Vic Hendry, il Tuatschin a Schaffusa ed a Sedrun, ha 70. Ton sco negin dess al giubilar siat decennis a dies, vesend quei um plein veta; cun tons plans d'in ideal nuntschuncanabel e che pren aunc taluisa art e part da quei che capeta el mund romontsch ed autro. Sto esser che scriver mantegn giuven ed era vescals. La prestaziun dapi decennis ei considerabla. Vic Hendry indubitablamein denter nos pli activs e productivs scribents. Quei stoi jeu nuota punctuar pli da num. lns detti mo in sguard en questa adressa gratulatoria dalla Gasetta Romontscha. Mintgin dils contribuents metta – cun raschun – auters accents. Ed els tuccan bein la noda – ton en extensiun sco en lur aviartadad. Jeu sai ch'il giubilar po maneivel vertir quei. La veta ha tuttavia nuota mo puppergnau el. Vic Hendry vesa denton co ins pren notizia da sia braha ed emprova da mesirar e classificar el restontamein. Da tut resorta verdeivlamein ina facetta u pliras da quei che fa ora sia prestaziun e l'essenza da quella. Tier Vic Hendry ei daveras s'emplunau massa. El astgass maneivel ruassar sin las arbagias. Mo gliez capeta strusch – ed jeu less era nuota recumandar.
Vic Hendry sa buca mirar egl arcun mo sin numerusas ovras litteraras en in stil tut aparti e nonconfundibel. Ual cun ton dun ed ardiment eis el era sedistinguius sco publicist. Igl autur arrivau ha maina teniu ei per sut sia honur da far il corespondent e cronist. Ed jeu creiel strusch ch'el hagi inagada dau canaster, cu zatgi ha tratg ad el per la mongia, dumandond per la menziun publica. Aschia eis el seregurdaus ella pressa romontscha da giubilars, da defuncts, dad occurrenzas, fiastas e sentupadas. Secapescha che Tujetsch – sia Val per propi – ha profitau il pli da num –mo era auters. Sia emigraziun a Schaffusa ha tschuncanau buca per iota l'amur-patria, anzi intensivau quella. Ils retuorns e las dimoras pli liungas en Tujetsch ein stai frequents. Sia collaboraziun vid il Cudisch da Tujetsch ei il mussament che Vic ei emigraus mo geograficamein, mo maina mentalmein. Ses contuatschins han tutta raschun da saver grau a quei fetg attaschau, fideivel e da perdetga genuina.
Vic Hendry ha adina dau aigra cu el ei vegnius dumandaus – ni meglier detg supplicaus – da contribuir per la Gasetta Romontscha ed il Calender Romontsch. Ed el ha empleniu numerusas artgas e nundumbreivlas paginas cun da quei sur dils nos e dil nies. Ses manuscrets ein senza macla e l'illustraziun excellenta. Era sco publicist ha el acquistau in plaz denter ils megliers. Igl ei levgera pil redactur dad haver era tals scripturs denter ses correspondents.
Miu Dieus paghi agl amitg giubilar per tut sustegn e bia capientscha ei sincers e mes auguris vegnan perquei da cor.
Giusep Capaul

Ein ils dus plaids dil tetel «maunsut» e «sumfil» dus tiarms-clav en la prosa da Vic Hendry? Quei stuess ins cumprovar pli da manedel. A mintga cass ein els frequents e cun quei buca senza muntada.
