiala denton in ornament, sco per exempel in tgau, in clutger, ina crusch etc., sche vegnan las nodas partidas en per ordinari in tec autruisa, denton buc adina. La mesadad dallas nodas vegnan tagliadas en immediat sut igl ornament, l'autra mesadad amiez il lenn, aschia che la figura, igl ornament, resta adina sisum.

Per nudar si il latg las tschaveras en tegia han ins stialas plitost grossas, meins bialas e buca dadas colur. Ei il latg, ch'in pur gauda in di ni dus ni treis dis ensemen sin quella stiala, sche zuglia il paster grond quella bein bufatg en in fazalet ni en sia capetscha da tingalin e pren en sac cun el, cura ch'el va la damaun cun las vaccas ord stavel. Duront il di, in'uriala da buna peda, ferton che las vaccas schaian ni cauman, porta el vi quei quen sin in'autra bein regulada stiala, che vegn surdada al pur, che va l'auter di a casa cun siu gudiment. Quella stiala cuntegn il quen dil latg, ch'el ha gudiu da ses conpursanavels e porta perquei era suten sia atgna noda. Quella lavur, ch'il paster grond ha cun quellas duas stialas numn'ins "prender giu latg", ina lavur, che sto vegnir fatga cun gronda exactadad. Perquei dictescha per ordinari in auter cumpogn mintgamai la summa da mintga pur al paster grond ed alla fin vegn ei confruntau il quen dalla stiala nova cun il quen dalla stiala vedra, schebein tut seigi gest. Laschond las nodas vegn ussa il quen dalla stiala vedra dulaus naven e quella fa aunc per in per dis il medem survetsch en tegia.

Denter ils pasturs dat ei beinenqualin, che ha in oreifer inschign, in agen talent, da tagliar ora ni far stialas da latg. Buca cun pauca satisfacziun e legherment surdattan els famusas, plascheivlas stialas als purs, che tegnan quei per ina speciala honur. Sper las semplas, ordinarias stialas vegnan autras turnicladas ed ornadas e muossan sin excellenta moda il gust e senn estetic da beinenqual giuven cumpogn. E quei ton pli, che quellas lavurs vegnan tuttas fatgas mo cun in sempel cunti e senza negin model.  Aschia vegn ei fatg stialas cun tuor, cun clutger ed ina rucla lien, stialas cun crusch e stialas cun differents tgaus ed auters ornaments. Natural dattan talas stialas empau lavur dapli e vegnan fatgas mo da temps en temps, per far in legherment ad in pur, per esser engrazieivels ni era per tentar in "magnanc" ni forsa perfin per tarmetter in salid allas feglias dil pur giu casa, che han giu tarmess si in aschi bien solver ed ina aschi stupenta marenda. Sil mund dat ei dapertut siu pertgei e perquei, - era sisum las alps.

Ussa, cun ina ni duas da quellas stialas en in maun ed en l'auter maun in bien cunti e beinenqualin aunc cun ina buccada rispli en bucca, stevan oz ils purs sin Cadruvi en las differentas gruppas e tergevan ensemen il latg. Aschia numn'ins il quen, che vegn rugalaus denter ils purs d'ina caschada las dumengias sin Cadruvi. Avon ch'ina roda dil latg ei mintga ga finida, vegn ei mirau con latg mintga pur ha gudiu ni caschau da l'auter, ei vegn scuntrau e tschentau si ina nova roda, nua che quel ha dad ir igl emprem a caschar, il qual ha dad haver il pli bia latg dils auters.

Il quen cun quellas stialas ei sempels, fetg sempels. Per exempel: Ils Giachens han gudiu quei di ni quels dis, che els han caschau 56 crenas latg dils Heleners, ferton che ils Heleners han survegniu 63 ½ crenas dallas vaccas dils Giachens quei di ni quels dis, ch'els han giu il latg.  Ils Giachens taglian pia naven sut la noda dils Heleners quellas 56 crenas cul cunti e nodan si, sch'ei plai, leu 7 ½ cun rispli, ch'els han aunc da haver dals Heleners. Ils Heleners encuntercomi taglian naven sut la noda dils Giachens mo 56 crenas; 7 ½ restan per enzenna, ch'els debiteschien aunc ton als Giachens, il qual deivet vegn lu pagaus ni scuntraus tier la proxima roda. Il nudar si il dabien cun rispli stat liber ed ei mo ina moda nova, dalla quala ins saveva nuot pli daditg. - Ei ina stiala vita, q. v. d. ha ella si neginas crenas pli, sche ha ella era negina valeta pli. Ins fiera naven ella ni surlai als affons per schar far termagls.

Suenter che tuts pursanavels han rugalau lur quen in cun l'auter, vegn ei tschentau si ina nova roda, nua ch'il cautegia ha da scriver si ils nums, sco ils purs han dad ir sil suenter vid il latg. Quella gliesta vegn tarmessa cun l'emprema caschun ell'alp per schar surdar al paster grond. Da tschentar si quella roda dat ei beinenqual difficultad, pertgei igl ei grev da saver far endretg a tuts tgaus. Ferton che scadin pren beinbugen il latg l'emprema stad, sehonan ils biars pauc da prender quel, cura ch'ei va encunter igl atun, nua ch'igl ei mo ina pipa latg e tonaton las medemas spesas e ceremonias. Era enqueran ils biars da buca restar debiturs alla fin, nua ch'ei sto vegnir pagau anavos tiel pustretsch per ordinari tschun raps per crena. Quei vegn mintgamai fixau gia all'entschatta tier l'ulivada. Sch'ils biars van plitost nuidis firaus e dumengias vid il latg, sche dat ei tonaton enqual filosof, che preferescha grad il firau ni la dumengia, nua ch'el metta via, tenor siu quen, il pli pauc.

Havend rugalau la stiala e tschentau si la nova roda, ina liunga ni ina cuorta, sco ei fa basegns, vegn ei aunc tedlau sin remarcas ni reclamaziuns, ch'ein vegnidas ord l'alp, ni ch'il cautegia anfla per bien da far. Baul ei quei ni tschei en schliet uorden, baul maunca ina caussa, baul l'autra. Quella ga han quels e quels da far midada, l'autra gada auters ed aschia vinavon.

Sil di dad oz, la tiarza dumengia, haveva negina caschada enzatgei apparti. Ils da Val Giuv havevan giu endamen da vegnir gleiti ensemen, quei vul dir neu da Tschamut e giu da Culmatsch. Il cautegia da Cuolm Cavorgia haveva fatg attents, ch'ei stoppi aunc vegnir cumprau in sac sal per la caschada.  Era cul tschentar si la nova roda er'ei iu dapertut pulit. Sulettamein quels da Cuolm Cavorgia havessen ins detg, ch'els hagien giu ina gada enzatgei pli dad ault. Denton er'ei stau mo quet dad in da Culmatsch, che mirava beinduras giu sin la pluna quaders.

Las treis caschadas da Val Val havevan concludiu oz il davos da far enferrar ils pors ton pli gleiti e giu supplicau ils pursanavels, che hagien da far quella midada, dad ir enasi en cuort, essend vegniu detg, ch'ei seigi gia stau pors, tochen ora giu Putnengia vid truffels. Las femnas da Rueras fetschien sfracs!

Era il starler grond dil Tgom fuva staus giu oz a messa. El turnass ussa bugen puspei ella bassa cun sias genetschas, pertgei leusi entscheiv'ei a semagliar empau da liung. Perquei havev'el era detg leusi al starler pign: "Ju stu i giu in'ièda a da ina tulenada." El tschintschava ussa sin Cadruvi cul cautegia. Plirs purs havevan cattau adagur el ed eran vegni neutier per dumandar tgei lur genetschas fetschien.  "Tge fo la mia? Tge fon las mias?" Il starler ludava. "lls tiers stattan bégn, on fatg ina stroda pruva, i en plein tgarn. La tia è ina dallas meglieras. Tia blaua è serefatga, té gnanc enconuschesses ple ella. Dentaun, i è nueta taun dareit maglia, las munglassen betga pègèra, ju stess mal. I fuss bien, sch'ins savess gleiti turnar anno cun ellas." - Quei era sia parola, schegie ch'ei era aunc maglia pli che avunda. Denton ils purs enconuschevan beinavunda lur vegl starler e schavan tulanar el vinavon.

Il starler haveva era saviu purtar la nova, ch'ei seigi stau si avon paucs dis tut discusamein marcadonts, che hagien mirau las genetschas. Quei era emperneivla aura pils purs e beinenqualin studiava gia suenter, cons marenghins la sia pudessi valer.  "On i era mirau la mia?" damonda quel e tschel il starler.  "Ge, ge, ju a è stiu mussar ella; i on è nudau se la tia!" Aschia consolav'el ils purs, il bien starler, ch'era pigl auter in um versau en fatgs dad alp.