Il giubilar tuorna savens anavos cul patratg els encardens dils da «maunsut» u dils «Maunsuters». Els seniasters dils uauls stgirs che cuarclan las cavorgias e lur misteris e sestendan viado encunter Stagias, onsum culla siluetta dil Muraun e cun las cornas dil Caschleglia. Tgei differenza da quels contuorns cun la niuadad scarnida dil Tujetsch su! Quei mund ha formau il carstgaun viv, spert, precipitau, entusiasmau, pensiv, aviarts per mintga misteri dalla natira, mo ordvart vulnerabels. In da quels dils uclauns ch'ils da vitg dostan dalla cuminonza gronda e che ston ir lur sendas, meingsart stentusas. Ei para a mi ch'el tscherchi savens la communicaziun cun sesez ni lu el rin dils pegns e triembels. La via dil maunsut als sumfils, era quella litterara, va mo ruc a ruc, tras las stretgas e fauldas digl agen jeu, tier Vic Hendry zaco adina periclitaus, en scumbegl ed en in stadi latent da malaveta.
San ins considerar l'expressiun litterara sco in'emprova da metter en ballontscha sesez e si'olma, sco ina specia da terapia, ni cun plaids meins riscus, sco ina moda e maniera da realisar ed anflar adina meglier sesez? Per saver suandar ils fastitgs da Hendry scosauda duvvass ei spazi. En quest liug secuntent jeu cun in per observaziuns e regurdientschas.
Cu sun jeu daus igl emprem sin texts da Vic Hendry? Carteivel el «Pelegrin» dils onns 51, nua ch'il «Starler pign sin Puozas» cumpareva en successiuns. Quei raquent ha in rom: Riva, in inschignier ord las muntognas, setratgs ella bassa e vegnius si da tgau ed en cundiziun, vegn surprius sin finiastra d'in accident d'autos. In buobet schai sdernaus sin via. Siu patratg - pil lectur ina viulta empau anetga - ei scochemai allertaus: «Ei il mat forsa in da ses cuolms!» Era el sin via sco quei ch'el fuva staus antruras, haveva el stuiu far la mangla sco el, cu el fuva paster pign sin Puozas? Il destin dil buobet sin via svanescha ella patarla dalla glieud e fa plaz alla regurdientscha digl inschignier, igl um respectau e beinstont. Mo tochen ch'ei fuva vegniu aschilunsch fuva la veta buca stada quella dall'idilla dil pasteret da Murillo che pendeva en sia stiva.
Jeu in giuvenot da Trun, che havevel magliau giu Turitg la sabientscha e fatg mia l'estetica da Croce, respectiv quella pli instinctiva ed intuitiva da Bezzola, havevel breigia cun quellas midadas anetgas dad emoziuns e clima, cun ils scomis bruscs denter realitad e criuadad e muments loms e lirics. Mo zaco captivava mei la tempra dil lungatg, ina abuldonza che jeu savevel aunc buca metter a post. La scola sursilvana, Giachen Michel Nay, Sep Mudest Nay, siu scolast, ed il miez Tarleper Gugliem Gadola miravan a Vic sur la schuiala neu. E dasperas fuva era il lungatg dils Maunsuters presents, lu aunc strusch mulestai da num d’influenzas d’anoviars.
Sis onns pli tard publichescha Gion Deplazes el Tschespet igl emprem cudisch da Hendry cul tetel «Tia veglia daventi». En quella raccolta da raquens s'inquadra era il «Starler pign», quella gada sut la tezla pli palpabla «Sievi va cun la brocca». Il redactur fuva cumpatg dil meini ch'ins stuessi far empau recetta cun quei lungatg. Gia da gust en las preparativas pil Vocabulari sursilvan, hai jeu lu procurau per in glossari. Suenter ils Tschespets da G.M. Nay e G.C. Muoth fuva ei la tiarza gada ch'ins quintava da stuer far in tal sforz.
Pér ils davos onns hai jeu fatg persenn che Hendry s'auda buca mo denter quels biars scribents che han nutriu nies lungatg e nos vocabularis. Tenor mia giudicar eis el era quel che drova ils manuals il pli stedi. Ei dat plaids e locuziuns singularissimas els vocabularis che cumparan tuttenina tier Hendry en contexts e dattan l'impressiun che quei seigi muneida cumina. Ils vocabularis ein pils ins fontaunas, pils auters vallàs da pitgiras. Il mund ei fatgs aschia.
Secapescha: Plaids e locuziuns, quei ei tut bi ed endretg, mo la finala dependa il messadi litterar da biars auters elements che ston concuorer ensemen ch'ei detti in bugl en patratg, sentiment e tonalitad.
Tochen la fin dalla Secunda uiara fuvan nus Sursilvans bubrentai ed impregnai da historia e da caussas nossas senza grondas perspectivas. Era l'expressiun litterara resenteva da quei, cun excepziuns. Tschadila deva ei emprovas da vegnir orasut. Era Hendry emprova da sefar libers. El vegn sill'idea da sedumandar, schebein la figura da siu convaller Pieder de Pultengia, seigi veramein quella ch'ei vegnida inculcada a nus: Il politicher ed avat suveran e perspicaci, il fundatur dalla Ligia Grischa e dall'entschatta d'in svilup dermcratic. Ni eis el plitost staus il carstgaun plein dubis vid sia clamada, alla tscherca da sesez e nuotzun in vut historic fafg e finiu. Sco «lector» dalla Fontaniva hai jeu giu caschun da persequitar las stentas da Vic Hendry dad unir en la persuna fictiva da Pultengia in bienton da sia tempra emoziunala, fagend ordlunder in'aventura dall'olma alla tscherca da sesezza che cuntrasta cun ils schabetgs historics che secomian en roda. Ch'il «Pultengia» seigi gartegiaus, miez reussius u schizun sbagliaus, ludeivels auncallura il sforz da humanisar quella figura e leutras era il patratg e sentiment dil lectur.
Per mia part stos jeu dir che jeu apprezieschel pli fetg, cu Vic Hendry lai la historia e tegn cul sempel raquent, naschius e vivius en ed orda sia atgna experientscha. Jeu patratgel per semeglia vid quei cuort schatg «Damaun marvegl mein nus tiel prer» en «Passidas». Dil tetel naven va’i tut alla grada viaden el raquent cun quella sintaxa e zaccuossas, lapidara, che mo zatgi capescha che ha giu pli u meins las medemas experientschas, ch'ei staus, sco el cass vertent, sut la cumina dil «Salva ti'olma!».
Bernard von Arx, che ha translatau quei toc en «Grenzgänge», ha matei fatg la curontina. El cuntscha ed empunescha dretg e seniester, sco sch'el stuess misclar quella prosa per megliera capientscha dil lectur tudestg.
Stuer levar avon che dis pervia dall'olma, prender neunavon la scarsola verda, ir culla mumma silla via schelada sc'in fier tocca Rein e da leu dalla crestatscha si tochen s. Vigeli, gliez fuva - ins s'imaginescha tgunsch – la vera sgarschur. Cheu vess ei gnanc duvrau il maletg digl um sin malmort sur il letg, al qual ils demunis devan suren, stargend dil chezer vid ils surponns.
Aschia daventava la scursalada giu els uffiarns dallas Cavorgias e si dallas raveras, in pign inferno «tuatschin», in spazi per las aggressiuns. Cun schar ir la scarsola senza frenar, schar rambotlar ella sco la sintaxa dil raquent, far snuezi alla mumma, a quei idol dominont ed esser da suffrientscha tgeua e nunballucconta. Cun ina tala «sontgadad», che patratga ed agescha tut tenor las pli suenter caussas, sto in buob els onns da schit haver breigia. La via dad ir tiel prer ei ord sia vesta buc autra che quella schetga e lungurusa dad ir per ruschnauns vin zona da nuorsas ni da far si flucs. Il malruaus e cumbat el giuven ei evidents. Mo zaco vegn el – beincapiu el text – a frida mo mesas cun quella tenuta rebella. E siu mal ston las metafras surprender, maletgs che vulan far capeivel en tgei schischuri che si'olma ei. Gnanc igl ir a frusta culla scarsola, e cheutras il mal effectiv ch'el caschuna alla mumma, muentan patratgs pli ruschaneivels e humans. Da ricla gnanc da tschintschar. La mumma quescha. Havess ella silmeins sevilau! Il giavel ei buca ella scarsola verda. Igl ei buca quel dalla cassacca verda «cun sia buis gri-scha che setta tras il stgir dalla notg». El ei en nusezs. Aschia van ils penitents si s. Vigeli empau sco ils schetgs sin pantun, senza midar da num lur natira,  e fan capeivlamein mo mal lur devoziun. La fatscha leda, sereina e biala dalla mumma cuntrasta cun la sia ch'ei restada engurgnida e dira. La scursalada la damaun viers mesa las quater ha valiu nuot. Nuot? Moralmein pauc, mo pigl auter eis ella en bia graus in eveniment revelont.