Ei era s. Silvester 1902. In vegl bien amitg vegn dad esch en per salidar ed agurar in legreivel niev onn.  Nus havein tschintschau da quei e da tschei, denter auter era dallas bialas alps da nossa vischnaunca.  Plidond dalla rendita da quellas remarca igl amitg casualmein: "La stiala da latg han ei dismess ussa, il quen vegn menaus sin pupi." - Entschiet cun quei ha Duri Riedi da Rueras 1901, ch'era quella stad paster grond sill'alp da Tschamut. Ils pursanavels da Cuolm Cavorgia han entschiet cul pupi per la stad 1902, pia manteniu in onn pli ditg la venerabla stiala.  Ussa vegnan las crenas ni funs latg, - pertgei la veglia stadera da crenas vegn era a stuer ceder cul temps, - screts si en in carnet, nua ch'il num e schlatteina dil pur stat. Quei carnet resta adina en tegia. Per il pur, che vegn a caschar vegn ei mintga ga tratg ora il quen sin ina buccada pupi, nua che las nodas figureschan aunc ad interim enstagl il num. Las dumengias da stad vesan ins ussa ils purs sin Cadruvi cun in toc pupi rubigliau a fagend quen. Tgi tegn quel encunter in mir, l'auter encunter in esch; tgi sin sia schanuglia, tgi sto metter siu cudisch d'oraziuns suten per saver vegnir a riva cun sia bilanza. Alla finala fa quella zensla pupi si ina tuttavia miserabla tschera.

Nus savein strusch dir con malemperneivel quella nova midada ha supriu nus, con mal quei ha fatg a nus. In usit aschi vegls, aschi sancziunaus da nos perdavons, aschi pratics e gests, aschi interessants e ton sco nus savein d'anflar negliu sil mund, auter ch'en Tujetsch - dismetter quei tut en ina, senza hau ni miau - quei havein nus buca saviu capir, e capin aunc oz buca.

Pertgei ha la stiala stuiu ceder al pupi? Nus havein anflau neginas autras raschuns, che la cumadeivladad dils pasturs per buca duvrar in auter plaid. Pertgei draussa, in cunti ed ina buccada rida cotschna dat ei bein aunc en nossa vallada?  La lavur per la fumeglia dad alp ei era buca vegnida pli gronda, ch'ins havess buca temps da far denter en ina stiala, ferton che la pagaglia ei carschida per in bien ton naven da dus, treis decennis. Dasperas purschess la lavur cun la stiala ina biala ed instructiva occupaziun per in giuven pastur, la veta dil qual ei beinduras, malgrad tutta poesia, aunc monotona avunda leusi sils cuolms.

Nus havein giu caschun da tschintschar cun plirs purs ariguard il dismetter la stiala e tuts han exprimiu lur malcuntentientscha cun il niev cundrez da pupi.  "Quai è nuet, ina butgeda pupi, tg'in so betga nua metter." "In o nuet ainta maun e qu ins o da tra anziamen, sch'on ins nuet sustegn!" "Ina butgeda usche on ins gleiti piars." "Nus turnain a manar ain la stiala." "Quai devan ei mai schè i sut." - Aschia tschintschavan ils purs.  Schebein els han la curascha da turnar a menar en la stiala en lur alps, vi jeu buca dir.  San ins haver speronza? Sch'ils purs vulan, pertgei buc? Ei mass fetg lev e nus lein viver da quella speronza!

Nus lessen buca dir e nus havessen saviu capir ed emblidar, sche quella midada fuss daventada tier ina u l'autra viulta d'impurtonza cul quen pil purment da nossas alps, sco per exempel sch'ei fuss vegniu ina gada da quella, da baghiar tschalers ellas alps e da metter si versai signuns, che capessen e tractassen il reh e fin purment in tec pli raziunal. Nus fussen era ferm perschuadi, che la rendita, schibein en quantitad sco principalmein en qualitad, purtass tgunsch ora ils cuosts, ch'ins havess forsa cheutras dapli. Tujetsch cun sias biaras e bialas alps, cun tontas vaccas e massa cauras, duess buca stuer cumprar "piun e magnuc", anzi saver exportar.  Ed il fin, excellent product da nossas alps, tractaus in tec pli alla moderna, savess levmein far concurrenza a scadin product dad autras cuntradas ed acquistar in renomé grad sco il mèl ed ils buns "magnucs tgaura".

E tgi sa, fuss ei buc era pli raziunal e pli avantagius da renschar en cascharias cun agens tschalers e signuns per il temps da primavera en gronds mises, sco per exempel a Scharinas, Milez, Mulinatsch etc.? Conta lavur e ceremonias, che mintgin ha cun siu fatg, vegness ei spargnau e lu, - neve Onna Catrina, tgei figura fagess aschia ina magnucca, gronda sco la roda dil fallun da Rueras, visavi ad ina partida dils usitai hulers, tamplers dalla primavera cun bia crusta e pauc maguol ed aunc da differenta buontad! - Denton, quei ei mo patratgs, patratgs sur ils quals mintgin sa far cun temps e peda sias atgnas reflexiuns e calculaziuns. - 

Il niev vegn, il vegl sto ceder. Aunc enzacons onns forsa ed ins sa en Tujetsch strusch tgei ina stiala da latg vegli dir. E cun la stiala svaneschan era plaun e plaun las interessantas nodas casa. Suenter ina generaziun vegn la stiala ad esser ina raritad strusch da far capir. Gia ussa van jasters per la vischnaunca entuorn e cumpran, sch'els survegnan, stialas vedras per in bi daner. Nossas stialas ein per jasters fetg interessantas e quasi nuncapeivlas.

Ferton che nus scrivevan questas lingias havevan nus entginas stialas da latg sin nossa meisa.  Tut che ha admirau quella curiosa buccada lenn. Pli ch'in e pli che dus amitgs studiai havein nus schau lignar, tgei quei pudessi esser e la risposta fuva: "Franc idols", q. v. dir pigns fauls dieus, ch'ins venerescha en tiaras selvadias!

En tschien onns san ins era en Tujetsch nuot pli dad ina stiala da latg ed ins tschontscha lu leu forsa da quella, sco nus tschintschein oz il di dil barlot si Caschlè ni dil Mattias tudestg, che mava da Rottenberg en a cavagl sin in buc alv . . . Il niev vegn, il vegl sto ceder, denton sche mo il spért da nos buns vegls resta!


Pader Baseli Berther ha rimnau ina biala partida dallas pli interessantas „stialas da latg", che sesanflan oz ella biblioteca romontscha dalla venerabla claustra da Mustér. Quellas han gronda valeta e vegnan tenidas en salv sco in scazi custeivel.  

 

 

 

Las alps da Tujetsch

 

La vischnaunca da Tujetsch ha biaras e bialas alps e quei buca mo pervia da sia situaziun alla culminaziun dalla val anteriura dil Rein; grondamein d'engraziar havein nus quei al spért conservativ da nos perdavons, che han tras tuttas burasclas manteniu nossas alps sco proprietad communala. Cun excepziun da duas alps: Nalps e Curnera (alps privatas!) e Cavradi dalla parvenda da Trun, audan tuttas alps sin intschess da Tujetsch alla vischnaunca.

Las quater alps dapresent gudidas cun vaccas: Val Val e Tiarms (2156 m); Cuolm Val (2056 m); Val Giuv e Culmatsch (1700 m); e Cuolm Cavorgia (1964 m). L'alp Tschamut dapresent affittada, ha il vischinadi da Tschamut cediu 1865 alla vischnaunca sin via d'entelgientscha (frs. 12'479.-) 400 frs. per fiug e surpriu 7300.- frs. deivet dil vischinadi. Tgom, Nual e Mut vegnan gudidas cun genetschas (110-120 tocs). Val Strem e Maighels gaudan duas tiarzas dallas stiarlas (circa 160 mugias). Maighels fuva propriamein l'alp da stiarlas e mutgs, tochen 230 tocs, aschiditg sco Tujetsch teneva aunc da quels. L'autra tiarza dallas stiarlas gaudan la Val Milar e Caschlè. Cuolm Davi ei dapresent è schaus vi.

 

Strusch ina caussa, entochen en nos dis, vegn ad haver dau aschi bia da far en vischnaunca sco ual la repartiziun dalla gudida dallas alps. Mintga tons onns fuva, ed ei aunc oz, da renovar la roda dallas alps. Per regla cuzzava igl uorden diesch onns, mo pervia d'ina midada ni l'autra, la caschun da saver schar vi in'alp, ni auter, ha ei era dau en pli cuorts intervals midadas digl uorden. Cun caschun d'ina revisiun digl uorden vegneva savens risviult gl'entir sistem da repartiziun e stagiada. Las bunas alps vegnevan adina gudidas cun vaccas; denton enqual perioda vegneva dau vitier Nual e Mut e lu aunc mess las genetschas cun las vaccas. La suprastonza cun delegai dils vischinadis ni dallas alps tschentan si igl uorden e stagiada dil diember da biestga. La vischnaunca acceptava gl'uorden enqualga pér suenter diversas midadas.