Il lectur ha sentiu: Ei dat da tuttas sorts da relevar e fastisar ella prosa da Hendry. Mo ei ha num calar. Igl um e scribent, disaus sco el di sez da tschintschar pauc e da tener culla cuscheivladad, ha stuiu encurir vias da s'exprimer. El ei e resta – era sco tschels dian – in «aparti», e quei era denter ils narraturs sursilvans e romontschs. El «penduleschi», el mondi empau ensi ed empau engiu, dat el d'entellir zanua per far capir siu dilemma denter il marcau, il mund dadora, e sia tiara, il mund dadens. Cheu vegn endamen a mi la détga digl fester u «miezjester» che vegneva stedi mintg'onn tier la fontauna dad aur ella greppa giusut la caplutta da s. Leci a Cavorgia. Onns ora era el vegnius ed empleneva mintgamai ina butteglia aur che duvrava in entir onn da vegnir pleina e metteva scochemai sut in'autra. In onn ha el detg als Tuatschins: Ussa seigi el rehs avunda e vegn buca pli. Lein sperar che la butteglia da s. Leci, la butteglia dil scribent pendular Vic Hendry seigi aunc ditg buca pleina. Ils sumfils, aschi bials e tarlischonts sco els ein, pon spitgar!
Alexi Decurtins

…..
vonzeivi
podà in
pauper sbittau
che pren si
e tegn
silmeins ina
en salv (Paun cucu 181)

Ei sa cheu buca setractar dad entrar en las singulas poesias, essend ch'il poet liric e redactur dil DRS, dr. F. Giger fa quei en moda exemplarica cun la poesia «Maset blau».
G. Deplazes

«E caussas maneclas han mischlos misterius», di Vic Hendry en ina da sias poesias el «Paun cucu». Maset blau ei ina da quellas caussas maneclas, in da quels misteris cun mischlos. Mischlos forza da natira, forsa mess si digl autur sez. Mischlos, cudezzan il marveglius d'ir alla tscherca dallas clavs. Dil lectur d'in text spetga igl autur bein ch'el seigi in tschercader dalla clav. Tiels texts da Vic basta mo ina clav strusch.
Savens han els si dubel e treidubel mischlos. Saver arver silmeins in da quels ei buca adina ina pintga interpresa. Cu ina clav va ella ruosna, eis ei aunc buca detg ch'ei seigi la dretga e che la siara fetschi clic. E lu han ins la smanatscha digl autur el dies: «Cun tia idea/quentas capir bia/e surcapeschas dapli/expert dalla bialaura»(Paun cucu 101).
Vic Hendry pretenda ch'it lectur aulzi l'egliada naven dallas «costas dil libroc» e fetschi persenn che «las pradas dil cor/secattan dalunsch/e semidan traso». Las «pradas dil cor» ein quellas che occupeschan Vic Hendry dapi ch'el scriva e publichescha: ch'ei seigi romans sco els onns 60 ni raquens e historias cuortas sco ils davos onns. Ellas cuntradas dil cor cattan ins las caussas maneclas, priu ch'ins seigi attents pil pign e zuppau. Quei ei probabel ina enconuschientscha ch'igl autur ha fatg el decuors da sia carriera litterara. E quei vegn ad esser ina dallas raschuns pertgei ch'el ha fatg il pass naven dalla caussa gronda ch'ei il raquent ed il roman alla caussa manecla ch'ei la poesia.
Il maset blau ei in utschiet gagl, svelt, zaclin che saltina tras la roma e la feglia cun siu zissi-bè-bè, adina allerta. Tier nus viva el oravontut els caglioms ed ellas islas. Il Maset blau perencunter ei ina creatira dallas cuntradas dil cor. El ei buc in «tschetschapera», in dils gronds dil venter mellen che la bucca populara vul far esser in magliapera. El viva els seniasters, els umbrivauns, «osum la greppa» e secuntenta cun las «coclas dil suitg». In tip mudest e sempel sco'ls «Maunsuters» ... ed «a mi aunc pli cars/che la tuargia forza/giufuns la miola», la tuargia suitg cun caffè cauld che la mumma ha surviu tontas gadas sco medischina per scatschar il dafreid e las cunauras: Ina regurdientscha all'affonza, al temps ch'il «paun cucu» era la «mana» pil«boller/cun combas utschi che manezza e siua/da cuorer suenter in cavrer cauras» (Paun cucu 25). Da quei temps sto ei esser stau ch'il cavrer pign ha serrau il maset blau en siu cor.
E segir ch'ils masets blaus dil cor portan lur capetschas da calamandrin – la colur blaua dalla flur «emblida buca mei» – per ch'els dettien en egl e ch'ins emblidi buca els! E percass ch'ins fuss tschocs per las bellezias da lur plemadi, fan els attents siu sesez cun lur vusch.
Scribent e maset blau – els contan omisdus lur canzun. Ed ins sefa si!
F. Giger

Vic Hendry scriva brevs
Ei dat da tuttas sorts brevs: Brevs aviartas e serradas, brevs d'amur e da dispeta, brevs da cumpra e da fatschenta, brevs da rugadur e da reclama e brevs da contract. Nos babuns han scret la «brev dalla Ligia». Da neginas da quellas sei cheu raschieni. Anzi, dalla brev amicabla da carstgaun a carstgaun.
Mo paucs pli scrivan brevs. Scriver brevs sa buca mintgin. E scriver bialas brevs, gliez lu tuttavia buc. Buca mintgin ei naschius artist. Ilsezs ein semnai darar. Scriver brevs, bialas brevs ei in art. Scriver bialas brevs ei in dun. Quel san ins buca cumprar. El vegn daus en tgina sco quel dil poet.
Gia ils Babilones ed ils Assirians, leu d'entuorn ils 2000 avon Cristus, cultivavien, sco ei vegn pretendiu, igl art menziunau. La cultura roman-greca secapescha era. Ei era lu franc buca aschi maneivel da scriver sin tablas da lenn surtratgas cun tschera. Las pials vegnan pli tard, las pergameinas. E per el 14avel secul survegn il pupi il surmaun. — Ins sesmarveglia tonpli d'intervegnir, che la brev litterara formava gia dalla antica in agen gener da litteratura. Il renomau Cicero seigi staus d'impurtonza per la correspondenza a scret e quei tochen viaden el temps Miez. Il sabi Magister Alcuin alla Cuort da Carli il Grond ei staus in campiun el scriver e dominonts per las scolas da scriver curialas medievalas. Denton, la culminaziun dalla biala brev litterara han ils Tudestgs dalla classica, sco Lessing, Herder, Schiller e Goethe contonschiu. Era la romantica ha carsinau la fuorma da brev en ovras litteraras. E suentervi han ins adina puspei scret brevs litteraras, perfin sur da fatgs didactics e religius. Ins patratgi per semeglia ad in, Peter Lippert SJ, il virtuos da lungatg e da spert, cun sias «Brevs ord l'Engiadina» (1929, 1949). Cheu en quellas retschas stat era nies Romontsch, il Vic Hendry. Il Vic, cun sias «Brevs passas». Il cudisch ei cumparius 1984. Spir brevs! Sin tschiensiatonta paginas!