Havevan ins l'idea ch'ina alp seigi engraviada pli fetg, ni la biestga ina stad freida ni schetga stada pli mal en quella, fruntav'ei ch'ei vegneva dau en fetg paucs tiers per quell'alp ed ei stueva lu cun agid dalla sort vegnir tratg en tochen tiel diember stagiau ni ulivau. Il medem pur stueva midar mo in onn. Il dretg da prender alp nua ch'ei plascheva, era adina garantius. En general stat mintgin cun sias vaccas, (ils schetgs dattan buca ton da far!) nua ch'el ha mises, pia nuegl e fein nua che las vaccas ein endisadas. Sin s.Gion (24 da zercladur) ha mintga cautegia da prender si ils armauls da ses pursanavels e quei di vegn ei lu sin vischnaunca „ulivau" las alps. Pia repartiu il diember total, dau en sin fundament dalla stagiada; dapresent 100 vaccas per las treis alps da vaccas (Cuolm Cavorgia 60 vaccas ni genetschas). Cun veglia ni cun la sort sto l'alp che ha memia pauca biestga vegnir cumpletada. Suenter vischnaunca fan las caschadas dapersei radunonza e fan lu la roda da mulscher, ils rots dad ira per pischada mintga 10-12 vaccas, tilan ora las midadas tgei mintgin ha da dar ad alp. Per far cura cargar, era da vegl enneu usitau da dar vischnaunca la dumengia la pli maneivla da s.Placi. Ussa vegn ei cargau empau pli gleiti; ils emprems dis da fenadur, sche l'aura fa bien. 1918 han ins saviu cargar per ils 18/19 da fenadur. Era descargau vegn ei ussa empau pli baul. Tschels onns stevan las caschadas ensemen entochen dar lartg (=ira per bual), che vegneva aunc ils 8-12 d'october. L'aura fageva schliet e la lavur da prender si il fretg s'entardava ed ins schava dar fein els mises la fumeglia dad alp. Suenter ils 24 da settember sa ussa mintgin prender sia muaglia ord l'alp sin pastira da casa, ni ira en siu mises. Ein ins pulit anavon cun la lavur, sche cloma il cautegia ensemen ils pursanavels la dumengia entuorn ils 24 da settember ed ins secunvegn lu da „prender dapart", quei vul dir schar vegnir a casa las vaccas da sia caschada. Sch'il paster sa vegnir cun matg a casa, meina el cun la detga parada sia pugniera e miseriera dalla val ora! L'auter di vegn ei lura partiu ora il caschiel. Quei di, ch ei vegn fatg „da prender dapart", vegn ei era mess cautegia, che daventava antruras era sin vischnaunca. Per las alps da schetgs ein ei tochen 1921 vegni eligi sin vischnaunca, magari onns ed onns ils medems (il pli bugen marcadonts da stiarls); ussa vegn ei tratg ora culla sort.

L'interessanta e poetica sera da tagliar pustretsch, descretta avon enzacons onns, ei deplorablamein dismessa, dapi che nus havein signuns ellas alps; il quen vegn fatgs ora dals cautegias e la quota da scadin partius ora en scret. Mantenida ei la sera da pustretsch mo els vischinadis; mo pli pils pasturs da casa!

 

 

Moda da gudida

La moda primitiva da guder las alps fuva quella da paschentar la stad era las alps cun il muvel tut ensemen, sco quei daventa aunc ussa els mises tochen cargar ad alp. Ins saveva ira cura ch'ins leva, mo in temps stuevau ins tener tut il muagl, deno vadials ed armauls per far bov, si ord la pastira da casa e mises e quei tenor uorden da 1811 e 1814 tochen s. Barclamiu. En general cargava mintga fiug sin l'alp la pli maneivla da siu mises, essend era la tegia dad alp tegia privata. Sch'in ni l'auter leva denton empruar in'autra alp, steva ei sura ad el da far quei, mo astgava el buca midar pli che treis ga alp (uorden da 1811).

Igl uorden da 1840 fixava da suenter 4 dis stuer star tutta stad ella medema alp. Ferton che quei modus dad ira ensemen cul muvel sill'alp ei aunc ozildi en pratica vi gl'Uri ed el Valeis sura, ha quei sistem pegliau fin en Tujetsch 1840. Gliez onn concluda la vischnaunca ils 2 da zercladur da puspei schar ira culs armauls ad alp nua ch'ins vul. Pli tard duei ina cummissiun fixar cu ira en las midadas aultas. Sils 14 da zercladur presenta lu la cummissiun treis projects per la gudida dallas alps. In fuva da parter giu las alps e pastira da casa sco avon dus onns e prender alp gl'otgavel da Sontgilcrest. Nus havein pia il mussament, ch'ins haveva gia empruau il sistem da zavrar ils armauls en l'alp. In auter fuva dad in cert temps mundiar (= frietar!) tuttas pastiras da casa, pia ira cun tut ad alp. In tierz project fuva da schar liber da guder, sco gl'onn avon.

 

Igl emprem project da reparter las alps per guder ha giu quei di il pli. Mo gia ils 28 da quei medem meins, vegn quei conclus bess culs peis ensi e schau ira mintgin nua ch'el leva cun siu muvel. La biestga da casa denton vegn messa sut in pastur da vischins. Ins leva nuota ceder da quei sistem, che caschunava neginas spesas. Il pur pertgirava sez, ni in buob e caschava sez; sch'ei fuvan plirs matei en roda. Quella fuorma pretendeva in raschuneivel risguard purtaus d'ina veglia tradiziun. Cuolm Davi per exempel fuva l'alp dil plevon e d'enzacons signurs, che vevien fatg si leu ina stalla. Ord quels temps ein aunc restadas las tegias privatas sin terren d'alp: enta Strem, Val Val, Tgom, Stavelsecs ect. Aunc bia suloms e nums da stavels derivan da quei temps.

 

II sistem da caschadas, nua ch'ins pladeva ils pasturs communablamein, ni magari era aunc signun, vegn ad haver entschiet 1845/46. (1862 han ins pervia dalla zoppina aunc schau guder las alps nua ch'ins saveva). Sch'ins veva buca gia avon en in'alp in l'autra fatg „in di da mesiras", sche senza falir en quella perioda. Cu exact igl ir a mesiras ha calau en Tujetsch, essan nus buca vegni d'eruir. Il num „Plaunca da mesiras" ei denton aunc oz semantenius en tuttas alps da vaccas. Pli tard vegn ins lu ad haver pesau mintga di il latg cun crenas e nudau sin las interessantas „stialas da latg" e mintgaton „tratg ensemen", fatg quen dil latg (Mira: pader Baseli Berther, Sin Cadruvi).

 

Paster grond havevan ins onns ora il medem, il pli savens umens vegls, pasters da professiun. In da quels deva scola gl'unviern, in auter era calger ni veva zacons tiers manedels. Da quels pasters ei semanteniu beinenqual risdada. Il Tiner mava aunc culla entira caschada giu „Palla gronda"; il "läufer" mava aunc dal trutg suten dalla Val Ruinatsch, ni en dal Plat si. Els mantenevan ord tradiziun ed experientscha bien uorden en tegia, nua ch'ei vegneva mintga auter, ni mintga 2-3 dis in auter pur a caschar. Interessant fuv'ei pils pasters da mirar, co quel ni tschel sinschignava e trafficava. Enqualin veva da schuffa da mulscher sias vaccas, in auter era mana cagnaus da schar ir ord stavel las vaccas, in tierz stueva schiglioc vegnir marschei dal paster per vegnir a cantun cul caschar. In'alp ni l'autra, per exempel: Cuolm Davi, "l'alp dils signurs" havev'era signuns enqual perioda. En general vegnevan ils purs a caschar nuota schi mal; caschavan ei gie era la primavera sez, sco quei daventa aunc uss els mises. Sch'in pur en las fuolas emblidava da metter si il bandun pign dalla panaglia, ni sche la schuffa deva afuns, ei quei discletgs, che san aunc adina capitar. In signun che slamegia ni ha buc il dretg quitau, sa en ina stad far 5-600.- frs, donn. Per buna part ston ins schar valer la pretensiun dils vegls, che las vaccas devien in pli dariet latg e fagevien era prova ad alp. Quei pudeva derivar dallas pli pintgas caschadas e lu principalmein ch'ellas fuvan buca pervesidas gl'unviern aschi delicat sco ozildi, pia era buca mulschidas ora.

 

Igl onn 1905 ha la vischnaunca puspei giu da preparar ina revisiun digl uorden d'alp ed ha surdau ad ina cummissiun d'elaborar in niev. Igl onn suenter ha in in'autra cummissiun giu il pensum da metter neu in plan da ameglieraziun tenor gl'uorden d'alp. Quei pareri ha lu purtau il sistem da pladir signuns per tut las quater alps da vaccas cun ina stagiada da 108-110 vaccas per alp Val Val e Tiarms, Cuolm Davi-Muschaneras, cun tschaler communal en Val. Lu Val Giuv-Culmatsch ed alp Tschamut cun tschalers a Surpalits e Mulinatsch.

 

Pli tard ha lu era Cuolm-Cavorgia survegniu tschaler a Perdatsch. In spért da progress era levaus. Forsa havevan era las bunas experientschas fatgas cun las cascharias baghiadas 1903 els vitgs gidau tier quella midada. Ils purs savevan ussa star vid il fein enstagl ira forsa ils pli bials dis vid il latg. Empau ina spina fuva il pustretsch, che fuva tiel sistem da purs mo 5-6 frs. per vacca ed ussa 20 -30 frs., in ton suenter latg. Ils davos onns ha naturalmein il subsidi federal pil latg reduciu in bienton dallas spesas. Mo ils avantatgs da ver signuns eran buca da snegar. Avon che la stad seigi ora saveva il pur ira per la pischada, panazuns bein rugaladas e fluridas; igl atun tut siu purment en bialas magnuccas da biala fuorma e pasta. Ils purs fagevan la magnucca en fatguir senza funs. 25-30 cm aults; vevan pia negina pressa sco ussa. Enqual magnucca mava lu ora en tschaler sco rasials, in'autra restava sco in crap.

 

En l'alp Tschamut han ins zacons onns era giu empruau cun la zentrifuga, che spargnava da lavar in'entira cumpignia curtès. La zentrifuga vegn era ad esser stada la raschun, ch'ins ha entschiet a cargar cauras en las alps da vaccas per metter tier al latg sgarmau il latg caura per far caschiel. Era las autras alps, che vevan buca zentrifuga han cargau mintga duas vaccas ina caura. Aschi d'engrau che quei fuva per la qualitad dil caschiel, han ins lu tuttina calau da metter ad alp cauras cun las vaccas suenter ina perioda da diesch onns. Ina raschun vegn la pli gronda lavur, che quei deva pils dad alp ad esser stada; mo lu era ils differents sistems da quintar il latg caura. Ina caschada quintava 100 kg latg caura, 80 kg latg vacca, in'autra 100 kg latg caura 120 kg latg vacca e deva lu mo caschiel pil latg caura.

 

Tier la revisiun da 1933 ha la vischnaunca designau l'alp da Cuolm Davi per alp da cauras e schetgs (sterglenam).

 

Quell'emprova fuss segiramein stada d'impurtonza, sch'ella fuss secumprovada e cul temps menau tiella fabricaziun d'in famus product d'export per nossa val. Davart il signun vess ei buca muncau, mo las cauras stevan buca bein, gnanc ils schetgs e vegnevan aunc ualti caras da metter ad alp, aschia ch'ins ha stuiu desister da quei e vegn il Cuolm Davi ussa schaus vi sco alp da nuorsas. Era Cuolm Cavorgia carga buca pli cauras ad alp, ferton che la zentrifuga ei aunc leu en diever sco suletta alp da vischnaunca, che ha quei cundrez.

 

Amegliuraziuns

Che l'idea d'amegliurar il terren e tras quei carschentar la rendita ni far pli cumadeivel il guder, ei buca naschida sin las alps avon che giu ella bassa, ei capeivel. Ins vegneva a far enqual trutg, mundar enqual plaunca. Igl uorden da 1818 fixava da luvrar dus dis per fiug sin pastira da casa ed in di per fiug ell'alp per amegliurar tscheu e leu. Cun menar dutgs, sco a Nual e lu principalmein cun midar sulom dallas tegias han ins runcau ora brutg e bostga per las alps entuorn. Il midar tegia era savens ina lavur da strapaz. Igl autur da questa lavur seregorda aunc bein co las alas-tetg squitschavan il schui, schegie che 10-12 umens eran vidlunder. Per quella lavur, che stueva vegnir fatga ualti savens, deva ei perfin specialists denter ils purs. In era miradur, in auter capeva da far la furnascha d'arschela, in era capavels vid il tetg ni schiglioc, aschia che la lavur mava aunc ualti spert. Il midar tegia vegn ussa strusch pli en damonda, tuttina han nossas alps aunc grondas tendas brutg e bostga, oravontut ellas alps da maun sut: Tgom, Nual e Mut, lu era la spunda dils „Bruis" da Culmatsch. Ei valess franc la breigia d'empruar da ragischar ora ina spunda; il pli sempel fuss barschar ora. Mo sco ei vegn detg: la difficultad seigi lu il seplantar ora puspei e sch'ins fa nuot eis ei segir, ch'ei tuorna a crescher en bostga. Quei seschass prevegnir cun segar zanua pli ault ina pala schubra da pastg e runar quel sin quei toc arsentau e rasar ora leu el.

Igl onn 1873 ha la vischnaunca giu numnau ina cummissiun da tschun  commembers per amegliuraziuns en las alps. La lavur vegneva messa si suenter biestga: dus schetgs - ina vacca. La lavur cumina fuva lu fetg minima e separada en lavur d'alp e lavur cumina da vischnaunca entochen 1886. Silsuenter ei lu tut vegniu mess en in fatguir. 1878 han ins giu rugalau la via vedra da Sudada si per las alps da Val Giuv e Cuolm Val ed era studiau la damonda da far ina via dalla Rufna da Dieni enasi Mulinatsch. La vischnaunca ha lu 1899 concludiu da baghiar quella via da Putnengia ed uaul Tschuppina si. Quels ch'eran aunc i cul bèret (duas lattas sil carr davon) ni cun sliusa per l'autra „via", savevan apreziar la via nova finida 1903. Pli da vegl astgava vegnir transitau quella via cun armauls mo ina ga ensi ed engiu; per cass da neiv per suenter 24 uras. Stueva in midar pli bia, stueva el ina dalla pastira Malamusa e Liets en. Aunc suenter esser baghiau la via ha ei dau dispeta pervia da quei; il Cussegl Pign ha denton decidiu per liber transit.

 

L'alp da Culmatsch veva scart dad aua cun in sulet pultaun per tegia e perquei ha la vischnaunca entras lavur cumina schau menar ora en canals l'aua dalla gonda (1892), il qual conduct ei lu 1933 vegnius midaus en bischels da fier. 1912 ha quella midada era survegniu ina pulita vietta naven da Liets, ch'ins sa uasa ira si cun bèret da cavals cun la lenna. Era a Cuolm-Cavorgia han ins 1893 menau ora aua da Nalps, essend secunvegniu cun Nalps per la via fatga lu e pagond 100 frs. Gl'onn vargau ha la vischnaunca acceptau in project da menar ora cun bischels serrai quell'aua.

 

Per l'alp dil Tgom, alp da genetschas, ha la vischnaunca 1911 fatg in'emprova da menar ora en dutg ina fontauna sin territori da Nalps. Mo la fontauna va la stad anavos ed il dutg schigiava cun 1-2% pendenza e 1500 m lunghezia dil tuttafatg. In project da menar ora en bischels serrai (rors!) quell'aua cun in cuost da 10'500 frs., vegn 1913 refusaus dalla vischnaunca. Quell'alp empau negligida per munconza d'aua han ins lu empruau da megliurar cun claus da nuorsas, ch'ein buns per runcar ora, mo cul seplantar stat ei mender. Plaun a plaun ha la bostga puspei priu il surmaun gronds tocs. Anno 1929 ha la vischnaunca acceptau in project d'aua suenter il trasse da 1911, prolunghius tochen giudem l'alp, circa 3000 m. La construcziun vegn refretga tochen che la via d'uaul Surseivs-Tgom ei stada fatga. 1931 ei lu vegniu baghiau ora il conduct d'aua dil Tgom cun ina calculaziun da 38'000 frs. ed el modem temps era a Cuolm Val, calculaus 12'000 frs. Per quellas lavurs ei vegniu dau 55% subsidi. Essend la lavur fatga la stad, ha la vischnaunca saviu far pauc lavur cumina ed aschia stuiu schar in grond deivet anavos.

 

L'alp da Tschamut situada en l'umbriva da Nurschallas e Badus midava ils davos 15-20 onns entuorn ils 8-10 da settember mintgamai a Val Giuv, nua ch'ei stueva vegnir frietau in toc pastira per els. Per cass da neiv stuevan els descargar, essend leu buca nuegls sco a Mulinatsch, Milez e Scharinas per metter en vaccas. 1917 ha la vischnaunca priu si il plan da baghiar ina stalla per quell'alp cun sis nuegls, che han plaz per 20 vaccas l'in ed ina tegia dasperas. Naven dal stradun tochen tier la stalla, circa in kilometer han ins era aunc stuiu far ina via. Quella interpresa ha custau entuorn 40'000 frs., che ei era vegniu subsidiau in bienton. Quell'alp purtava 130-140 vaccas ni genetschas. Ils pursanavels stuevan mintga stad per in onn a l'auter far en empau fein a pastg per saver perver en cass da neiv e temps d'atun.

 

Tegias dad alp

Las legias ni feclers vegnevan pli da vegl ad esser baghiai da crap e vegnevan il pli savens a veser ora sco ina muschna. Ina ga ni l'autra surveva ina tauna sut in platun en sco dormitori al starlèr. Vi Realp sundel jeu manius aschia en in cuvel emplenius cun brutg e nua ch'ei stueva lu aunc vegnir caschau. Per nossas alps entuorn anflein nus aunc bia suloms da tegias e feclers. En bia loghens sfraccava la lavina quasi mintg'onn ensemen tut, gie mava perfin cun la lenna, era sche quella era zuppada davos la crappa. Ins empruava lu in auter liug, mo savens stueva la tegia star el medem liug pervia dalla biestga. Che quei vegneva baghiau mo zaco ei da capir, era sch'ils pasturs stupavan ora cun tschespets las sgremas; ei restava aunc adina fugas avunda per il suffel e la cufla. Jeu seregordel aunc bein, co ils madrats fuvan ina damaun cuvretgs cun 4-5 cm neiv. Per saver midar havevan las alps da vaccas plitost tegias da clavau (da lenn). Ina buna tiarza fuva spartida per il tschaler e l'autra part dalla tegia veva lu aunc la treglia. Vegnend lu menau en las caschadas da signuns eran quellas tegias memia pintgas. Existend denton per regla treis tegias mintgamai ina sper l'autra, restau dallas treis caschadas da purs per alp, duvravan ins ina ni duas pil latg ed ina per maner. Entuorn 1925 han ins entschiet a baghiar en las alps da vaccas tegias pli grondas da mir ni dad aissas cun ina combra el gebel sco dormitori.