Tgi scriva aunc brevs oz? Il telefon ha mazzau la brev. Vic Hendry scriva brevs, bialas brevs. Jeu tschontschel buca ton dallas numerusas brevs che amitg Vic Hendry ha tarmess a mi. Da quellas ch'ins legia e tuorna a leger. Messas d'in mann, prend'ins ellas puspei neunavon! Scartira da caracter. Mintga plaid ha sia funcziun.
La brev ei in maletg dalla persuna, spieghel da sia educaziun, da siu caracter, bul d'ina persunalitad. Quei ch'ins scriva ei vuliu, sentiu, viviu. Plaid scret ei pli ponderaus ch'il plidau furtiv. Il plaid ord bucca tuorna buca pli, il scret stat.
Quei vala era per las «Brevs passas». Mintgina dad ellas ei individuala. La melodia dil lungatg delectescha l'ureglia. Ins admira, noda e s'enrihescha. Da tgei? Dalla abuldonza da rars plaids e d'expressiuns primaras. Biala e buna viarva da suer romontsch. Plaids che massen en emblidonza, a piarder per adina. Vic Hendry spendra els. Leutier untgescha el plaids iasi, expresiuns banalöas e loghens cumins. Vic Hendry ha enrihiu nossa viarva romana. Quei ei siu grond meret. — Salid ed engraziament, bien amitg e cordiala gratulaziun per Tiu 70avel natalezi!
Sur Felici Maissen

Ella lavura cun la guila
«Cu la schnadrina va bufatg cun la palmamaun surenvi, daventa la teila lonzia e cretta.»
Insumma eis ei da far curvien, con bein che Vic Hendry enconuscha il mistregn da cusunza – e quei en mintga detagl. Naven dil dessignar il schema, fil en guila, empustir, cuser e finir da fin descriva il scribent sco sch'el vess empriu sez da cuser. El entra denton era els problems dalla cusunza ed enconuscha siu patertgar e siu intern ed «il fier da resti sill'aissa tarlischa cun l'entira fatscha.»
La parsura ei da tut autra tempra, ina dunna emancipada che tegn petg a ses collegas. La Mariuschla ei vegnida si da tgau e va davontier si e giu. Ses plaids han in suer commercial. «El decuors dil temps sun jeu stada en retscha culs umens che han buca schau per la breigia dad envidar ora mei.» L'uniun ha clamau ella pil num ed ussa eis ella suprastonta e parsura dil menaschi.
Denter ils cudischs da Ludivic Hendry sesanfla in pign numnaus «Riccarda». En quei cudischet anfla il lectur l'amur. Gia la fotografia dalla carina fatscha d'ina matta sin la cuviarta carmala da sfegliar lien. Quei cudischet haiel jeu regalau a sias uras a nossa feglia sil 20. natalezi. Entras quei cudischet ha ella pegliau fiug per la litteratura romonscha.
«Ludivic Hendry ei ina scoperta» ha ella pretendiu silsuenter.
«Has Ti mumma forsa aunc plirs cudischs da quei scribent?»
«Pli probabel tuts» ei stada mia risposta.
Naven da lu ha Vic Hendry ina lectura dapli denter ses fideivels lecturs. A nus plai siu lungatg cun tratgs tuatschins e gusta sco la petta tuatschina, ina petta da lavon cun uettas.
Jeu saiel tgi che nossa feglia manegia cu la damonda croda: «Tgei dat ei da niev da miu scribent romontsch?»
Annamengia Bertogg