 

Era per las alps da schetgs han ins ussa rugalau si ils feclers, ch'ei da cuir als pasturs, sch'ei frunta en malauras e neivs. La vischnaunca ha naturalmein ina pulita grevezia da mantener circa 30 tegias en las alps.

 

Affitaziuns d'alps

Enqual alp ha Tujetsch gia da vegl enneu schau per tscheins u a vischins ni ad jasters. Per curiositad seigi remarcau, che la vischnaunca ha zacons onns era aunc giu priu si la Curnera tochen 1910, pagond 800.- frs. tscheins. Quell'alp ei da grond avantatg per guder pli bein l'aulta alp da Maighels (2234 m), che sbucca en la Curnera. Da quei temps veva Tujetsch aunc 200-250 mutgs ni stiarls, che stevan fetg bein en quellas alps. (Curnera mo 1000 m) L'emprema stad mav'ins era aunc en cun las nuorsas. Tenor ils protocols da vischnaunca, ch'entscheivan 1838, vegneva da gliez temps schau vi Surpalits e Maighels ed igl ei da supponer, ch'ei fuva marcadonts da stiarls, che prendevan si quellas.

 

1852 ha quei calau si e la vischnaunca metta denter auter era cautegias per Maighels. Onns ora saveva la vischnaunca schar vi bein las Vals Curnera, „il Tegiet", la spunda orientala encunter Muot. Quei pign intschess ei gudeivels mo cun nuorsas. 1864 ha il pigrè giu quellas; 1867 il caputschiner Franz d'Ursera per 60.- frs. il meins; 1868 il pigrè per 55.- frs.; 1874 il pigrè Sempiona per 3 onns à 85.- frs. Naven da 1876 al Furer da Hospenthal per 5 onns à 94.- frs. Suenter che la vischnaunca ei stada secunvegnida cun Tschamut pervia da lezz'alp, han ins era schau quella a tscheins ils onns 66-70. Tenor cunzina dalla radunonza da vischnaunca buca sut 640 frs.; probabel era als marcadonts da Tujetsch, prendan quels gie si 1871 per zacons onns l'alp dil Tgom per 500 frs. annual e ston cargar silmeins 100 tocs. Ils onns 1918/19 ha la vischnaunca giu schau vi l'alp da Cuolm Cavorgia alla segirada da biestga da Rueun per 800.- frs. Quella vegneva cargada cun mugias e genetschas. Anno 1928 ei la vischnaunca vegnida en contact cun in affitader d'alp (Haltiner da Marbach) ed ei sedecidida da schar a tscheins l'alp Tschamut per 5 onns (4000 frs. per onn). La vischnaunca ha piars in bienton tscheins dil davos onn; insumma empau fastedi dat il trer en ils tscheins adina; ella vegn denton aunc adina schada vi. Dapi treis onns vegn ei schau vi il Cuolm Davi sco alp da nuorsas.

Partenent la cunvegnientscha d'affitar alps als purs dalla bassa a vista dalla surproducziun da tiers, san ins esser da different meini. Las vischnauncas san mal duvrar quellas entradas, mo il sustener la concurrenza da tratga sto tuttina calar in di, sch'ins sa buca arver igl export. Onns da zoppina eis ei lu aunc l'immensa resca da runar neutier la malsogna cun quella biestga jastra.

 

Untgidas, grevezias e taxas

En cass da neiv sto en bia loghens vegnir descargau, num ch'ins hagi baghiau stalla. En Tujetsch, nua che tuttas alps confineschau pli a bass u cun mises ni cun pastira da casa, ston ins descargar mo fetg darar; mo sche la neiv cuozza zacons dis. Las alps da vaccas han ils mises ch'ei terren d'alp. Dat ei neiv, ni gl'atun da purginas e freid, vegn ei schau en nuegl e sto mintga pur mirar da ver empustau nuegl ed eventual empau fein, sch'el ha buca agen. La caschada vegn buca sligiada si, era sch'ei sto vegnir pervesiu. Las alps da mugias e genetsehas confinan cun las pastiras da casa ed han perquei leu lur untgidas. Avon onns astgava buca vegnir midau avon eh'esser 24 uras en la neiv. Pli da vegl fuva ton sco pusseivel fixau terren d'uaul per untgida. Uaul Flurin per Milar e Caschlè; las Foppas per Cuolm Davi; Plaun dil Lai u Surrein per Nalps da grass; Plaun las Cavorgias per Nalps da vaccas. Suenter ch'ils uauls ein vegni serrai per la pasculaziun in plantai, han ins fixau auters territoris per untgida.

 

Nossa pli gronda fidonza ed untgida lein nus tschentar sin la protecziun da Diu sur nossa muaglia, che gauda pastiras dad alp. La benedicziun dallas alps vegn ad esser da fetg veglia derivonza. Quella obligaziun ei da vegl enneu stada admessa al plevon; da nies saver per tuttas alps, priu ora Val Giuv e Milar, ch'il beneficiat da Rueras ademplescha. Il signur plevon obtegn ord cassa da vischnaunca frs. 16.50 persuenter, ferton ch'il caplon da Rueras ha frs. 9.50.

Da sur Engler, da pia memoria, raquenta in bien amitg, che lez mettevi mintga ga enzennas da s.Benedetg, ni schiglioc enzennas sper in crap gries giuaden. Per motiv d'in schabetg (1922), raquintaus denter la tradiziun da nossas alps sursilvanas, porta la tegia da Culmatsch aunc ussa in pign crucifix, che sur Venzin ha giu purtau si. Pli da vegl vegn mintg'alp ad haver giu ina gronda crusch en in liug exponius a tuttas direcziuns. Ussa existan paucas pli, mo il num „Crap dalla crusch", ni la „crusch" semplamein, ei aunc semantenius; tuttina fuss era quei in mument da nossa cultura cristiana.

 

Nossas alps ein da vegl enneu stadas engreviadas cun tscheins fier, sco ils praus. Quella grevezia consisteva en ina contribuziun da rauba, dallas alps purment, dals praus matei graun. Aschia eis ei da capir, che gl'uorden da 1811 obligava scadin da dar giu duas crenas caschiel grass per vacca; mo silmeins 8 crenas (=10 funs e miez!) stueva la magnucca far. Per la peisa dameins ch'igl obligau stueva el pagar 30 crizers, per dapli vegneva pagau 18 x (la crena ¾ fun!). 1860 havevan: l'alp Tschamut aunc da dar 142 crenas e Val Val e Val Giuv aunc 600 crenas caschiel, à 18 crizzers, alla claustra. Quellas servituds ein 1866 vegnidas cumpradas ora dalla vischnaunca per 7650.- frs.

 

Entochen 1862 retergeva la vischnaunca neginas taxas per la gudida d'alp e pastiras. Lu ei vegniu baghiau la via nova, ina expensa da 60'000 frs. per la vischnaunca. Biestga che vegneva en vischnaunca duront gl'unviern ni primavera pagava arvè, sco aunc ussa. Igl ei da supponer, ch'ei vegneva en da bia biestga; tuttavia entras ils marcadonts da stiarls. Ei fuva fixau 2-4 tgaus per fiug da prender en.

 

1840 era lubiu da prender si 2 tiers per fiug à 1 rentsch: 1841 il november 4 tiers à 1 flurin; suenter mo 2 à 2 flurins 30 srizzers. Sut quella categoria curdava era fein jester cumprau ni magliau ora ordlunder; quei onn era ei 1 flurin tschuncheisma. 1854 fuva gl'arvè partius en treis parts e muntava la entira taxa: 1 cavagl 6 flurins; ina vacca 3; ina mugia 2 flurins 30 x. Il quen da vischnaunca muntava anno 55=2781.- frs. entradas e 2735.- expensas, ed in deivet da 23.32 frs. - 1862 ei lu vegniu mes si taxas per tut la gudida e taglia: in cavagl 40 r.; vacca 20 r. stiarls e puleins 13 r.; vadials 6; cauras e nuorsas 2 r.; pors 4 r. - Anno 1864 ei vegniu fatg in pli grond sforz da pagar ils deivets e mes si 4 frs. per melli, 5 frs. per fiug; cavals 2 frs.; vaccas 1 fr.; puleins 25 raps; stiarls 50 r.; vadials 25 r; tiers manedels 12. Igl arvè era alzaus anno 1865 sin 15 frs. cavals, 6 frs. la vacca e la mugia; stiarls 4 frs. e restaus si! - Anno 1868 fuva la taglia da tiers 1 fr., 50, 25, 15 e 5 raps, che ins ha lu anno 1881 circa dubliau. Entochen 1910 fuva la taxa 2 frs. per vacca; da lu entochen 1922=5 frs. per vacca; dapresent 12 frs. Ils privats dattan aunc ussa tut gl'uorden e resti dad alp deno priel e panaglia, che vegnan pri si per tscheins. Dil rest sto ei dar circa 2 buordis lenna per vacca, che vegn valetau sin l'alp. Mintga duas vaccas ston aunc tenor la sort far midadas, che crodan savens malcumadeivel ni schiglioc pauc emperneivlas, sco per exempel d'enferrar ils salvanoris. Enqual midada ei ualti stufia, per exempel la midada si Culmatsch. Nossa generaziun ei buca pli en forzas, sco antruras! Dad in vegn ei aunc oz raquintau, ch'el purtavi 18 curtès da Cuolm Davi si Cuolm Val. Endisch - dudisch dat gia in dètg buordi, e la caldera buca meins!

 

 

 

La sera de pustretsch

In maletg dalla veta purila ord nossa biala Val Tujetsch.

Quest studi cultural en fuorma da skizza, havein nus scret sin fundament d'in fragment da pader Baseli Berther sco era sin fundament da autras notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch.

 

Ei va encunter s.Martin. Igl atun ei staus emperneivels, bial'aura e ditg buca neiv. Il graun ei staus setschurius ora stupent sils caschnès; ins ha fatg tgunsch da scuder ed ei ha engarnau pulit, malgrad ch'igl uost veva giu schau suenter empau cul sulegl. Il pastg digl atun ei staus d'engrau e per cletg han ils armauls saviu guder ditg quel uonn. Cauras e nuorsas cuostan aunc pauc. Il davos temps han ins saviu far bia emperneivlas lavurs digl atun, che spargna da far la primavera. Ir ad uaul, better ora grascha els mises ed en aclas, trer si zuolc e tscheu e leu ein umens sepostai sper ina muschna per runcar ora quella - buca la pli malnizeivla lavur. Cul far ora ieli va ei era encunter la fin ed ils giuvens ston tener ad aquen las seras, sch'els vulan aunc gidar enzatgi a struclar e litgar ieli. Ins auda aunc tscheu e leu ord in nuegl ni zona isolada la canera dil spatlar glin, nua che sgarscheivlas figuras stattan davos il pei e smeinan cun vigur la spatla, denton sco detg mo tscheu e leu da quellas, ch'eran

s'entardadas ni che levan far quitar, ch'ellas hagien pli bia che las autras. Las biaras han gia daditg rugalau naven quella lavur e miran denteren cun veseivla satisfacziun sils biars e bials pops, che vevan dau gronda e liunga lavur, denton bi, alv glin havein nus uonn e lu in entir briec pieun d'ieli sper ina biala partida paun d'ieli, ch'ins veva daditg destinau da dar in ton als vadials ed in ton ad in auter, ch'ins veva mess en avon cuort temps ad engrasch.

Ei era pia stau in bi atun, era in pulit onn en general, andantamein fretg ed ils tiers han ins era saviu vender per prezis ordinaris, buca extravagants, quei buc, mo ei tergeva. Ils purs savevan esser cuntents ed ei fuvan era, mo il temps da s.Martin leventa adina si agens sentiments - ils deivets. Duront igl onn san ins plitost scurlar giu da dies quels patertgaments, ins sa schar ruclar empau e - biars laian era - mo da s. Martin, cheu vegnan ils nuvs el petgen e mintga galant um enquera e sesprova da far ora quels, sinaquei ch'ins sappi teisser vinavon e ch'ei detti ina buna teila.

 

In dils emprems deivets, ch'il pur da Tujetsch rugalescha ei adina il quen dad alp. Il bia la dumengia avon ni grad suenter s.Martin, cheu vegn ei tagliau pustretsch da mintga caschada tier il cautegia e quei ei mintga ga ina sera, che porta empau veta denter ils purs.

 

Ei era gl'emprem onn, che las treis caschadas da Val Val havevan giu empruau in niev cundrez, da numnadamein pladir ensemen la fumeglia dad alp e da purtar ils cuosts generals ulivamein ensemen. Quei veva era la consequenza, ch'ils pursanavels da quellas treis caschadas stuevan trer pustretseh ensemen. Quei fuva enzatgei resch niev e schon daditg dumandava in l'auter: „Tgi so nu'ls de Val tilan uonn pustretsch? Tauns umens drova ina pulita stiva!" - Basta, ina dumengia suenter messa vegn gl'aug Toni, che veva funcziunau igl onn dad uonn sco cautegia dils „Signurs" a casa e di si pils ses: „L'autra dumengia vutan ai tagliè pustretsch co tier nus; tschels dus tgautegias on memi stretg." Las femnas han sco pigliau tema, „nua cavagliè giu da maun taunta gliut." Denton las feglias, treis frestgas, bravas mattauns, han dil rest giu bugen quei suten ed han teniu quei per ina honur.

 

Daferton han ils treis purtgès survegniu las ordras dal paster grond da visar ils pursanavels e pasturs, mintgin da sia caschada, che la dumengia avon s.Martin vegni tagliau pustretsch tiegl aug Toni - in num che in'entira vallada enconuscheva. Fideivlamein ein ils treis purtgès serendi duront la jamna ora casa per casa e visau ufficialmein ils purs. Ils treis buobs spitgavan vess sin la dumengia, pertgei els selegravan buca schi strusch d'astgar cumparer per l'emprema gada tier in pustretsch, dal qual els havevan udiu tontas gadas a tschintschond. Dasperas tenevan ils pigns per ina honur d'astgar seradunar cun tons umens.

 

Tiegl aug Toni havevan las femnas era buca fatg serasontga duront la jamna ora. Ellas vevan lavau en stiva e stebli ed il zuler, mess si auters umbrivals, pinau tier aunc in per autras meisas, eran sedadas ora per suppias e bauns e temprau en buns lamegls ellas cazzolas, pertgei lampas vevan ins da lezzas uras aunc buca dapertut.

 

La dumengia da gentar ha la famiglia digl aug Toni giu da tschintschar mo dil pustretsch. Tuts selegravan e tenevan per ina honur da saver retscheiver tons umens, giuvens e vegls. Il pign Battesta, il Beniamin dalla famiglia, quintava schon giu davos tgei meisa „ils Signurs", „ils Magnancs" ed „ils Purs" hagien da seser e nua ch'ils pasters e purtgès hagien da star, cun ils quals el leva lu era tener cumpagnia e manegiava alla finala: „In auter onn scheis vus era ir ad alp mè." La mumma pudeva rir, „aber sche té vegnas culla brocca, lu catschain nus puspei anainasé!" - Las mattauns manegiavan, ch'ils umens duessien ir oz in tec pli baul a perver e lu buca emblidar da purtar questa sera empau pli bia latg a casa. Pertgei saveva mintgin. Era eis ei vegniu fatg giu da tschenar pli baul e da dir immediat suenter ils paternos.

 

Ei pudev'esser entuorn las siat. Ei finescha ual da tuccar d'Ave Maria. Ina dallas feglias, la Catrina, ch'era stada a rusari, manegia: „Ussa vegnan ei cun in ièda." Igl aug Toni finescha ils „paternos" cun aunc dir las sontgas tschun plagas. Las mattauns dattan aunc ina rugalada las meisas, suppias e bauns, caveglian ina cazoletta on zuler e rugaleschan lur fatgs en cuschina. La mumma sesa sin baun-pegna e seregorda vinavon tut persula da quel e tschel culla corda paternos. Igl aug Toni ha aunc dau in'egliada ella gasetta, ferton ch'il Placi, il mat-grond, pren neunavon las stialas ed il carnet dils quens dalla caschada. Il Battesta cuora traso vidaneu, mira tras las finiastras, sche negin vegnessi aunc. „Ussa vegn enzatgi!"

 

E pilver, ei vegnan. Trops e trops da treis e quater ensemen a sediscurend bien e dad ault, sco ei gl'ei moda tier nus. Ils dalunsch ein, sco ordinari, ils emprems: Il Fidel Flurin, il Fidel dils Giachens, il statalter Peder, Vigeli Peder, Franz Giusep, Gion Martin, tuts vischins da Selva e lu il Sep da Dieni cun els.

 

„Buna sèra!" - „Bien onn!", e l'entira famiglia fa beinvegni tier nus! „Prendai plaz enzanua!" „Co survegnis vus il dètg urden questa sèra, manegia il Fidel Flurin. - „Mu vus stuais vai pazienzia cun nus", manegia la mumma e gl'aug, ch'eran levai si per salidar ils umens. "Vus vais giu gliunsch de vegni ora". - „Cun quai tgi fo de quella aura, sche s'ei bi ira." - E puspei audan ins novas caneras sut casa ed on zuler. E neuadenasi ed en stiva vegnan entiras roschas, umens serius, temprai e bein stampai, umens cun barbas cuortas pauc cultivadas, cun fatschas frestgas, scardalidas dall'aura, umens en lur sempel vestgiu da carpun, cun camischa da lenziel alv sco la neiv e nua ch'il culier ei vid la camischa. Ils biars cun l'usitada capetscha liunga da seida sin tgau cun la gronda miserocla, che tonscha sper l'ureglia seniastra giu tochen sil pèz; ils umens pli vegls cun pintgas-capetschas, neras cun tingalin agradsi. E denter quels umens serius era giuvens plein veta e plein forza, cun vestas cotschnas e barbis bein strihai. Era quels portan la capetscha seida, che negin pren giu en stiva. A tuts vegn ei fatg da vart dalla famiglia digl aug Toni cordial beinvegni e prendei plaz. Canera e rueida, sgnoccas e risadas vi e neu detgavunda. Tuts eran gie enconuschents, buns vischins e da stupenta luna.

 

Enteifer ina mes'ura eis ei serimnau ina massa umens, quasi tuts pursanavels dallas treis caschadas cun, lur fideivla fumeglia dad alp. Ei fuva cheu ina entira banda Giachens e Gions: Giachen Antoni, Giachen Giusep, Giachen Fidel, Gion Mihel, Gion Andriu, Gion Felici, Gion Paul. E lu Vigeli pign, Vigeli dalla Maria, Lezi dil Farrer, il Catriner, il Gader, il grond Madlainer, il grond Stèn, il grond Cavegn, il Giossi pign, Vigeli dalla Tina Hoha, Gion Antoni dil Stiafen, Toni Hasper, il grond da Mulin, Rest Valentin dalla Gada, Sep Flurin, Sep Martin, Sep Antoni Paul Mariusch. Basta da quei da 40 persunavels e lu da quei da diesch pasturs cumpigliau ils starlers dallas genetschas, il starler pign ed il starler grond.

 

Pia da quei da 50 umens tiegl aug Toni questa sera, ina detga partida! Bien che la stiva ed il stebli grond eran ualti spazius; tut ha oreifer plaz. lgl emprem audan ins aunc ora enqual vusch singulara, per ex. quella dil  Vigeli dalla Tina Hoha, mo ei vegn lu pli e pli viv ed en buca ditg eis ei ina cusseida, sco da gentar da s.Placi on claustra.

 

Havend tratg ina tarmenta presa, leva il grond da Mulin sin peis e di che tut auda : „Ju fuss dal maini d'entschaiver in'ieda, sinaquai tg'ins sappi ira bien a baud a letg. Damaun stu ju ira se Cungieri e runar giudora fain a pastg." „Te has raschun, nus lain entschaiver", grescha il cautegia denteren, „i è nueta memi baud!

"

„Sche tut è co, sche vi ju leger giu ils quens"; cloma gl'aug Toni, in um brac cun ina brava barba grischa, "ju vai era priu ansiamen ils quens de tschels dus tgaustegia!"

 

„Gie, fagiai vinavaun", marmugna il Rest Valentin dalla Gada, „i o dau las siat!" „Bien, lu cuschai, tg'ins audi", dian plirs.

 

Quen dall'Alp da Val Val

 

Sco usitau las messas  

15.00

Il starler

335.00

Igl emprem paster grond

210.00

Il secund paster grond

125.00

Il tierz paster grond

115.00

8 sacs sal

88.80

Tscheins per treis pruls

28.50

Paster pign ha giu

85.00

L'auter

45.00

Il tierz

40.00

Purtge dils „Signurs"

27.00

Purtgè dils Magnancs"

25.00

Purtge dils „Purs"

18.00

Per ieli da cazzolas e fildirom

3.35

Per pinar ils dus scutgès

6.25

Per metter si in tscherchel silla panaglia

0.80

 

Notabene: „Ussa fuss ai aunc co quels 6 francs pel donn tg'els pors on fatg; il gerau o fatg ora 6 francs, a quels stuain nus piè." „Quai daien ils purtgès piè; quels smarschanès", grescha il Vigeli dalla Tina Hoha, „fagievien lur obligaziun, tochen tge vegnevan giun Scharinas a mavan pels clavaus della gliut enturn a mu fa dagrettas." - Ils paupers purtgès ein vi davos pegna e sgratan davos las ureglias.

 

„Per posta de 6 francs fagiain nus bètg uiara, quai pudain nus bèn piè", manegia Gion Felici.

 

„Tgi vut fa scarvon? Ju sun vegls a vai bétga buna memoria. Qual daien queis dus giuvens lo fa, il pign Hetz al Gion Flurin; quels en stai on claustra, son ben fa quai; té Placi sas era gidar", camonda il cautegia dils Magnancs, il Leci dil Farrer.

 

"Nus main on stebli; lo vain nus ruaus", di gl'aug Placi. Pia van els treis on stebli per buca vegnir mulestai da far ora ils quens. Mo en stiva entscheiva ei ussa da camifo.

 

Ils umens empau sils onns ein entuorn ina meisa e fan politica sur dalla stad vargada. Plirs ein dil meini da transportar las tegias „Sél Cuelm" empau pli ensi; auters protestan. Il Giachen Martin, dil scarvon vul far remediar la via dallas pegnas ed era quella dallas petgas. Sin quei meini rispunda tut da vilau in ord la caschada dils Signurs". „Gl'emprem rugalai ils tetgs, tg'ins hagi selmains sust en létg." - Sin quella remarca dat ei ina hazra rueida e quei ch'in sa buc, recloma l'auter.

 

Vi entuorn in'autra meisa, sesa in'entira roscha „Magnancs". Els prendan neunavon la stiala da latg, in cunti, in rispli e la buorsa. Els rugaleschan giu il latg, ch'ei han da ver ni da dar in a l'auter. Mintga crena cuosta tschun raps. Tgi che ha daver survegn treis raps e tgi ch'ha che maunca sto dar tschun raps per crena.

 

Il starler, ils pasters gronds e pigns ed ils purtgès sesan giu el cantun sper la pegna cull'onda Tina e sias mattauns e raquentan ad ellas ils pli daniev e las pli bialas praulas ch'els san. Las mattauns pon rir da bien cor sullas storgias e stuccas dil purtgè pign, Tgetgel. Per siu cletg s'el buca presents questa sera. Il Giachen Antoni Gader raschuna: „Quei di ch'il Giossi pign ei vegnius si a caschar, ha ei dau la detga cumedia. El ha cumandau al Tgetgel, ch'el dueigi ira si ella tegia dils Magnancs e dumandar il scutgè grond da metter en il latg, pertgei ch'ei hagien buca curtes avunda. Ils Magnancs han lu detg, che sch'ils „Purs" hagien ch'ei catschi aschi dil gianter, sche veglien ei pia far quei survetsch - ed han cargau en il cucu e schau purtar quel giu tiels purs, mo han aunc dau ad el la cunzina da far avon ina viseta alla caschada dils „Signurs": ed aschia ein quels chezers vegni da bastardar l'entira busecca."

 

Sin quella historia suondan aunc autras pli legras: Tuttenina dat il paster grond ina menada al raschieni - ed ussa vegn ei dau la tecca ton da gries, che l'ureglia seniastra da tut las casarinas han franc e segir entschiet a schular. Il tema principal ei il resti da letg. Il purtgè dils „Signurs" fa valer, che las mattauns dil Stèn hagien dau si uonn lenzeuls, ch'erien cuntschai tondanavon cun autras scrottas, ch'ins fussi mal vegnius ora tgei toc materia eri propi lenziel e tgei scrottas; la cozza dallas Mihèllas eri aunc mender; lezza veva alla fin dalla stad tanientamein scarps, che la damaun cu ei sedestadavien, vegnevi il purtgè grond per ordinari tras ina ruosna cul tgau, il paster pign cullas combas ed il signun culla bratscha. Propi sco'ls peschs ella reit. Il madrat che las Mariuschas hagien dau si questa stad, eri schubers sco'l scussal da cuschina dalla „de pors" da Tschamut. Quei fuss denton aunc stau ina; il pir seigi stau, che las miurs cartevien ch'ei setracti d'ina patgna grascha-nuorsa, ed hagien fatg pigliola enamiez il madrat. - Dals curtès tschufs e dallas sadialas cutridas, ch'enqual dils „Signurs" dettien si, seigi meglier da quescher; lezza descripziun savessi far render da gigin perfin. Quei ch'ils pasters pigns raquentan ussa dallas spisas, che mintga pur porta cu'l vegn si a caschar, gliez ei è buca tut hanau. L'emprema gada cul grond Madlainer ei vegnius si ha'l purtau ina termenta „petta cun uettas", mo els hagien tuts ensemen stuiu magliar da schluppar, avon che vegnir tier in'uetta.

 

Mo la pli gronda fiasta han ei giu culs tagliarins dallas mattauns dil Toni. ll starler manegia: „Tgei futra haveis vus autras e fatg lezza ga? In di beinmarvegl vegn vies bab da tegia en e di che sias "buebas" hagien lu dau in bien solver oz. El pren neunavon in hazer mantun tagliarins ord la brenta e fa la remarca: per far vegnir pli buns els, ha la mumma dau vegn raps allas buebas, per schar cumprar e metter en uettas manedlas!" A nus mavan las sbabas bihurti per la bucca entuorn. Nus dein lu buca maufer vidlunder; mo strusch dau ina lagutida, che tuts fan si ina tschera, sco sch'ei vessan la bucca plein - strighel. Vus stodas zeplas vevas mess en peiver enstagl uettas els tagliarins." Quei ei stau ina fatala praula per ellas.

 

Mintgaton empiara ussa in ni l'auter, sche quels en stebli hagien buc aunc finiu. Mo lezs ein aunc fatschentai e perquei entscheivan ils purs, magnancs e signurs en stiva in'autra fatschenta.

 

Ils purs davos las meisas han finiu cun igl ulivar il latg e mettan en sac stialas e buorsas. Els han aunc da trer ora in cautegia per caschada sin la proxima stad. Quei dat all'entschatta empau da sestrer, pertgei che negin vul neu - e tuttina eis ei denteren da quels, ch'ein loschs sin quei uffeci.

Mo la fin finala reussesch'ei e tut ei cuntents che quei ei vargau. Lu suonda zatgei pli delicat, zatgei ch'ei beinsavens stau il crap da scarpetschda beinenqual segrida.

 

Ei vegn numnadamein tratg ord la capiala la caschada, che sto ira en Val Giuv la proxima stad. Ils pursanavels dall'Aalp Val Val ein enconuschentamein parti en treis caschadas: Signurs, Purs e Magnancs. Ina quarta caschada consista ord purs da tuttas treis caschadas e senumna "Bastardada." Quellas treis caschadas consistan ord 30-35 purs. L'alp porta circa 180 vaccas. Pér ussa vegn ei propi tagliau pustretsch! Igl esch-stebli sesarva e neuden stiva vegnan ils quintaders, che han giu da smaccar beinqual nusch. Els han buca mo giu da quintar o il quen dallas expensas; gliez fuss alla finala stau pipas, il pir ei co rabitschar en pustretsch las entradas!

 

Culs pors eis ei aschia, che sin miatga duas vaccas ha il pursanavel il dretg da cargar in: quels che survargan in per duas, pagan in franc per piertg. Las midadas vegnan dadas sin mintga duas vaccas ina. Tgi che ha fatg dapli vegni pagau in franc per midada, e quels ch'han fatg memia paucas, ston pagar in franc per ga.

 

Cura che tut ei stau stediamein en quen, eis ei aunc vegniu quintau ora, con ei tuchi sin mintga vacca e genetscha. Era per la marenda han ei tagliau en 15 funs pieun, diesch funs caschiel e 20-25 liters vin. Il Placi fa da saver ch'il quen seigi en uorden: „Nus vain quintau ora tgé vegn scu suonda:

Genetschas 6 francs e 27 raps l'ina

Vaccas 5 francs e 27 raps l'ina.

 

Tratg giu rubas e strubas restass ei lu aunc ain cassa in plé de 32 francs. Co dund'ju aun a mintga pastur il rodel, tg'el sappi con e nua tg'el hagi de trar ain. - E dal reminaint, spetg'ju sen propostas tgei paglier a mauns culs 32 francs tge vonzan?"

 

II purtgè dils magnancs veva daditg spitgau sin quella nuviala e cloma perquei tut dad ault: „Ussa main nus pel vin!"

„A da té duess ins dar vin anzanu'auter, té ragner!" dat il Paul Mariusch in giap denteren. Mo spert sissu il Catriner: „Quai vegn dau pellas olmas, tge té bégn sappies!"

 

Ils biars denton, cunzun ils magnancs, dattan ina scurlada il tinghelin e fan valer, che cun 10-12 francs per las olmas fussi ina bufatga. Ei vegn votau - e quei meini peglia it pli.

 

Pér ussa vegn ei propi il legher. Il cautegia camonda als pasters da prender las brentas digl aug Toni ed ira vidoragiu tiella Maria Barla Muggli e far dar 20-25 liters vin. Ils pasters fan buca dir duas gadas e van cullas brentas, sco'l da Medel cu'l ei ius pil sulegl.

 

Denton peina l'onda Tina il puschegn e sias buébas rasan tuaglia. Pil scarvon camonda gl'aug Toni da far in bien caffè, pertgei el hagi mal il tgau. Quei ei ver, mo tut che ri cul pauper scarvon da caffè. Igl ei ina tanienta mahoia glieud en stiva ed els dus steblis, ch'ils glas da vin pon buca tonscher. Perquei ston las femnas vegnir neunavon cullas miolas bialas, che il hab veva purtau neuasi da Ligiaun in onn d'ina buna fiera. La mumma ei da quei nuota pli ch'inton cuntenza - mo la Catrina ha il bi quét da survir si en quellas bialas miolas da porzellan als mats dils „Signurs".

En tut ein ei tschunconta persunas: Era l'onda Tina e sias stupentas mattauns ston tener cumpagnia. Quei tuts che pretendan: ils signurs, purs, magnancs e bastards. Igl emprem ein, las buobas schenadas, mo ei va buca ditg; ch'ellas ein pli che cuntentas dad esser en quella legra societad.

 

Mo il puschegn da pustretsch ei persuenter veramein oreifers. Sin tagliors tarlischonts; vegn ei surviu ina pischada melna sc'in aur ed in caschiel fin plein rusneclas e d'ina colur „scu piun culau". Sin auters tagliors meins tarlischonts, mo tuttina sereins sco l'aua da Val Val, portan las femnas neuden stiva entiras palunas talgias-petta e barbalada. Purschend ina detga talgiuna al purtgè, manegia la Rosa: „Quell'ièda stus te speronza bétga schluppar de magliè avaun tgè vegni tier in'uetta!"

 

„Gliez depiand'aun, sch'i e betg ain paiver?"

 

Sin quei suonda ina risada che las finiastras tremblan. Lu manegia il Vigieli dalla Tina Hoha:„ Té purtgè pign, meritar meritassas te schagliuc nuet. Cons signals as te fatg giu questa stad sel Calmut? Nevetg, quai arda meglier tge la draussa! Te mu trafica usche vinavaun, epi sietta il militer giu té in de."

 

„Quels lo ben", rispunda il frestg mattatschet, „quels on avunda de sitar giu la crappa, numdir lagagier sella gliut!"

 

Puspei ina legra risada.

 

Sin quei tenta il Sep Flurin, il paster pign! "Té tuler lo vigiu al tgantun della maisa, a da té dess ins da mu aua. Cuntas iedas as te schau ira las vaccas a maglie de quei dils tudestgs; te sas ben tgei ch'ju manegia; ils ensolvers dils cotschens d'Ursera?"

Biars pon rir da bien cor; auters fan sco sch'ei sesmarvegliassen: „Udis,

udis. . . ?"

ll paster pign ei buca da penn e dat prompta risposta: „Vus Sep Flurin duvreis nuéta selamentar pervia de gliez; sche vossa Crutscha - ladra - vess betga magliau dals tudestgs, vessas vus franc e segir betga tratg taunta stera. Gliez mu cartai!"

Puspei risadas; il paster grond metta aunc vitier: „Bravo, petta pagada!"

 

Aschia vegn ei raquintau e ris e puspei ris e raquintau ad incuntin. Vonzeivi entscheiva il Rest Valentin dalla Gada a vegnir leghers e lu han tuts da far avunda mo cun tedlar. Denter bia bialas detgas e praulas, raquenta el oz ina reschnova, era per cudizar in techet il caluster: „Ina gada ei la davosa dunschala da Putnengia vegnida fetg malsauna. Avon che murir ha ella cumandau, ch'ei stoppien satrar ella cun tut siu resti. Era las rintgas ed  ils anials d'aur astgien ei buca prender naven. Ell'ei lu morta ed ils ses han fatg sco ella veva cumandau. Il caluster ha viu ch'ei han mess ella el vischi cun quellas custeivladads. La notg sissu eis el vegnius en santeri per cavar si la dunschala e prender igl ani d'aur. Cura ch'el ha vuliu: prender quel ord il det, ha la dunschala tratg anavos il maun. Il caluster ha pigliau ina stermentusa tema ed ei currius ton sco'l ha pudiu a casa. La dunschala ei è levada si ed ida a casa ed aunc vivida bia dis ed onns.

 

Tut che muossa interess ed il Rest Valentin dalla Gada raquenta e raquenta senza trer giud bucca. Tuttenina dat ei las dudisch ed in'entira partida seglia sin peis, svid'o ils glas e fa tschera dad ira.

 

Mo enaquella camonda il Toni allas femnas da vegnir cul caffe. E neuden vegnan ei cun tarmentas cafetieras da treis peis e ruoguns dil Vigieli hafner senza fin. Quels feman sco tgamins e derasan in fried da nuir. Capeivel che negin protesta pli encunter ina tala splendida hospitalitad. Gnanc il Testa buc, il purtgè dils magnancs, che veva buiu bravamein vin e che schemeva buca legher mintgaton: "Mu Dius de miu vianter!" Il caffè ha denton scapantau il schani e fatg bein a tuts.

 

Ei dat l'ina ed ussa ha ei num ir a casa. Mo avon engrazia il cautegia dils magnancs, il Lezi dil Farrer, en in cuort plaid, er en num dellas autras caschadas al Toni ed alla Tina - e fagend profunda reverenza - era allas treis frestgas mattauns, che hagien fatg honur oz a lur vegls. El plaidi segir en num da tuts ils presents, sch'el exprimi gia oz il giavisch e la speronza da puspei saver tagliar pustretsch in'auter onn ella medema stiva ed en medema pasch e harmonia.

 

Cun quels plaids van ils pursanavels encunter casa, havend dau il maun agl aug Toni ed all'entira respectada famiglia.

„Mu sche Dius partgiri e sen savasai in'auter onn!"